4. Sınıf Bilim, Teknoloji ve Toplum Sunusu: Teknoloji Her Yerde

1. Teknoloji Her Yerde

• Teknoloji
• Her Yerde
• 4. Sınıf Sosyal Bilgiler · Bilim, Teknoloji ve Toplum Sunusu
• Evde, okulda, yolda: Teknolojik ürünler nasıl doğdu, nasıl değişti, nasıl doğru kullanılır?
• Kazanımlar SB.4.4.1–SB.4.4.5
• Teknolojik ürünleri ve mucitlerini tanıyor, ürün tasarlıyor, teknolojiyi doğru kullanmayı öğreniyoruz.

Öğretmene not: MEB Sosyal Bilgiler Dersi Öğretim Programı (2018), 4. sınıf, 4. öğrenme alanı “Bilim, Teknoloji ve Toplum”; ders kitabındaki ünite adı “Teknoloji Her Yerde”. Kazanımlar SB.4.4.1–SB.4.4.5, 2026-2027 yıllık planında 16–21. haftalar (15 ders saati). Sunu kazanım sırasını izler: Bölüm 1 sınıflandırma (SB.4.4.1, 16. hafta), Bölüm 2 dünden bugüne teknoloji (SB.4.4.2, 17–18. haftalar), Bölüm 3 mucitler ve ürünlerin gelişimi (SB.4.4.3, 18–19. haftalar), Bölüm 4 tasarım (SB.4.4.4, 20. hafta), Bölüm 5 doğru kullanım (SB.4.4.5, 21. hafta). Sunudaki öğrenciler ve örnek olaylar kurgusaldır. Kapak görseli: Chicago’daki Bilim ve Sanayi Müzesi’nde sergilenen, 1879 tarihli bir gösteri ampulü; müze bilgisine göre halka açık bir gösteride ilk kez yakılan ampul olarak sergilenir. Derse “Bu ampul bugünkülerden nasıl farklı?” sorusuyla girip Bölüm 3’teki ampulün hikâyesine bağlanabilirsiniz.

2. Merak edelim

• Bir gün boyunca hiçbir teknolojik ürün kullanmasaydık neler olurdu?
• Dedelerimiz, ninelerimiz çocukken hangi araçları kullanıyordu? Bugün neler değişti?
• 5N1K soru kartı: Merak ettiğin bir soruyu yaz
• Kim?
• Ampulü kim icat etti?
• Ne?
• Teknolojik ürün ne demek?
• Nerede?
• Teknolojiyi nerelerde kullanırız?
• Ne zaman?
• İlk uçak ne zaman uçtu?
• Nasıl?
• Bir ürün nasıl tasarlanır?
• Neden?
• Ekrana uzun süre bakmak neden zararlı?

Öğretmene not: İki soruyu sorun, tahminleri tahtaya yazın. Ardından her öğrenci 5N1K kartına merak ettiği bir soruyu yazsın. Örnek kartların cevapları sunuda var: teknolojik ürün ve kullanım alanları (Bölüm 1), ampul (Bölüm 3), ilk uçuş ve tasarım (Bölüm 4), ekran ve sağlık (Bölüm 5). Kartları sınıf panosunda toplayın; Bölüm 6’daki “Sorularımıza dönelim” slaytında bu sorulara geri döneceksiniz.

3. Yol haritamız

• Teknolojik ürünleri sınıflandırıyorum
• Ev, eğitim, ulaşım, sağlık, güvenlik, iletişim
• Dünden bugüne teknoloji
• Telefon, ütü, fare; faydalar ve olumsuz etkiler
• Teknolojik ürünlerin zamanda yolculuğu
• Bilgisayar, ampul, bisiklet ve mucitleri
• Tasarlıyorum
• İhtiyaçtan ürüne: pil, uçak, kendi tasarımım
• Teknolojiyi doğru kullanıyorum
• Kılavuz, sağlık, güvenlik, genel ağ, doğa
• Özet ve tekrar
• Kavramlar, doğru-yanlış, test, kim bilecek

Öğretmene not: Web sürümünde ve PowerPoint’te başlıklara tıklayınca ilgili bölüme gidilir. Her bölüm bir kazanımı işler (SB.4.4.1–SB.4.4.5).

4. Teknolojik ürünleri sınıflandırıyorum

• Evde, okulda, yolda, hastanede… Hangi teknolojik ürünü hangi alanda kullanıyoruz?
• Teknolojik ürün
• Evde ve okulda
• Ulaşımda
• Sağlıkta ve güvenlikte
• İletişimde
• Sınıflandırma

Öğretmene not: Kazanım SB.4.4.1: Çevresindeki teknolojik ürünleri, kullanım alanlarına göre sınıflandırır (16. hafta). Ders kitabı ürünleri altı alanda inceler: ev, eğitim, ulaşım, sağlık, güvenlik ve iletişim.

5. Teknolojik ürün nedir?

• Kalem, makas, kaşık… Hepsi birer teknolojik üründür.
• İnsanlar bir ihtiyacı karşılamak için araç ve gereç üretir.
• Bazı ürünler basittir (makas, çatal), bazıları karmaşıktır (bilgisayar, uçak).
• Bu ürünleri yapma ve kullanma bilgisine de teknoloji deriz.
• Teknolojik ürün
• Bir ihtiyacı karşılamak ya da bir işi kolaylaştırmak için üretilen araç, gereç ve makineler.
• Şu an sıranın üstünde hangi teknolojik ürünler var?
• Kalem, silgi, defter, cetvel, kalemtıraş… Hepsi bir ihtiyacımızı karşılıyor.

Öğretmene not: Öğrencilerin çoğu “teknoloji” denince yalnız elektronik cihazları düşünür. Kalem, makas, çatal gibi basit araçların da teknolojik ürün olduğunu vurgulayın. Ders kitabı, yemek yerken kullandığımız çatal ve kaşığı da teknolojik ürün sayar.

6. Teknolojiyi nerelerde kullanırız?

• Evde
• Buzdolabı, fırın, çamaşır makinesi
• Eğitimde
• Etkileşimli tahta, bilgisayar, kalem
• Ulaşımda
• Otobüs, tren, metro, vapur, uçak
• Sağlıkta
• Stetoskop, tansiyon aleti, aşı
• Güvenlikte
• Kilit, yangın alarmı, kamera
• İletişimde
• Telefon, radyo, televizyon, mektup
• Ürünleri kullanım alanlarına göre gruplara ayırdık. Buna sınıflandırma denir.

Öğretmene not: Her kartı açmadan önce öğrencilerden o alanda kullanılan bir ürün söylemelerini isteyin, sonra kartı açın. Her alana başka örnekler de ekleyin: evde ocak ve süpürge, eğitimde yazıcı ve kâğıt, ulaşımda tramvay, sağlıkta röntgen cihazı, güvenlikte güvenlik kamerası, iletişimde gazete. Aşıların da sağlık teknolojisinin ürünü olduğunu, kalem ve mektup gibi basit ürünlerin de listede yer aldığını belirtin.

7. Evde, okulda ve yolda

• Teknolojik ürünler bize zaman kazandırır, emeğimizi azaltır. Üç alana yakından bakalım.
• Evde
• Buzdolabı yiyecekleri saklar, fırın pişirir. Eskiden elle yapılan işleri makineler yapar.
• Okulda
• Etkileşimli tahtada video izleriz. Bilgisayarla araştırır, yazıcıyla çıktı alırız.
• Yolda
• Otobüs, metro, tren insanları; kamyon ve gemiler yükleri hızla taşır.
• Çamaşır makinesi olmasaydı çamaşırlar nasıl yıkanırdı?
• Leğende, elle ovularak yıkanırdı. Bu iş saatler sürer, insanı çok yorardı.

Öğretmene not: Etkileşimli tahta, okullarda “akıllı tahta” diye de bilinir. Öğrencilere okula gelirken hangi ulaşım araçlarını gördüklerini sorun ve bunların yolcu mu, yük mü taşıdığını ayırt ettirin.

8. Sağlıkta ve güvenlikte teknoloji

• Sağlığımız için
• Stetoskopla doktor kalbimizi dinler.
• Tansiyon aleti kan basıncını ölçer.
• Röntgen kemiklerimizi görüntüler.
• Aşılar bizi hastalıklardan korur.
• Güvenliğimiz için
• Kilit evimizi korur.
• Yangın alarmı dumanı fark edip öter.
• Güvenlik kamerası çevreyi kaydeder.
• Şifreler telefondaki bilgilerimizi korur.
• Evinizde sizi koruyan hangi teknolojik ürünler var?
• Kapı kilidi, doğal gaz alarmı, yangın söndürme tüpü…

Öğretmene not: Stetoskop: Doktorun kalp ve akciğer seslerini dinlediği alet. Tansiyon aleti: Kan basıncını ölçen alet. Ders kitabı sağlık alanında ultrason ve tomografi gibi cihazları da sayar. Güvenlik alanında, telefon ve bilgisayardaki kişisel bilgileri koruyan yazılımlar da yer alır.

9. Bu ürün hangi alanda kullanılır?

• Etkinlik · Sınıflandıralım
• Önce siz söyleyin, sonra satırı açalım: Bu ürünler hangi alanda kullanılır?
• Vapur
• Ulaşım: Yolcuları denizin bir kıyısından öbürüne taşır.
• Termometre
• Sağlık: Vücut sıcaklığını ölçer, ateşimiz olup olmadığını gösterir.
• Projeksiyon cihazı
• Eğitim: Bilgisayardaki görüntüyü perdeye büyüterek yansıtır.
• Bulaşık makinesi
• Ev: Tabakları yıkar, bize zaman kazandırır.

Öğretmene not: Öğrenciler cevabı söyledikten sonra satırı açın. Ek alıştırma: Öğrenciler sınıfta gördükleri beş ürünü kullanım alanlarına göre gruplasın.

10. Bir ürün, birçok alan

• Telefon hangi alanda?
• Telefonu yalnız iletişim için mi kullanırız? Başka hangi işlerimize yarar?
• Ambulans çağırırız (sağlık), yol buluruz (ulaşım), ödev araştırırız (eğitim).
• Sınıflandırma
• Benzer özellikteki şeyleri aynı grupta toplamak.
• Sen olsan?
• Bilgisayarı hangi gruba koyardın? Neden?
• Birden çok gruba girebilir: Okulda eğitim, evde iletişim, hastanede sağlık için kullanılır.

Öğretmene not: Sınıflandırmada bir ürün birden çok gruba girebilir; önemli olan gerekçeyi söyleyebilmektir. Öğrencilerden kendi seçtikleri bir ürün için “Bence … grubuna girer, çünkü …” cümlesini kurmalarını isteyin.

11. Başka bir gruplama: Nasıl çalışır?

• Elle çalışanlar
• Makas, kalemtıraş, bisiklet, çatal
• Pille çalışanlar
• Kumanda, el feneri, duvar saati, oyuncak araba
• Fişle çalışanlar
• Buzdolabı, çamaşır makinesi, ütü, fırın
• Akıllı telefon hangi gruba girer? Neden?
• Pille çalışır ama pilini prizden şarj ederiz. Bazı ürünler iki gruba birden girebilir.

Öğretmene not: Sınıflandırmada farklı ölçütler kullanılabilir: kullanım alanı, basit ya da karmaşık olması, çalışma biçimi (elle, pille, elektrikle). Öğrencilere sınıftaki ürünleri bu üç gruba ayırtın. Şarj edilen pil de bir pildir; telefon, tablet ve dizüstü bilgisayar bu yüzden iki gruba da girebilir.

12. Evimde teknoloji avı

• Etkinlik · Gözlem
• Evinde bir dedektif gibi dolaş. Teknolojik ürünleri bul ve sınıflandır.
• Evinde en az 10 teknolojik ürün bul ve listele.
• Her birinin yanına kullanıldığı alanı yaz.
• Ürün basit mi, karmaşık mı? İşaretle.
• Elektrikle mi, pille mi, elle mi çalışıyor? Not al.
• Listeni sınıfa getir, arkadaşlarınınkiyle karşılaştır.
• Gözlem
• Bir şeyi dikkatle izleyerek ve inceleyerek bilgi toplamak.
• Teknoloji gerçekten her yerde: Evimizin her köşesinde bir örneği var.

Öğretmene not: Tabloyu tahtada örnekleyin: Ürün | Alan | Basit mi, karmaşık mı? | Nasıl çalışır? Öğrencilere elektrikli ürünlere dokunmadan, yalnızca gözlem yapmalarını hatırlatın. Sınıfta en çok hangi alanda ürün bulunduğunu birlikte sayın.

13. Dünden bugüne teknoloji

• Telefon, ütü, bilgisayar… Ninelerimizin kullandığı araçlarla bugünküler arasında ne fark var?
• Telefon
• Santral
• Ütü
• Fare ve bilgisayar
• Faydalar
• Olumsuz etkiler

Öğretmene not: Kazanım SB.4.4.2: Teknolojik ürünlerin geçmişteki ve bugünkü kullanımlarını karşılaştırır (17–18. haftalar). Programın açıklaması gereği teknolojinin hayatımızda ve çevremizde meydana getirdiği olumlu ve olumsuz etkilere de dikkat çekilir. Bölüm görseli: Bir müzede sergilenen eski ütüler; ortadaki kömürlü ütünün kapağı açık, içinde kömür parçaları görülüyor. Kömür ütünün içinde yakılır, ütünün tabanı bu sıcaklıkla ısınırdı.

14. Telefonun yolculuğu

• Bir ürünün hikâyesi
• Telefon
• 1876’dan bugüne
• Alexander Graham Bell telefonun patentini aldı.
• Telefonun mucidi olarak en çok o tanınır.
• Aramaları santral memurları elle bağlıyordu. Bu, zaman alıyordu.
• Otomatik santraller kuruldu. Numara önce çevrilerek, sonra tuşlanarak arandı.
• Martin Cooper elde taşınan bir cep telefonuyla ilk görüşmeyi yaptı.
• Bugün
• Akıllı telefonla konuşur, mesajlaşır, fotoğraf çeker, yol buluruz.
• Santral
• Telefon hatlarının birbirine bağlandığı merkez. Eskiden burada memurlar çalışırdı.

Öğretmene not: Bell, 1876’da patentini aldıktan birkaç gün sonra yardımcısı Thomas Watson’a telefonla ilk sözlerini iletti. Telefonun icadında başka mucitlerin de çalışmaları vardır; ders kitabı Bell’i telefonun mucidi olarak anar. Telefondan önce uzaklara haber mektupla, ulakla, güvercinle ya da telgrafla gönderilirdi. Kartın üstündeki görsel, numarası kadran çevrilerek aranan eski bir masa telefonudur. Öğrencilere evlerinde ya da büyüklerinin evinde çevirmeli veya tuşlu eski bir telefon olup olmadığını sorun.

15. Santral memurları iş başında

• Telefonun yolculuğu
• Santral memurları aramaları bağlıyor (ABD, 1950)
• Biri telefonu açınca santraldeki memur cevap verirdi.
• Memur, kabloyu doğru deliğe takarak iki telefonu birbirine bağlardı.
• Bu iş zaman alırdı. Otomatik santraller gelince memura gerek kalmadı.
• Bugün birini aradığımızda bağlantıyı kim kuruyor?
• Otomatik santraller ve bilgisayarlar bağlantıyı saniyeler içinde kuruyor.

Öğretmene not: Fotoğraf 1950’de ABD’de, bir askerî üsteki santralde çekildi. Memurların önündeki panoda her delik bir telefon hattına bağlıdır. Arayan kişi önce memura kimi aradığını söylerdi, memur da kabloyla iki hattı birleştirirdi. Türkiye’de de uzun yıllar santral memurlarının çalıştığı telefon santralleri kullanıldı. Öğrencilere aile büyüklerinin santral memuru aracılığıyla telefonla konuşup konuşmadığını sormalarını önerin.

16. Ütünün değişimi

• Eskiden demir ütüler ocakta, ateşte ısıtılırdı.
• Sonra içine kor hâlinde kömür konan ütüler kullanıldı.
• Bugün elektrikli, buharlı ütüler var. Isısı düğmeyle ayarlanır.
• Bugünkü ütü
• Kolaylık
• Çabuk ısınır, kırışıkları buharla kolayca açar.
• Dikkat
• Sıcak ütü yakabilir. Çocuklar ütüyü büyükler olmadan kullanmaz.
• Kor
• Alevi sönmüş ama hâlâ kıpkırmızı ve çok sıcak olan kömür ya da odun parçası.

Öğretmene not: Ders kitabı, insanların eskiden giysilerini düz taşlar ve saplı demirlerle ütülediğini de anlatır. Kömürlü ütüler bugün müzelerde görülebilir. Öğrencilerden aile büyüklerine kömürlü ütüyü görüp görmediklerini sormalarını isteyin.

17. Fare ve dizüstü bilgisayar

• Dün
• Farenin altında bir top dönerdi.
• Eski fareler bileği yorardı.
• İlk dizüstü bilgisayarlar ağırdı.
• Bilgiler diskete kaydedilirdi.
• Bugün
• Fareler ışıkla çalışır, kablosuz olabilir.
• Ele uygun biçimde tasarlanır.
• Dizüstü bilgisayarlar ince ve hafiftir.
• Çok daha fazla bilgi saklarlar.
• Disket
• Eskiden bilgisayardaki bilgileri saklamak için kullanılan ince, kare kayıt aracı.
• Birçok programda “Kaydet” düğmesinin resmi neden bir diskete benzer?
• Çünkü eskiden kayıtlar diskete yapılırdı. Disket artık pek kullanılmasa da resmi yaşıyor.

Öğretmene not: Fare ekrandaki oku (imleci) hareket ettirir. Eski farelerin altındaki top masada döner, hareket bilgisayara böyle aktarılırdı; bugünkü fareler hareketi ışıkla algılar. Ders kitabı ilk dizüstü bilgisayarların ağır ve belleklerinin kısıtlı olduğunu, bugün daha ince ve hafif olduklarını anlatır.

18. Dün nasıldı, bugün nasıl?

• Önce dünü okuyalım. Sizce bugün aynı iş nasıl yapılıyor?
• Haberler ve şarkılar ailece radyodan dinlenirdi.
• Bugün televizyondan, bilgisayardan ve telefondan da izliyor, dinliyoruz.
• Uzaktaki akrabaya mektup yazılır, cevabı günlerce beklenirdi.
• Mesajlar saniyeler içinde ulaşıyor, görüntülü konuşabiliyoruz.
• Evler mumla ve gaz lambasıyla aydınlatılırdı.
• Elektrikli lambalar, az enerji harcayan LED lambalar var.
• Fotoğraf için film alınır, fotoğrafçıda bastırılırdı.
• Telefonla çekiyor, fotoğrafı hemen görüyoruz.

Öğretmene not: Satırları açmadan önce öğrencilerin tahminini alın. Gaz lambası: Gaz yağıyla yanan, camlı lamba; elektriğin olmadığı yerlerde uzun yıllar kullanıldı. Film: Eski fotoğraf makinelerine takılan, ışığa duyarlı şerit. Tartışma sorusu: Bu değişimlerin hepsi hayatımızı kolaylaştırdı mı? Bir şey kaybettik mi? (Ör. mektup yazma alışkanlığı azaldı.)

19. Büyüklerimize soralım

• Etkinlik · Röportaj
• Bir aile büyüğünle röportaj yap. Onun çocukluğundaki teknolojiyi öğren.
• Çocukken evinizde hangi araçlar vardı?
• Uzaktaki biriyle nasıl haberleşirdiniz?
• Müziği ve haberleri nereden dinlerdiniz?
• Bugünkü ürünlerden hangisi sizi en çok şaşırttı?
• Cevapları dün ve bugün diye iki sütunlu bir tabloya yaz.
• Röportaj
• Birine önceden hazırlanmış sorular sorarak bilgi toplamak.
• İpucu
• Evde eski bir eşya varsa fotoğrafını çek ya da resmini çiz; sınıfta tanıt.

Öğretmene not: Öğrenciler röportajı yazılı ya da (izin alarak) sesli kaydedebilir. Sınıfta tabloları karşılaştırın: En çok hangi ürün değişmiş? Bu etkinlik, öğrencinin geçmiş ile bugünü kendi ailesinden topladığı bilgilerle karşılaştırmasını sağlar.

20. Teknolojinin faydaları

• Zaman kazandırır
• Saatler süren çamaşır işini makine yapar.
• Emeği azaltır
• Ağır yükleri makineler taşır.
• Bilgiye ulaştırır
• Aradığımız bilgiyi hızla buluruz.
• Sağlığı korur
• Aşılar ve hastane cihazları korur.
• Uzakları yakın eder
• Uzun yolculuklar saatlere iner.
• İletişimi kolaylaştırır
• Uzaktakileri görerek konuşuruz.
• Teknoloji, doğru kullanıldığında hayatımızı kolaylaştırır.

Öğretmene not: Ders kitabı teknolojinin başka faydalarını da sayar: güvenliği artırır, eğitime ulaşmayı kolaylaştırır, eğlence ile kültür ve sanat etkinliklerini yaygınlaştırır, yaşam kalitesini artırır. Öğrencilerden her karta kendi hayatlarından bir örnek eklemelerini isteyin (ör. bilgi: genel ağda, yani internette ödev araştırmak; sağlık: hastanede röntgen çekilmesi; uzaklar: günlerce süren yolculukların uçakla birkaç saate inmesi).

21. Teknolojinin olumsuz etkileri

• Taşıtların egzoz gazı ve fabrika dumanı havayı kirletir.
• Trafik ve makine sesleri gürültü kirliliği yaratır, insanı yorar.
• Ekranlara uzun süre bakmak gözlerimizi yorar.
• Ekran başında hareketsiz kalmak sağlığımızı bozar.
• Egzoz gazı
• Taşıtların motorundan çıkan, havayı kirleten gaz ve duman.
• Bu olumsuz etkileri azaltmak için neler yapabiliriz?
• Toplu taşıma ve bisiklet kullanmak, ağaç dikmek, ekran süresini sınırlamak, gürültü yapmamak.

Öğretmene not: Ders kitabı şehirlerin büyümesiyle ortaya çıkan hava ve toprak kirliliğine, egzoz gazının yoğun olduğu yerlerde artan solunum yolu rahatsızlıklarına ve gürültünün yarattığı strese değinir. Tartışma sorusu: Teknoloji iyi mi, kötü mü? Beklenen sonuç: Etkisini çoğu zaman nasıl kullandığımız belirler. Bu soruya Bölüm 5’te döneceğiz.

22. Teknolojik ürünlerin zamanda yolculuğu

• Bilgisayarı, ampulü, bisikleti kimler buldu? Bu ürünler yıllar içinde nasıl değişti?
• Mucit ve icat
• Bilgisayar
• Ampul ve LED
• Bisiklet
• Deneme-yanılma
• İcat kartı

Öğretmene not: Kazanım SB.4.4.3: Kullandığı teknolojik ürünlerin mucitlerini ve bu ürünlerin zaman içerisindeki gelişimini araştırır (18–19. haftalar). Bölüm görseli: El-Cezerî’nin tasarladığı fil biçimindeki su saatinin, Mardin’deki Kasımiye Medresesi’nde sergilenen bir kopyası (fotoğraf 2014’te çekildi). El-Cezerî’yi bölümün sonundaki “Mucitler pes etmez” slaytında tanıyacağız.

23. Mucit, icat ve gelişim

• Teknolojinin hikâyesini anlatırken bu üç sözcüğü sık kullanacağız.
• İcat (buluş)
• Daha önce olmayan bir aracı ya da yöntemi ilk kez ortaya koymak.
• Mucit
• Bir icadı yapan kişi. Mucitler merak eder, dener, yılmaz.
• Gelişim
• Bir ürünün zamanla daha iyi, daha kullanışlı hâle gelmesi.
• Bir icat yalnız bir kişinin mi emeğidir?
• Çoğu zaman hayır. Birçok kişinin denemesi üst üste eklenir, sonunda biri başarıya ulaşır.

Öğretmene not: İcat ile gelişim arasındaki farkı somutlaştırın: Telefonun ilk kez yapılması bir icattır; ona tuş, kamera ve ekran eklenmesi gelişimdir.

24. Bilgisayarın yolculuğu

• Bir ürünün hikâyesi
• Bilgisayar
• 1800’lerden bugüne
• 1800’ler
• İngiliz Charles Babbage hesap yapan bir makine tasarladı.
• “Bilgisayarın babası” diye anılır.
• İlk elektronik bilgisayarlardan ENIAC yaklaşık 30 ton ağırlığındaydı.
• Koca bir salonu dolduruyordu.
• Türkiye’nin ilk bilgisayarı Karayolları Genel Müdürlüğüne geldi.
• Yol yapım hesaplarında kullanıldı.
• 1980’ler
• İlk dizüstü bilgisayarlar yapıldı.
• 2000’ler
• Tablet bilgisayarlar kullanılmaya başlandı.
• Bilgileri saklayan, hesap yapan ve verilen komutlarla çalışan elektronik araç.

Öğretmene not: Babbage’in makinesi dişlilerle çalışan, elektriksiz bir hesap makinesiydi; tasarımları bugünkü bilgisayarlara ilham verdi. Kartın üstündeki görsel: Londra’daki Bilim Müzesi, Babbage’in ikinci fark makinesini onun çizimlerine göre yaptı; makinenin hesap yapan bölümü 1991’de tamamlandı ve doğru sonuç veriyor. ENIAC 1946’da tanıtıldı. Ders kitabı bilgisayarın gelişimini dört aşamaya ayırır, ENIAC’ı ilk aşamada anar ve onun II. Dünya Savaşı’nda kullanıldığını yazar. Bu bilgi doğru değildir: ENIAC, savaş bittikten sonra tamamlandı. Kitaptaki ilk aşama tarihi (1950–1958) de ENIAC’a uymaz; bu yüzden sunuda bu tarih ve savaş bilgisi yer almadı.

25. Bir salonu dolduran bilgisayar

• Bilgisayarın yolculuğu
• ENIAC’ın dolapları ve iki programcısı (ABD)
• Fotoğraftaki dolapların hepsi tek bir bilgisayarın parçaları.
• Programcılar ona iş vermek için kabloları ve düğmeleri tek tek ayarlardı.
• Bugün avucumuzdaki telefon, ENIAC’tan çok daha hızlı hesap yapar.
• Bilgisayarlar neden zamanla küçüldü ve evlerimize girdi?
• Parçaları küçüldü, ucuzladı ve hızlandı. Böylece herkes kullanabildi.

Öğretmene not: ENIAC, 1946’da tanıtılan ilk büyük elektronik bilgisayarlardandır. Yaklaşık 30 ton ağırlığındaydı ve binlerce elektronik tüp içeriyordu. Ona yeni bir iş yaptırmak için kablolar yeniden takılır, düğmeler tek tek ayarlanırdı; bu iş günler sürebilirdi. Fotoğrafta önde Betty Snyder, arkada Glen Beck ENIAC’ı programlıyor.

26. Ampulün hikâyesi

• Birçok bilim insanı, elektrikle ışık veren bir lamba yapmaya çalıştı.
• İlk lambalar ya çabuk sönüyor ya da çok pahalıya mal oluyordu.
• 1879’da Thomas Edison ve ekibi, uzun süre yanan bir ampul yaptı.
• Ampul hayatımızı nasıl değiştirdi?
• Geceler aydınlandı
• Evler, sokaklar ve okullar akşam da rahatça kullanıldı.
• Daha güvenli
• Mum ve gaz lambasına göre yangın tehlikesi azaldı.
• Ampul
• İçinden elektrik geçince ışık veren, camdan yapılmış lamba.

Öğretmene not: Ampulün mucidi olarak Thomas Edison kabul edilir; ancak ondan önce de birçok bilim insanı aynı sorun üzerinde çalıştı. İngiltere’de Joseph Swan da aynı yıllarda başarılı bir ampul geliştirdi. Edison ve ekibi, ampulün içindeki ince tel için binlerce malzeme denedi. Bugün evlerimizde çok daha az elektrik harcayan LED lambalar kullanılıyor.

27. Ampulden LED’e

• Lambalar da değişti. Eski ampulle bugünkü LED lambayı karşılaştıralım.
• Akkor ampul
• İçindeki ince tel kızarak ışık verir.
• Çok ısınır; elektriğin çoğu ısıya gider.
• Daha kısa sürede bozulur.
• LED lamba
• Çok daha az elektrik harcar.
• Az ısınır, yıllarca dayanır.
• Evlerde, sokaklarda, ekranlarda kullanılır.
• Evimizde LED lamba kullanmak doğaya nasıl katkı sağlar?
• Daha az elektrik harcanır. Elektrik üretmek için daha az kaynak kullanılır, fatura da azalır.

Öğretmene not: Akkor ampulde elektrik ince bir telden geçer; tel ısınıp parlar, bu yüzden enerjinin büyük bölümü ısıya dönüşür. LED (ışık yayan diyot) aynı ışığı çok daha az elektrikle verir. Yanan bir ampule dokunulmaması gerektiğini, akkor ampulün çok ısındığını hatırlatın. Enerji tasarrufuna Bölüm 5’te yeniden döneceğiz.

28. Bisikletin değişimi

• 1817: Pedalsız
• Karl Drais’in tahta bisikleti ayakla itilirdi.
• Pedal geldi
• 1860’larda ön tekerleğe takıldı.
• 1870’ler: Dev tekerlek
• Hızlıydı ama üstünden düşmek kolaydı.
• 1880’ler: Zincir
• Bugünkü bisikletlere benziyordu.
• Lastik ve vites
• Sürüş rahatladı, yokuş kolaylaştı.
• Elektrikli bisiklet
• İlk denemeler 1890’larda yapıldı.
• Her yeni tasarım, bir öncekinin sorununu çözmeye çalıştı.

Öğretmene not: Ders kitabı ilk bisikleti 1790’larda Fransız Comte de Sivrac’a bağlar; ancak bisiklet tarihçileri bu bilginin belgelere dayanmadığını göstermiştir. Kitap ayrıca Drais’in bisiklete sonradan pedal eklediğini yazar; pedal ise ilk kez 1860’larda Fransa’da ön tekerleğe takıldı. Sunuda, gidonu ve selesi olan, yaklaşık 22 kilogramlık “koşu makinesi”ni 1817’de yapan Karl Drais esas alındı. Kartları açarken anlatın: Alman Karl Drais’in tahta bisikletinde pedal yoktu, sürücü ayaklarıyla yerden iterek ilerlerdi. Pedallar ön tekerleğe takılınca ayakla itmeye gerek kalmadı. Ön tekerleği kocaman bisiklet hızlıydı ama binmesi zordu. Tekerlekleri neredeyse eşit, zincirli bisikleti İngiliz John Kemp Starley tasarladı. Hava dolu lastikler sürüşü rahatlattı, vitesler yokuş çıkmayı kolaylaştırdı. Elektrikli bisiklet bugün şehirlerde çok kullanılıyor. Öğrencilere her kartta “Bu tasarım hangi sorunu çözdü?” diye sorun.

29. Mucitler pes etmez

• Deneme boşa gider mi?
• Edison ve ekibi ampul için binlerce malzeme denedi. Başarısız bir deneme boşa mı gider?
• Hayır. Her deneme neyin işe yaramadığını öğretir, doğru çözüme bir adım yaklaştırır.
• Deneme-yanılma
• Bir sorunu farklı yolları deneyerek ve hatalardan öğrenerek çözmek.
• 800 yıl önce bir mucit
• El-Cezerî, Artuklular döneminde Diyarbakır’da yaşadı. Su gücüyle çalışan saatler ve kendi kendine hareket eden makineler tasarladı.

Öğretmene not: El-Cezerî, 12. yüzyılın sonu ile 13. yüzyılın başında Artuklu hükümdarlarının hizmetinde çalıştı; tasarladığı makineleri çizimleriyle birlikte 1206’da tamamladığı kitabında anlattı. En ünlü tasarımlarından biri fil biçimindeki su saatidir. Ders kitabında yer almayan bu bilgi, ülkemizin topraklarında yetişmiş bir mucit örneği olarak verildi.

30. İcat kartı hazırlayalım

• Etkinlik · Araştırma
• Evinde kullandığın bir ürünü seç. Onun hikâyesini araştır, bir icat kartı hazırla.
• Ürünü seç: buzdolabı, saat, fermuar, diş fırçası…
• Kim icat etti? Ne zaman ve nerede?
• İlk hâli nasıldı? Resmini bul ya da çiz.
• Bugüne kadar nasıl değişti? Küçük bir zaman şeridi yap.
• Kartını sınıf panosundaki icatlar müzesine as.
• Güvenilir kaynak
• Kimin hazırladığı belli olan, doğruluğu kontrol edilebilen bilgi kaynağı: ansiklopedi, müze, ders kitabı.
• Bir bilgiyi neden en az iki kaynaktan kontrol etmeliyiz?
• Bir kaynak yanılmış olabilir. İki güvenilir kaynak aynı şeyi söylüyorsa bilgiye daha çok güveniriz.

Öğretmene not: Program bu kazanımda öğrencinin araştırma yapmasını ister. Öğrencilerin genel ağda bir büyüklerinin yanında araştırma yapmasını ve kaynağını kartına yazmasını isteyin. İcat kartlarından sınıf panosunda bir “icatlar müzesi” kurup zaman sırasına göre dizebilirsiniz.

31. Tasarlıyorum

• Her icat bir ihtiyaçla başlar. Çevrendeki bir sorunu çözen bir ürün tasarlayabilir misin?
• İhtiyaçtan icada
• Pilin serüveni
• İlk uçuş
• Girişimci
• Tasarım adımları
• Benim ürünüm

Öğretmene not: Kazanım SB.4.4.4: Çevresindeki ihtiyaçlardan yola çıkarak kendine özgü ürünler tasarlamaya yönelik fikirler geliştirir (20. hafta). Açıklama: Örnek girişimciler ve onların başarı öyküleri üzerinde durulur. Bölüm görseli: 1800’lerden kalma bir Volta pili. Üst üste dizilmiş çinko ve bakır diskler, aralarındaki ıslatılmış kartonlarla birlikte elektrik üretir; pilin serüvenini bu bölümde anlatıyoruz.

32. Her icat bir ihtiyaçla başlar

• Soldaki ihtiyaç hangi icadı doğurmuş olabilir? Tahmin edin, sonra açalım.
• Kalemin ucu körelince yazmak zorlaşıyordu.
• Kalemtıraş
• Yiyecekler sıcakta çabucak bozuluyordu.
• Buzdolabı
• Uzaktaki biriyle hemen konuşmak gerekiyordu.
• Telefon
• İnsanlar kuşlar gibi uçup uzaklara hızla gitmek istedi.
• Uçak

Öğretmene not: Her satırda önce öğrencilerin tahminini alın. Ardından tersten sorun: Sınıfımızda ya da evimizde bugün hangi ihtiyaç için henüz iyi bir ürün yok? Bu sorunun cevapları bölüm sonundaki tasarım etkinliğine fikir olabilir.

33. Pilin serüveni

• İtalyan bilim insanı Alessandro Volta elektriği merak ediyor, deneyler yapıyordu.
• 1800’de iki farklı metali ve tuzlu suyla ıslatılmış kartonları üst üste dizdi.
• Bu düzenek sürekli elektrik verdi: İlk pil doğdu.
• Bugün el feneri, kumanda, saat gibi birçok araç fişe takılmadan pille çalışıyor.
• Pil
• İçindeki maddelerle elektrik üreten, araçları fişe takmadan çalıştıran enerji kaynağı.
• Pillerin üzerindeki “V” harfi neyi gösterir?
• Volt birimini gösterir. Bu birimin adı Volta’dan gelir.

Öğretmene not: Volta’nın düzeneğinde çinko ve bakır (ya da gümüş) diskler, tuzlu suyla ıslatılmış karton ya da kumaş parçalarıyla sırayla üst üste dizilmişti; bu düzeneğe “Volta pili” denir. Ders kitabı voltu “elektrik gücü birimi” diye anar; oysa volt gerilim birimidir (elektrik gücünün birimi vattır). Sunuda bu yüzden yalnız “volt birimi” denildi. Ders kitabı, pil sayesinde cep telefonu ve el feneri gibi araçların fişe takılı olmadan kullanılabildiğini vurgular. Sınıftaki pilli araçları birlikte sayın. Biten pillerin nereye atılacağını Bölüm 5’te göreceğiz.

34. Bisikletçi kardeşlerin uçağı

• Mucit ve girişimci kardeşler
• Wright kardeşler
• Wilbur ve Orville
• ABD’de bir bisiklet dükkânından uçağa
• Çocukken babalarının getirdiği oyuncak bir helikopter onları çok etkiledi.
• Bir bisiklet dükkânı açtılar. Bisiklet onardılar, sattılar, sonra ürettiler.
• Kuşların uçuşunu gözlediler. Planörlerle yüzlerce deneme uçuşu yaptılar.
• 17 Aralık’ta motorlu uçakları 12 saniye havada kaldı.
• Motorlu uçuşun başlangıcı sayılır.
• Bugün
• Uçaklar dünyanın dört bir yanına yolcu ve yük taşıyor.
• Planör
• Motoru olmayan, havada süzülerek uçan hafif uçak.

Öğretmene not: Wright kardeşler hem mucit hem girişimciydi: Bisiklet dükkânından kazandıkları parayla uçuş deneylerini sürdürdüler; bisiklette edindikleri denge ve hafif yapı bilgisi uçak tasarımlarına da yaradı. 17 Aralık 1903’teki ilk uçuşu Orville yaptı, uçak yaklaşık 36 metre yol aldı. Aynı gün yapılan dördüncü uçuş yaklaşık bir dakika sürdü. Kartın üstündeki fotoğraf 1909’da çekildi: Solda Wilbur, sağda Orville Wright, Dayton’daki evlerinin önünde.

35. 12 saniyelik ilk uçuş

• Bisikletçi kardeşlerin uçağı
• İlk motorlu uçuş: 17 Aralık 1903, ABD
• Uçağı Orville kullanıyor. Sağda duran kişi kardeşi Wilbur.
• Uçak yalnız 12 saniye havada kaldı, yaklaşık 36 metre gitti.
• Kısa bir uçuştu ama motorlu uçakların başlangıcı oldu.
• Wright kardeşler bu başarıya nasıl ulaştı?
• Gözlem yaptılar, planörlerle yüzlerce deneme yaptılar, hatalarından öğrenip tasarımlarını geliştirdiler.

Öğretmene not: Fotoğrafı, yakındaki cankurtaran istasyonunda görevli John T. Daniels çekti; fotoğraf makinesini Orville önceden kurmuştu. Uçuş, ABD’nin Kuzey Karolina eyaletinde, Kitty Hawk yakınlarındaki kumullarda yapıldı. Uçağın iki kat kanadına ve uçağın çok yüksekten uçmadığına dikkat çekin. Ders kitabındaki “İlk Uçuş” okuma metniyle bağlantı kurabilirsiniz.

36. Girişimci kimdir?

• Girişimci
• Bir fikri ürüne ya da işe dönüştürmek için çalışan, cesaretle ilk adımı atan kişi.
• TEKNOFEST
• Türkiye’de düzenlenen havacılık, uzay ve teknoloji festivalinde öğrenciler de buluşlarını sergiliyor, yarışıyor.
• Çevremizdeki girişimciler
• Çevrende kendi işini kuran birini tanıyor musun? Hangi ihtiyaca çözüm üretiyor?
• Ev yemeği satan bir komşu, bisiklet tamircisi açan bir genç, kendi modellerini diken bir terzi.

Öğretmene not: TEKNOFEST’in açık adı Havacılık, Uzay ve Teknoloji Festivali’dir; ilki 2018’de İstanbul’da düzenlendi. Ders kitabında, lise öğrencilerinin geliştirdiği ve TEKNOFEST’te ödül alan bir ilaç otomatı haberi yer alır. Ülkemizden örnek girişimciler: Türkiye’nin ilk özel uçak fabrikasını kuran Nuri Demirağ, kendi tasarladığı uçakla uçan Vecihi Hürkuş. Öğrencilere bir girişimcinin başarı öyküsünü (aileden, mahalleden ya da kitaptan) araştırıp anlatmalarını önerin.

37. Tasarımın altı adımı

• 1. Sorunu fark et
• Neyi kolaylaştırmak istiyorsun?
• 2. Araştır
• Daha önce neler yapılmış? Öğren.
• 3. Fikir üret
• Çözümleri yaz, en iyisini seç.
• 4. Çiz ve planla
• Parçaları, malzemeleri belirle.
• 5. Model yap, dene
• Kartondan model yap, işe yarıyor mu?
• 6. Geliştir, tanıt
• Hataları düzelt, ürününü tanıt.
• Tasarım bir döngüdür: Dener, hatayı bulur, yeniden deneriz.

Öğretmene not: Adımları Wright kardeşlerin hikâyesiyle eşleştirin: uçma isteği (sorun), kuşları gözlemek ve kitap okumak (araştırma), uçağı havada dengede tutup yönlendirme fikri (fikir), planörler (model ve deneme), motorlu uçak (geliştirme).

38. Örnek: Kerem’in ışıklı çantası

• Örnek olay · Tasarım
• Kışın okuldan dönerken hava erken kararıyor. Arabalar beni geç fark ediyor. Ben de karanlıkta parlayan bir çanta tasarladım.
• Kerem
• 4. sınıf öğrencisi
• Kerem’in tasarım defteri
• Sorun: Karanlıkta yayaları görmek zor.
• Araştırma: Bisikletlerde ışığı yansıtan şeritler var.
• Fikir: Güneş ışığıyla şarj olan, yanıp sönen ışıklı askı.
• Deneme: Kartondan model yaptı, arkadaşlarının önerilerini aldı.
• Kerem’in ürünü hangi ihtiyaca cevap veriyor? Sen olsan neyi geliştirirdin?

Öğretmene not: Örnek olay kurgusaldır. Kerem’in adımlarını önceki slayttaki tasarım adımlarıyla eşleştirin. Olası geliştirme önerileri: suya dayanıklı yapmak, ışığın gün ışığında kendiliğinden sönmesi, çantanın iki yanına da şerit koymak.

39. Ürünümü tasarlıyorum

• Etkinlik · Tasarım
• Hayatını kolaylaştıracak bir ürün tasarla. Bu beş soruyu cevaplayarak başla.
• Sorun: Hangi ihtiyaca çözüm arıyorsun?
• Ad: Ürününe kısa, akılda kalan bir ad ver.
• Çizim: Ürününü çiz, parçalarını oklarla göster.
• Güvenlik: Ürünün kimseye ve doğaya zarar vermiyor mu?
• Tanıtım: Ürününü bir dakikada sınıfa tanıt.
• Tasarım
• Bir ürünü yapmadan önce nasıl olacağını düşünüp planlamak ve çizmek.
• En iyi fikir, gerçek bir ihtiyaca cevap veren fikirdir.

Öğretmene not: Ürünler sınıfta bir “mucitler sergisi” ile paylaşılabilir. Arkadaşlarından geri bildirim alan öğrenci tasarımını geliştirsin. Ürün bir araç, oyun ya da düzenek olabilir; önemli olan gerçek bir ihtiyaçtan yola çıkmasıdır. Değerlendirmede özgünlüğü ve ihtiyaca uygunluğu öne çıkarın.

40. Teknolojiyi doğru kullanıyorum

• Teknolojik ürünleri kendimize, başkalarına ve doğaya zarar vermeden nasıl kullanırız?
• Kullanım kılavuzu
• Ekran ve sağlık
• Televizyon ve oyunlar
• Elektrik güvenliği
• Genel ağda güvenlik
• Doğayı korumak

Öğretmene not: Kazanım SB.4.4.5: Teknolojik ürünleri kendisine, başkalarına ve doğaya zarar vermeden kullanır (21. hafta). Açıklama: Teknolojik ürünler için hazırlanan kullanım kılavuzlarına dikkat çekilir.

41. Kullanım kılavuzu ne işe yarar?

• Birçok ürünle birlikte bir kullanım kılavuzu gelir.
• Kılavuz ürünün nasıl kurulacağını, kullanılacağını ve temizleneceğini anlatır.
• Uyarılar tehlikeleri gösterir: sıcak yüzey, su, elektrik çarpması…
• Ürün bozulunca ne yapılacağını ve geri dönüşümü de anlatır.
• Kullanım kılavuzu
• Bir ürünün nasıl güvenle kullanılacağını, bakımını ve uyarılarını anlatan kitapçık.
• Yeni bir oyuncağı kılavuzunu okumadan kullanırsak ne olabilir?
• Yanlış kurup bozabilir, kendimize zarar verebiliriz. Kılavuzu bir büyüğümüzle okuyalım.

Öğretmene not: Ders kitabına göre kılavuzu okuyan kişi ürünü hem kendi güvenliğini hem de doğayı koruyarak kullanır. Kitap örnek olarak bir bilgisayar kılavuzunun güvenlik, temizlik, enerji tasarrufu, şarj ve geri dönüşüm bölümlerini gösterir.

42. Bir tabletin kılavuzunda neler yazar?

• Etkinlik · Kılavuz okuyalım
• Güvenlik
• Islak elle şarj etmeyin. Sudan ve sıcaktan uzak tutun.
• Temizlik
• Silmeden önce kapatın. Kuru, yumuşak bir bez kullanın.
• Şarj
• Kendi şarj aletiyle şarj edin. Şarj olurken üstünü örtmeyin.
• Geri dönüşüm
• Bozulunca çöpe atmayın, elektronik atık noktasına götürün.
• Evinizdeki bir ürünün kılavuzundan bir uyarı bulun. Bu uyarı neden önemli?

Öğretmene not: Kartlardaki maddeler örnektir; her ürünün kılavuzu farklıdır. Öğrenciler evde bir kılavuzu (buzdolabı, saç kurutma makinesi, oyuncak) bir büyükleriyle incelesin, en önemli üç uyarıyı defterlerine yazsın. Kılavuzlardaki uyarı işaretlerini (ünlem, şimşek, sıcak yüzey) tanıtabilirsiniz.

43. Ekran başında sağlığımız

• Uzun süre ekran başında
• Gözlerimiz yorulur, kurur.
• Boynumuz, bileğimiz ağrır.
• Hareketsiz kalırız, kilo alabiliriz.
• Derse odaklanmak ve uyumak zorlaşır.
• Sağlıklı kullanım
• Ekranı gözümüzden uzak tutarız.
• Ara verir, uzağa bakar, kalkıp hareket ederiz.
• Dik otururuz. Masa ve sandalye boyumuza uygun olur.
• Yatmadan önce ekranları kapatırız.
• Uyurken telefonu neden yatağımızdan uzakta bırakmalıyız?
• Gelen bildirimler ve ekran ışığı uykumuzu bölebilir. İyi bir uyku için telefon uzakta durmalı.

Öğretmene not: Ders kitabı televizyon, bilgisayar ve akıllı telefonun yanlış kullanımının göz, kas ve iskelet sağlığına, derslere odaklanmaya ve aile ilişkilerine etkilerini anlatır. Göz doktorlarının önerdiği basit bir alışkanlık: Ekrana bakarken ara ara uzaktaki bir noktaya bakıp gözleri dinlendirmek. Kitap, telefondan yayılan dalgaların (radyasyon) kalp, beyin gibi organlara zarar verdiğini yazar. Dünya Sağlık Örgütüne göre cep telefonu kullanımının sağlığa zarar verdiği bugüne kadar kanıtlanmamıştır; bu yüzden sunuda bu yargıya yer verilmedi. Telefonu uyurken uzakta tutma önerisi uyku düzeni için yapıldı.

44. Ekranda ne izliyor, ne oynuyoruz?

• Televizyon ve dijital oyunlar
• Akıllı işaretler
• Televizyonda ekranın köşesindeki işaretler, programın hangi yaşa uygun olduğunu gösterir.
• Öz denetim
• Kimse uyarmadan kendi davranışını kontrol edebilmek: Süre dolunca oyunu kendin kapatırsın.
• Ailemizle karar verelim
• Hangi programları ve oyunları, ne kadar süre seçmeliyiz? Kimle karar vermeliyiz?
• Yaşımıza uygun, şiddet içermeyen içerikleri ailemizle birlikte seçeriz. Süreyi de birlikte belirleriz.

Öğretmene not: Dijital oyun: Bilgisayar, tablet, telefon ya da oyun konsolunda oynanan oyun. Ders kitabı, şiddet içeren program ve oyunların olumsuz davranışlara yol açabileceğini, izleme ve oyun süresinin aileyle planlanması gerektiğini vurgular. RTÜK’ün akıllı işaretleri: genel izleyici, 7+, 13+, 18+ yaş işaretleri ile şiddet ve korku gibi içerik uyarıları. Dijital oyunlarda da yaş sınırını gösteren işaretler bulunur.

45. Elektrikli araçlarda güvenlik

• Islak elle dokunma
• Islak elle fişe ve prize dokunmayız.
• Fişten tut
• Fişi kablosundan çekmeyiz.
• Prize bir şey sokma
• Prize metal eşya sokmayız.
• Hasarlı kablo
• Ezik, yırtık kabloyu kullanmayız.
• Şarjda dikkat
• Şarjdaki cihazın üstünü örtmeyiz.
• Kulaklarını koru
• Kulaklıkla sesi çok açmayız.
• Bir sorun görürsek araca dokunmadan hemen bir büyüğümüze haber veririz.

Öğretmene not: Kartları tek tek açarken öğrencilerden her kural için “Bu kurala uymazsak ne olur?” sorusunu cevaplamalarını isteyin. Beklenen cevaplar: Su elektriği iletir, ıslak elle çarpılabiliriz. Kablodan çekilen fiş kopabilir, kablo hasar görür. Prize sokulan metal eşya elektrik çarpmasına yol açar. Hasarlı kablo yangına ve çarpılmaya neden olabilir; büyüklerimize haber veririz. Şarj olan cihaz ısınır; yastık ya da yorgan altında bırakılmamalıdır. Yüksek ses işitmemize zarar verir. Ütü, ocak ve fırın gibi ısınan araçların büyükler olmadan kullanılmaması gerektiğini de hatırlatın.

46. Genel ağda güvendeyim

• Genel ağ bir şehir gibidir: Güzel yerleri de vardır, dikkat edilecek köşeleri de.
• Adresini, okulunu tanımadığın kişilerle paylaşma. Şifreni yalnız ailen bilsin.
• Genel ağda tanıştığın biriyle buluşmaya gitme, ailene haber ver.
• Seni üzen, korkutan bir şey görürsen hemen bir büyüğüne anlat.
• Başkasının fotoğrafını izinsiz paylaşma, kırıcı yorum yazma.
• Her okuduğuna inanma, güvenilir kaynaktan kontrol et.
• Genel ağ (internet)
• Dünyadaki bilgisayarları ve telefonları birbirine bağlayan büyük ağ.
• Ekranın öbür ucunda da gerçek insanlar var: Saygılı olalım.

Öğretmene not: Kişisel bilgi: Ad soyad, adres, telefon numarası, okul adı, şifre, fotoğraf gibi bizi tanıtan bilgiler. Kimlik kartımızdaki bilgilerin de kişisel bilgi olduğunu hatırlatın. Genel ağda birini kırmak, onunla alay etmek ya da onu dışlamak da başkalarına zarar vermektir; böyle bir durumda öğretmene ve aileye haber verilmesi gerektiğini vurgulayın.

47. Teknoloji ve doğa

• Kullanmadığımız lambayı, televizyonu, bilgisayarı kapatırız.
• Şarjı dolan cihazın şarj aletini prizden çekeriz.
• Biten pilleri çöpe değil, pil toplama kutusuna atarız.
• Bozulan telefon, tablet gibi ürünleri elektronik atık noktalarına götürürüz.
• Elektronik atık
• Bozulmuş ya da kullanılmayan elektrikli ve elektronik eşyalar. Doğru toplanırsa geri dönüştürülür.
• Biten pil neden çöp kutusuna atılmamalı?
• İçindeki zararlı maddeler toprağa ve suya karışabilir. Toplama kutusundaki piller geri dönüştürülür.

Öğretmene not: Pil toplama kutuları birçok okulda, markette ve belediye binasında bulunur. Öğrencilerle okulun en yakın pil toplama kutusunun yerini bulun. Elektrik tasarrufu hem aile bütçesine hem de doğaya katkı sağlar.

48. İstek mi, ihtiyaç mı?

• Ada
• Yeni model
• Ada’nın tableti sorunsuz çalışıyor. Ama arkadaşınınki yeni model, Ada da yenisini istiyor.
• Ali
• Kırık ekran
• Ali’nin tabletinin ekranı kırıldı. Derslerinde kullanması gerekiyor.
• Önce tamir ettirebilir miyiz, ona bakalım.
• Hangisi istek, hangisi ihtiyaç? Gereksiz yere yeni ürün almak doğaya nasıl zarar verir?

Öğretmene not: Beklenen cevap: Ada’nınki istek, Ali’ninki ihtiyaç. Çalışan bir ürünü atıp yenisini almak hem aile bütçesine yük olur hem de elektronik atığı artırır; her yeni ürün için enerji ve ham madde harcanır. Kaynakların sınırlı olduğunu ve istek ile ihtiyacın birbirinden farklı olduğunu vurgulayın; konu Üretim, Dağıtım ve Tüketim öğrenme alanında ayrıntılı işlenecek.

49. Özet ve tekrar

• Önce sorularımızı, kavramları ve mucitleri hatırlayalım; sonra kendimizi deneyelim.
• Sorularımıza dönelim
• Anahtar kavramlar
• Mucitler
• 6 doğru-yanlış
• 6 test sorusu
• Kim bilecek?

50. Sorularımıza dönelim

• Cevapları bulduk mu?
• Derse başlarken 5N1K kartlarına yazdığınız sorulara şimdi cevap verebilir misiniz?
• Örnek: Bir ürün nasıl tasarlanır? Sorunu fark eder, araştırır, fikir üretir, çizer, dener ve geliştiririz.
• Kanıta dayalı cevap
• Bir soruya verdiğimiz cevabı, öğrendiğimiz bilgilere ve kaynaklara dayandırmak.
• Hâlâ merak ettiklerimiz
• Hangi sorunuz cevapsız kaldı? Cevabını hangi güvenilir kaynakta arayabilirsiniz?

Öğretmene not: Panodaki 5N1K kartlarını öğrencilere geri dağıtın. Her öğrenci sorusunu, bulduğu cevabı ve cevabın dayanağını (sunudaki bir slayt, ders kitabı ya da başka bir güvenilir kaynak) söylesin.

51. Ne yapmalıyım?

• Etkinlik · Doğru kullanım
• Bu durumlarda ne yapmak gerekir? Önce siz söyleyin, sonra açalım.
• Kardeşin ıslak elleriyle tableti şarja takmak istiyor.
• Önce ellerini kurulamasını söyle. Islak elle fişe dokunulmaz.
• Yatma saati geldi ama tablet hâlâ elinde.
• Ekranı kapat, tableti yatağından uzakta bırak.
• Arkadaşın senin fotoğrafını izin almadan paylaşmış.
• Onunla kibarca konuş, kaldırmasını iste. Çözülmezse öğretmenine söyle.
• Odadan çıkarken lamba ve bilgisayar açık kaldı.
• İkisini de kapat. Kullanılmayan cihaz boşuna elektrik harcar.

Öğretmene not: Bölüm 5’in tekrarıdır: kendimize (elektrik güvenliği, uyku), başkalarına (izinsiz fotoğraf) ve doğaya (enerji tasarrufu) zarar vermeden kullanım. Her satırı açmadan önce öğrencilerin çözümünü dinleyin; farklı doğru çözümleri de kabul edin.

52. Anahtar kavramlar: Ürünler ve icatlar

• Teknoloji
• Araç ve makineleri yapma ve kullanma bilgisi ile bu bilgiyle üretilen ürünler.
• Teknolojik ürün
• Bir ihtiyacı karşılamak ya da bir işi kolaylaştırmak için üretilen araç ve gereçler.
• Sınıflandırma
• Benzer özellikteki şeyleri aynı grupta toplamak.
• İcat (buluş)
• Daha önce olmayan bir aracı ya da yöntemi ilk kez ortaya koymak.
• Mucit
• Bir icadı yapan kişi.

Öğretmene not: Kavramları tek tek açarken her biri için öğrencilerden sunudan bir örnek isteyin (ör. icat: ampul; mucit: Volta; sınıflandırma: termometre – sağlık).

53. Anahtar kavramlar: Tasarım ve kullanım

• Tasarım
• Bir ürünü yapmadan önce nasıl olacağını düşünüp planlamak ve çizmek.
• Girişimci
• Bir fikri ürüne ya da işe dönüştürmek için cesaretle ilk adımı atan kişi.
• Kullanım kılavuzu
• Bir ürünün nasıl güvenle kullanılacağını, bakımını ve uyarılarını anlatan kitapçık.
• Elektronik atık
• Bozulmuş ya da kullanılmayan elektronik eşyalar. Doğru toplanırsa geri dönüştürülür.
• Öz denetim
• Kimse uyarmadan kendi davranışını kontrol edebilmek.

Öğretmene not: Ders kitabı bu ünitede girişimcilik, yenilikçi düşünme ve öz denetim gibi becerileri öne çıkarır. Kavramları açarken öğrencilerden her biri için sunudan bir örnek isteyin (ör. tasarım: Kerem’in ışıklı çantası; elektronik atık: bozulan tablet).

54. Mucitler ve bugünkü izleri

• Bu mucitlerin icatları bugün hangi araçlarda yaşıyor? Tahmin edin, sonra açalım.
• Charles Babbage
• 1800’ler
• Hesap yapan bir makine tasarladı.
• Bilgisayar, tablet
• Graham Bell
• Telefonun patentini aldı.
• Akıllı telefon
• Thomas Edison
• Uzun süre yanan ampulü yaptı.
• Evimizdeki lambalar
• Alessandro Volta
• İlk pili yaptı.
• Kumanda ve el feneri pilleri
• Wright kardeşler
• İlk motorlu uçuşu yaptılar.
• Yolcu uçakları
• Mucitlerin hepsi bir sorunu fark etti, merak etti ve yılmadan denedi.

Öğretmene not: Kartları tek tek açın; her birinde önce öğrencilerin tahminini alın, sonra “Bugün” kutularını açın. Ek soru: Bir zaman yolculuğuyla bu mucitlerden birine bugünkü bir ürünü götürseydiniz hangisini götürürdünüz? Neden?

55. Özet: Teknoloji her yerde

• Teknoloji her yerde
• Sınıflandırma
• Ev, eğitim, ulaşım, sağlık, güvenlik, iletişim
• Dün ve bugün
• Telefon, ütü, fare ve lamba değişti
• Etkiler
• Zaman kazandırır; kirlilik de yaratabilir
• Mucitler
• Babbage, Bell, Edison, Volta, Wright
• Tasarım
• Sorun, araştırma, fikir, çizim, deneme
• Doğru kullanım
• Kılavuz, sağlık, güvenlik, doğaya saygı
• Her kılçığa kendi hayatından bir örnek ekle.

Öğretmene not: Öğrenciler balık kılçığını deftere çizip her kılçığa bir örnek eklesin (ör. Sınıflandırma: termometre – sağlık; Doğru kullanım: biten pili toplama kutusuna atmak).

56. Doğru mu, yanlış mı?

• Kalem ve makas gibi elektriksiz araçlar da birer teknolojik üründür.
• Bir ihtiyacı karşılamak için üretilen her araç teknolojik üründür. Elektrikle çalışması gerekmez.

57. Doğru mu, yanlış mı?

• Telefonun ilk yıllarında aramaları santralde çalışan memurlar bağlardı.
• Otomatik santraller kurulunca numarayı kendimiz çevirerek, sonra tuşlayarak aramaya başladık.

58. Doğru mu, yanlış mı?

• Teknolojinin insanlara ve çevreye hiçbir olumsuz etkisi yoktur.
• Egzoz gazı havayı kirletir, gürültü insanı yorar. Bilinçli kullanım bu etkileri azaltır.

59. Doğru mu, yanlış mı?

• Thomas Edison ampulü hiç deneme yapmadan, ilk seferde icat etti.
• Edison ve ekibi binlerce malzeme denedi. Ondan önce de birçok bilim insanı ampul üzerinde çalışmıştı.

60. Doğru mu, yanlış mı?

• Bir ürün tasarlamaya, çevremizdeki bir ihtiyacı ya da sorunu fark ederek başlarız.
• Tasarım bir ihtiyaçla başlar. Örneğin bozulan yiyecekler buzdolabının yapılmasına yol açtı.

61. Doğru mu, yanlış mı?

• Kullanım kılavuzu yalnızca ürün bozulduğunda okunur.
• Kılavuz, ürünü kullanmaya başlamadan önce okunur. Güvenli kullanımı, bakımı ve uyarıları anlatır.

62. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Şemada bazı teknolojik ürünler, kullanıldıkları alanla eşleştirilmiştir.
• Buzdolabı
• Ev
• Tramvay
• Ulaşım
• Stetoskop
• ?
• Şemadaki “?” yerine aşağıdakilerden hangisi yazılmalıdır?
• Eğitim
• Güvenlik
• Sağlık
• İletişim
• C
• Stetoskop, doktorun kalp ve akciğer seslerini dinlediği alettir. Sağlık alanında kullanılır.

63. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Dedem
• Çocukken evimizde telefon yoktu. Uzaktaki kuzenime mektup yazar, cevabını günlerce beklerdik. Şimdi onunla her akşam görüntülü konuşuyorum.
• Dedenin anlattıklarından hangi sonuca ulaşılabilir?
• Eskiden insanlar birbiriyle hiç haberleşmezdi.
• Teknoloji, iletişim kurma biçimimizi değiştirmiştir.
• Mektup, telefondan daha hızlı bir iletişim aracıdır.
• Görüntülü konuşma yalnızca akrabalarla yapılır.
• B
• Dede eskiden mektupla, bugün görüntülü konuşmayla haberleşiyor. Teknoloji iletişimi hızlandırmış ve değiştirmiştir.

64. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Bisikletin gelişimiyle ilgili bazı aşamalar karışık olarak verilmiştir.
• Zincirli bisiklet
• Pedalsız tahta bisiklet
• Elektrikli bisiklet
• Pedallı bisiklet
• Bu aşamaların eskiden yeniye doğru sıralanışı hangisidir?
• 1 – 2 – 3 – 4
• 2 – 1 – 4 – 3
• 4 – 2 – 1 – 3
• 2 – 4 – 1 – 3
• D
• Önce pedalsız tahta bisiklet (1817), sonra pedallı bisiklet (1860’lar) geldi. Ardından zincirli bisiklet (1880’ler), en son elektrikli bisiklet yapıldı.

65. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Okulun bahçesindeki çiçekler, hafta sonları sulanamadığı için kuruyor.
• Bu soruna çözüm olarak tasarlanan ürünlerden hangisi en uygundur?
• Toprak kuruyunca çiçekleri kendiliğinden sulayan düzenek
• Çiçeklerin fotoğrafını çeken bir kamera
• Bahçeye konan renkli bir oturma bankı
• Çiçeklerin adını yazan küçük tabelalar
• A
• İyi bir tasarım gerçek ihtiyaca cevap verir. Buradaki ihtiyaç, kimse yokken de çiçeklerin sulanmasıdır.

66. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Elif, tabletini kullanırken şunlara dikkat ediyor:
• Ekranla gözü arasında mesafe bırakıyor.
• Ara verip uzağa bakıyor.
• Ekranın karşısında dik oturuyor.
• Elif’in bu davranışlarının ortak amacı nedir?
• Tabletin şarjını hızla bitirmek
• Sağlığını korumak
• Daha çok oyun oynamak
• Tableti hızlandırmak
• B
• Bu davranışlar göz yorgunluğunu, boyun ve bel ağrılarını azaltır. Amaç sağlığı korumaktır.

67. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Selin, genel ağda oynadığı bir oyunda tanımadığı biriyle yazışıyor. Bu kişi Selin’e okulunun adını ve ev adresini soruyor.
• Selin’in yapması gereken en doğru davranış hangisidir?
• Bilgilerini hemen yazmak
• Kişiyle buluşmak için gün belirlemek
• Yalnızca okulunun adını söylemek
• Bilgilerini paylaşmamak ve durumu ailesine anlatmak
• D
• Kişisel bilgiler tanımadığımız kişilerle paylaşılmaz. Böyle bir durumda hemen bir büyüğümüze haber veririz.

68. Kim bilecek?

• Daha önce olmayan bir aracı ilk kez ortaya koyan kişiye ne denir?
• Mucit
• Kumanda ve el fenerinin fişe takılmadan çalışmasını sağlayan enerji kaynağı nedir?
• Pil
• Bozulmuş telefon, tablet ve bilgisayar gibi eşyaların ortak adı nedir?
• Elektronik atık

69. Gelecek derse hazırlanalım

• Sofranıza gelen ekmek hangi aşamalardan geçiyor?
• Ailemiz bir şey satın almadan önce nelere dikkat ediyor?
• Gelir ve gider ne demektir? Bütçe nasıl yapılır?
• Evde suyu, elektriği ve yiyeceği israf etmemek için neler yapabiliriz?
• Evdeki bir ürünün etiketine dedektif gibi bak: Nerede üretilmiş, son kullanma tarihi ne?

Öğretmene not: Sıradaki öğrenme alanı: SB.4.5 Üretim, Dağıtım ve Tüketim (ders kitabında “Üretimden Tüketime”, 21–27. haftalar). Bu ünitedeki istek ve ihtiyaç ayrımı ile kaynakları doğaya zarar vermeden kullanma konuları yeni ünitenin temelini oluşturur.

70. Kaynaklar ve notlar

• Kazanımlar
• MEB Sosyal Bilgiler Dersi Öğretim Programı (2018): 4. sınıf, 4. öğrenme alanı (Bilim, Teknoloji ve Toplum), SB.4.4.1–SB.4.4.5.
• Kaynak
• MEB 4. Sınıf Sosyal Bilgiler ders kitabı (2026-2027) kapsamına göre özgün olarak yazılmıştır.
• Örnek olaylar
• Sunudaki öğrenciler, aile büyükleri ve örnek olaylar kurgusaldır; bu sunu için yazılmıştır.

71. Görsel kaynakları

• 1879 tarihli gösteri ampulü, Bilim ve Sanayi Müzesi (Chicago)
• Daderot · CC0 · Wikimedia Commons: Demonstration light bulb, stated to be the first light bulb ever lit in public, 1879, from Henry Ford collections - Museum of Science and Industry (Chicago) - DSC06446.JPG
• Kapağı açık, içi kömür dolu eski bir ütü (müze sergisi)
• Zemxer · CC BY-SA 4.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0) · Wikimedia Commons: Kömürlü ütü.jpg
• Çevirmeli (kadranlı) eski bir masa telefonu
• Berthold Werner · CC BY-SA 3.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0) · Wikimedia Commons: Telefon BW 2012-02-18 13-44-32.JPG
• Santral memurları aramaları kablolarla bağlıyor (ABD, 1950)
• David Bedard · Kamu malı · Wikimedia Commons: JBER telephone operators connect calls, people 120124-A-ZY202-001.jpg
• El-Cezerî’nin fil saatinin bir kopyası, Kasımiye Medresesi (Mardin)
• Nedim Ardoğa · CC BY-SA 3.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0) · Wikimedia Commons: Elephant clock in Mardin, Turkey.JPG
• Babbage’in çizimlerine göre yapılan fark makinesi, Bilim Müzesi (Londra)
• geni · CC BY-SA 4.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0) · Wikimedia Commons: Babbage Difference Engine.jpg
• ENIAC bilgisayarının dolapları ve iki programcısı (ABD)
• Yazarı bilinmiyor · Kamu malı · Wikimedia Commons: Glen Beck and Betty Snyder program the ENIAC in building 328 at the Ballistic Research Laboratory.jpg
• 1800’lerden bir Volta pili
• Wellcome Collection · CC BY 4.0 (creativecommons.org/licenses/by/4.0) · Wikimedia Commons: Voltaic pile, Europe, 1800-1899 Wellcome L0057740.jpg
• Wilbur (solda) ve Orville Wright, Dayton’daki evlerinin önünde (1909)
• Yazarı bilinmiyor · Kamu malı · Wikimedia Commons: Wright Brothers at home, 1909.jpg
• Wright kardeşlerin ilk motorlu uçuşu, 17 Aralık 1903
• John T. Daniels · Kamu malı · Wikimedia Commons: First flight2.jpg