4. Sınıf Birey ve Toplum Sunusu: Toplumun Parçasıyım

1. Toplumun Parçasıyım

• Toplumun
• Parçasıyım
• 4. Sınıf Sosyal Bilgiler · Birey ve Toplum Sunusu
• Kimliğim, hayatımın olayları, ilgi ve yeteneklerim: Ben kimim? Başkalarıyla birlikte nasıl yaşarım?
• Kazanımlar SB.4.1.1–SB.4.1.5
• Kendimizi tanımayı, başkalarını anlamayı ve farklılıklara saygı göstermeyi öğreniyoruz.

Öğretmene not: MEB Sosyal Bilgiler Dersi Öğretim Programı (2018), 4. sınıf, 1. öğrenme alanı “Birey ve Toplum”; ders kitabındaki ünite adı “Toplumun Parçasıyım”. Kazanımlar SB.4.1.1–SB.4.1.5, 2026-2027 yıllık planında 1–4. haftalar (12 ders saati). Sunu kazanım sırasını izler: Bölüm 1 kimlik kartı (SB.4.1.1, 1. hafta), Bölüm 2 kronoloji (SB.4.1.2, 2. hafta), Bölüm 3 ilgi, ihtiyaç ve yetenekler (SB.4.1.3, 3. hafta), Bölüm 4 empati (SB.4.1.4, 3–4. hafta), Bölüm 5 farklılıklara saygı (SB.4.1.5, 4. hafta). Sunudaki kişiler, örnek olaylar ve kimlik kartı bilgileri kurgusaldır. Kişisel bilgileri korumak için öğrencilerden gerçek kimlik kartlarını sınıfa getirmelerini istemeyin; ders kitabındaki örnek kartı ya da tahtaya çizdiğiniz kurgusal bir kartı kullanın. Kapak fotoğrafı: 29 Ekim 2023’te, Cumhuriyet’in 100. yılında İzmir Cumhuriyet Meydanı’ndaki kutlama, havadan çekilmiş; ortada zeybek oynayan ekip, çevresinde bayraklarıyla binlerce kişi var. Sorun: Bu fotoğrafta kaç farklı insan var? Her biri ayrı bir birey; hep birlikte bir toplum oluşturuyorlar.

2. Merak edelim

• Seni sınıftaki arkadaşlarından farklı kılan özelliklerin neler?
• Hepimiz birbirimizden farklıyken birlikte nasıl mutlu yaşarız?
• 5N1K soru kartı: Merak ettiğin bir soruyu yaz
• Kim?
• Ben kimim, beni ne anlatır?
• Ne?
• Kimlik kartında ne yazar?
• Nerede?
• Kimlik kartı nerede çıkarılır?
• Ne zaman?
• İlk adımımı ne zaman attım?
• Nasıl?
• Yeteneğimi nasıl keşfederim?
• Neden?
• İnsanlar neden farklıdır?

Öğretmene not: İki soruyu sorun, öğrencilerin cevaplarını tahtaya not edin. Ardından her öğrenci 5N1K kartına merak ettiği bir soruyu yazsın. Kartları sınıf panosunda toplayın; Bölüm 6’daki “Sorularımıza dönelim” slaytında bu sorulara geri döneceksiniz.

3. Yol haritamız

• Kimlik kartım
• Ön ve arka yüz, kimliğin hikâyesi, bilgilerimi korurum
• Hayatımın kronolojisi
• Olayları sıralamak, zaman şeridi, kanıtlar
• İlgi, ihtiyaç ve yeteneklerim
• Kendimi tanıyorum, kulübümü seçiyorum
• Ben olsaydım
• Empati: Kendimi başkasının yerine koymak
• Farklılıklara saygı
• Farklılıklarımız zenginliğimizdir
• Özet ve tekrar
• Kavramlar, doğru-yanlış, test, kim bilecek

Öğretmene not: Web sürümünde ve PowerPoint’te başlıklara tıklayınca ilgili bölüme gidilir.

4. Ben bir bireyim, toplumun parçasıyım

• Birey
• Tek bir insandır: sen, ben, o.
• Kendine özgü adı, yüzü ve duyguları vardır.
• Toplum
• Bir arada yaşayan insanlardır.
• Ailemiz, komşularımız ve okulumuz toplumun parçasıdır.
• Toplumu oluşturan her bir insan. Sen de bir bireysin.
• Bir arada yaşayan ve birbirine bağlı insanların oluşturduğu büyük topluluk.
• Bir yapbozun tek parçası kaybolursa ne olur? Bunu topluma benzetelim.
• Resim eksik kalır. Toplumda da her birey önemlidir; herkes bütüne bir şey katar.

Öğretmene not: Ünitenin adı “Toplumun Parçasıyım”. Yapboz benzetmesini genişletin: Her parçanın biçimi farklıdır ama hepsi birbirine uyar; biri eksik olunca resim tamamlanmaz. Öğrencilere bu sabah okula gelene kadar toplumdan kimlerle karşılaştıklarını sorun (komşu, servis şoförü, fırıncı, okulun güvenlik görevlisi, öğretmen).

5. Kimlik kartım

• Kimlik kartı, kim olduğumuzu gösteren resmî bir belgedir. Üzerinde hangi bilgiler var?
• Resmî kimlik belgesi
• Nüfus müdürlüğü
• Ön yüz
• Arka yüz
• T.C. kimlik numarası
• Kimliğin hikâyesi

Öğretmene not: Bölüm kapağındaki fotoğraf bir parmak ucunu yakından gösteriyor. Öğrencilerden kendi parmak uçlarındaki çizgilere bakmalarını isteyin: Herkesin parmak izi farklıdır, bu yüzden parmak izi kimliğimizin bir parçasıdır ve 15 yaşından sonra kimlik kartının yongasına kaydedilir.

6. Kim olduğumuzu nasıl gösteririz?

• Her insanın bir kimliği vardır: adı, soyadı, doğduğu gün ve yer…
• Devlet, vatandaşlarının bilgilerini kayıt altında tutar.
• Bu bilgilerin bir bölümü kimlik kartımızda yazar.
• Kimlik kartı yalnız büyükler için değildir. Bebeklere de çıkarılır.
• Resmî kimlik belgesi
• Devletin verdiği ve bir kişinin kim olduğunu gösteren belge. Bugün kimlik kartı kullanıyoruz.
• Kimlik kartı olmasaydı okula kaydolurken neler yaşanırdı?
• Kim olduğumuzu kanıtlamak zorlaşırdı. Bilgiler karışabilir, işlemler gecikirdi.

Öğretmene not: Kazanım SB.4.1.1: Resmî kimlik belgesini inceleyerek kişisel kimliğine ilişkin çıkarımlarda bulunur. Sınıfta yabancı uyruklu öğrenciler varsa onların da kendi ülkelerinin ya da Türkiye’nin verdiği kimlik belgeleri olduğunu belirtin. Gerçek kimlik kartı yerine ders kitabındaki örnek kartı gösterin.

7. Kimlik kartı nasıl çıkarılır?

• Kimlik kartlarını İçişleri Bakanlığı verir. Başvuru, nüfus müdürlüklerine yapılır.
• Kişi ya da ailesi nüfus müdürlüğüne başvurur.
• Görevli, kişinin bilgilerini kontrol eder.
• 15 yaşını dolduranların parmak izi alınır.
• Kart hazırlanır ve sahibine teslim edilir.
• Nüfus müdürlüğü
• Doğum, evlilik, adres gibi bilgilerin kaydını tutan ve kimlik kartı başvurularını alan devlet dairesi.
• Parmak izi neden kişiye özel bir bilgidir?
• Her insanın parmak izi farklıdır. İki kişinin parmak izi birbirinin aynısı olmaz.

Öğretmene not: Nüfus müdürlükleri, İçişleri Bakanlığına bağlı Nüfus ve Vatandaşlık İşleri Genel Müdürlüğünün il ve ilçelerdeki birimleridir. 15 yaşından küçük çocukların parmak izi alınmaz. Öğrencilere bir kardeşi ya da kuzeni için nüfus müdürlüğüne giden olup olmadığını sorun; gördüklerini anlatsınlar.

8. Kimlik kartının ön yüzü

• Ülkemizin adı
• En üstte “Türkiye Cumhuriyeti Kimlik Kartı” yazar.
• T.C. kimlik no
• 11 rakamdan oluşan, yalnız bize ait numara
• Soyadı ve adı
• Soyadımız, adımız ve doğum tarihimiz
• Cinsiyet
• K harfi kadın, E harfi erkek demektir.
• Uyruk
• Hangi ülkenin vatandaşı olduğumuz
• Seri no ve tarih
• Kartın seri numarası ve son geçerlilik tarihi

Öğretmene not: Kartları tek tek açarken ders kitabındaki örnek kartta ilgili bölümü gösterin. Sorun: Karttaki bilgiler neden hem Türkçe hem İngilizce yazılır? (Kart uluslararası kurallara göre hazırlanır; başka dil konuşan görevliler de bilgileri okuyabilir.) Kimlik kartı 10 yıl geçerlidir; yeni bilgiler eklemek ve güvenlik için bu süre sonunda yenilenir. Uyruk, bir devlete vatandaşlık bağıyla bağlı olmaktır.

9. Fotoğraf ve imza

• Ön yüzde fotoğrafımız ve imzamız için de birer bölüm vardır.
• Fotoğraf
• Kartın sahibini gösterir.
• 15 yaşından küçüklerde zorunlu değildir; aile isterse basılır.
• İmza
• Kişiye özeldir; başkasının imzası taklit edilmez.
• 15 yaşından küçüklerin kartında imza bölümü boştur.
• Kişinin adını kendine özgü bir biçimde yazdığı işaret. Bir belgeyi onayladığımızı gösterir.
• Ablanın kimlik kartında imzası var. Ablan kaç yaşında olabilir?
• En az 15 yaşındadır. Daha küçük olsaydı imza bölümü boş kalırdı.

Öğretmene not: İmza, kimliğin o kişiye ait olduğunun en önemli işaretlerinden biridir. Başkasının imzasını atmak suçtur. Öğrenciler defterlerine kendi imzalarını tasarlayabilir; ama bunun bir “deneme” olduğunu, resmî imzanın büyüyünce atılacağını hatırlatın.

10. Kimlik kartının arka yüzü

• Yonga (çip)
• Parmak izi, kan grubu, doğum yeri gibi bilgilerimiz dijital olarak saklanır.
• Anne ve baba adı
• Annemizin ve babamızın adları yazar.
• Veren kurum
• Kartı hangi kurumun verdiği yazar.
• MRZ bölümü
• Makinelerin okuyabildiği harf ve sayı satırları
• Yongadaki bilgileri herkes okuyabilir mi?
• Hayır. Bu bilgiler kişiye özeldir. Başkalarının bu bilgilere ulaşması yasaktır.

Öğretmene not: Yonga, kartın içindeki küçük bir bilgisayar parçasıdır. Kartta yazan bilgilerin yanında doğum yeri ve kan grubu gibi bilgiler de burada saklanır; 15 yaşını dolduranların parmak izi de yongadadır. MRZ, “makinece okunabilen bölge” demektir; uygun cihazlar kartın bilgilerini bu satırlardan hızlıca okur. Ders kitabı arka yüzdeki barkod ve pin erişim numarası bölümlerini de gösterir.

11. T.C. kimlik numaram

• T.C. kimlik numarası
• Her vatandaşa verilen, 11 rakamdan oluşan ve yalnız o kişiye ait numara.
• Nerelerde kullanırız?
• Kimlik numaramızı hangi işlerde kullanırız? Örnek verin.
• Okula kayıtta, hastaneden randevu alırken, kütüphaneye üye olurken…
• Paylaşır mısın?
• Bir oyun sitesi, hediye vermek için kimlik numaranı istiyor. Ne yaparsın?
• Paylaşmam ve hemen aileme haber veririm. Kişisel bilgilerimi korurum.

Öğretmene not: Ünitenin temel becerilerinden biri dijital okuryazarlıktır. Kimlik numarası, adres, telefon ve fotoğraf gibi kişisel bilgilerin internette, oyunlarda ve mesajlaşma uygulamalarında paylaşılmaması gerektiğini vurgulayın. Kimlik kartının fotoğrafı da kimseye gönderilmez. Şüpheli bir istekle karşılaşan öğrenci hemen ailesine ya da öğretmenine haber vermelidir.

12. Bir kimlik kartından ne öğreniriz?

• Etkinlik · Çıkarım yapalım
• Bu bilgiler örnek bir karttan alındı; kişi kurgusaldır. Kartı inceleyelim.
• Soyadı ve adı: Çınar, Mira
• Doğum tarihi: 12.04.2017
• Cinsiyet: K · Uyruk: T.C.
• İmza: boş
• Son geçerlilik tarihi: 20.09.2031
• Çıkarım
• Elimizdeki bilgilere bakarak yeni bir sonuca ulaşmak.
• Bu karta bakarak Mira hakkında neler söyleyebiliriz?
• Kızdır. 2017’de doğmuştur; 2026’da 9 yaşını doldurmuştur. İmzası yok: 15 yaşından küçüktür. Türk vatandaşıdır.

Öğretmene not: Kazanımın asıl hedefi kimlik bilgilerinden çıkarım yapmaktır. Ek sorular: Kart ne zaman verilmiş olabilir? (Kart 10 yıl geçerli olduğu için 20.09.2021’de.) Mira 2026-2027 eğitim öğretim yılında hangi sınıfta okuyor olabilir? (Büyük olasılıkla 4. sınıfta, tıpkı sizin gibi.) Karttan Mira’nın hangi bilgilerini öğrenemeyiz? (Sevdiği oyunları, yeteneklerini, hangi okulda okuduğunu.) Böylece kimliğin bizi her yönümüzle anlatmadığına, Bölüm 3’te ilgi ve yeteneklerimizi de tanıyacağımıza değinin.

13. Bil bakalım: Ben neyim?

• Etkinlik · Bilmece
• Bilmece 1
• On bir rakamdan oluşurum. Yalnız sana aitim; başka kimsede aynım yoktur. Ben neyim?
• T.C. kimlik numarası
• Bilmece 2
• Kartın arka yüzünde küçük bir kareyim. Bilgilerin içimde saklıdır. Ben neyim?
• Yonga (çip)
• Bilmece 3
• Herkes beni kendine özgü biçimde atar. Küçük çocukların kartında yerim boş kalır. Ben neyim?
• İmza

Öğretmene not: Bilmeceleri sırayla okuyun; cevabı açmadan önce öğrenciler tahmin etsin. Ardından öğrenciler kimlik kartının başka bir bölümü için kendi bilmecelerini yazsın (ör. fotoğraf, uyruk, MRZ bölümü) ve sıra arkadaşına sorsun.

14. Kimlik belgemizin hikâyesi

• Kronoloji · 1882’den bugüne
• Beş önemli adım
• Kimlik belgemiz
• 1882–2016
• Kâğıt belgeden çipli karta
• Osmanlı Devleti, vatandaşlarına ilk resmî kimlik belgelerini vermeye başladı.
• Kimlik belgesi küçük bir defter biçimini aldı.
• Kimlik belgelerine soyadı bölümü eklendi.
• Aynı yıl TBMM, Mustafa Kemal’e “Atatürk” soyadını verdi.
• Herkese özel T.C. kimlik numarası verilmeye başlandı.
• Çipli kimlik kartlarına geçiş başladı; karta imza bölümü eklendi.
• Soyadı
• Bir ailenin üyelerinin ortak kullandığı ad. Soyadı Kanunu 1934’te çıkarıldı.

Öğretmene not: Tarihler ders kitabındaki kronolojiden alınmıştır; ders kitabı 1976’da kimlik belgesinin tasarımının yenilendiğini de belirtir. Kimlik numaraları 2000’de verilmiş, sonraki yıllarda basılan kimliklere yazılmıştır; çipli kartlar da 2016’dan sonra adım adım herkese verilmiştir. Soyadı Kanunu 21 Haziran 1934’te kabul edildi; Mustafa Kemal’e “Atatürk” soyadı aynı yılın kasım ayında TBMM’nin çıkardığı bir kanunla verildi. Sorun: Olaylar hangi sırayla dizilmiş? (Eskiden yeniye.) Bu, Bölüm 2’deki kronoloji konusuna bir giriştir. Etkinlik önerisi: Öğrenciler defterlerine kendi hayallerindeki kimlik kartını tasarlasın; gerçek kimlik numaralarını yazmasınlar.

15. Hayatımın kronolojisi

• Hayatımızdaki önemli olayları oluş sırasına göre dizelim. Önce ne oldu, sonra ne oldu?
• Kronoloji
• Geçmiş, şimdi, gelecek
• Zaman şeridi
• Sıralı anlatım
• Kanıtlar
• Aile söyleşisi

Öğretmene not: Bölüm kapağındaki görsel yapay zekâ ile üretilmiş temsilî bir sahnedir: Bir kız çocuğu, annesi ve büyükannesiyle aile albümüne bakıyor. Sorun: Albümdeki fotoğraflar bize hangi olayların ne zaman yaşandığını nasıl gösterir? Bu soru, bölümün sonundaki “kanıtlar” ve “aile söyleşisi” etkinliklerine hazırlıktır.

16. Her olayın bir sırası var

• Bebekken önce emekleriz. Yürümeyi daha sonra öğreniriz.
• Yürümeyi öğrenmeden koşamayız. Olaylar belli bir sırayla olur.
• Önce okula başladık, her yıl bir üst sınıfa geçtik. Şimdi 4. sınıftayız.
• Kronoloji
• Olayları oluş sırasına göre, geçmişten günümüze doğru sıralamak. Diğer adı zaman dizinidir.
• Sabah okula hazırlanırken önce ne yaparsın, sonra ne yaparsın?
• Örnek: Uyanırım, yüzümü yıkarım, kahvaltı ederim, giyinirim ve çantamı alıp çıkarım.

Öğretmene not: Kazanım SB.4.1.2: Yaşamına ilişkin belli başlı olayları kronolojik sıraya koyar. Ünitenin temel becerilerinden biri “zaman ve kronolojiyi algılama”dır. Sabah rutini sorusunu birkaç öğrenciye sorun; sıralamalardaki benzerliklere dikkat çekin: Bazı işlerin sırası değişebilir ama uyanmak her zaman en baştadır.

17. Geçmiş, şimdi, gelecek

• Zamanı üç bölümde düşünürüz. Kronolojide geçmişten başlayıp bugüne geliriz.
• Geçmiş
• Yaşanıp bitmiş zaman: dün, geçen yıl, bebekliğimiz
• Şimdi
• İçinde bulunduğumuz zaman: bugün, bu yıl, 4. sınıf
• Gelecek
• Henüz yaşamadığımız zaman: yarın, gelecek yıl, ortaokul
• “Önce, sonra, ardından, en son” sözcükleri anlatırken ne işe yarar?
• Olayların sırasını gösterir. Dinleyen kişi neyin ne zaman olduğunu kolayca anlar.

Öğretmene not: Öğrencilerden üç zamana birer örnek isteyin: Geçmiş (ilk okul günüm), şimdi (bu dersi işliyoruz), gelecek (yaz tatili). Zaman bildiren sözcükleri tahtaya yazın: dün, bugün, yarın, önce, sonra, ardından, en son, geçen yıl, gelecek yıl.

18. Ela’nın kronolojisi

• Örnek · Bir hayattan kesitler
• 4. sınıf öğrencisi
• Ela
• 2017’de doğdu
• Hayatındaki önemli olayları ailesine sorarak sıraladı.
• Rize’de dünyaya geldi.
• İlk kelimesini söyledi, ilk adımını attı.
• Anaokuluna başladı.
• 1. sınıfa başladı.
• 4. sınıfa başladı; sosyal bilgiler dersiyle tanıştı.
• Zaman dizini
• Kronolojinin diğer adı. Olaylar oluş sırasıyla art arda dizilir.

Öğretmene not: Ela kurgusal bir öğrencidir. Olayların yıllara göre eskiden yeniye dizildiğine dikkat çekin. Sorun: Ela’nın kronolojisine hangi olaylar eklenebilir? (Ör. kardeşinin doğması, ilk karnesi, bisiklete binmeyi öğrenmesi.) Bunları hangi yılların arasına yazarız? Öğrenciler kendi kronolojilerinde de aynı düzeni kullanacak.

19. Okul yıllarımız zaman şeridinde

• Okul öncesi
• Oyunla öğreniriz
• İlkokul
• Okuma yazma, ilk karne
• Ortaokul
• Yeni dersler, yeni arkadaşlar
• Lise
• Üniversiteye ve mesleğe hazırlık
• Şimdi ilkokulun son yılındayız!
• Sayılar yaşı gösterir; yaşlar yaklaşıktır.

Öğretmene not: Zaman şeridinde olaylar soldan sağa, eskiden yeniye doğru dizilir. Türkiye’de ilkokul, ortaokul ve lise dörder yıldır. Sorun: Şeridin neresindeyiz? (İlkokulun son yılı.) Gelecek yıl şeridin hangi bölümüne geçeceğiz? (Ortaokul.) Öğrenciler kendi eğitim hayatlarının zaman şeridini defterlerine çizebilir.

20. Karışık mı, sıralı mı?

• Kerem pazar gününü iki farklı biçimde anlattı. Hangisini daha kolay anladınız?
• Karışık anlatım
• “Islanınca arabaya koştuk.”
• “Göl kenarında köfte yedik.”
• “Birden yağmur başladı.”
• “Sabah erkenden yola çıktık.”
• Sıralı anlatım
• “Sabah erkenden yola çıktık.”
• “Öğlen göl kenarında köfte yedik.”
• “Sonra birden yağmur başladı.”
• “Islanınca hemen arabaya koştuk.”
• Sıralı anlatım neden daha kolay anlaşılır?
• Olaylar oluş sırasıyla gelir. Nedenini de anlarız: Yağmur yağdığı için arabaya koştular.

Öğretmene not: Önce yalnız sol sütunu gösterin ve sorun: Kerem’in günü nasıl geçti? Öğrenciler zorlanacaktır. Sonra sağ sütunu açın. Olayları oluş sırasıyla anlatınca neden-sonuç ilişkisi de ortaya çıkar: Yağmur başladığı için ıslandılar, ıslandıkları için arabaya koştular. Etkinlik: Öğrenciler dünkü günlerini sıralı olarak anlatsın; dinleyenler “önce, sonra, en son” sözcüklerini saysın.

21. Aras’ın karışan anıları

• Etkinlik · Sıralayalım
• Aras’ın hayatındaki bazı olaylar karıştı. Bunları kronolojik sıraya koyalım.
• Eylül 2023 · 1. sınıfa başladı.
• Mart 2017 · Van’da dünyaya geldi.
• Ocak 2024 · İlk karnesini aldı.
• Haziran 2023 · Anaokulunu bitirdi.
• Haziran 2018 · İlk adımını attı.
• Kronolojik sıra
• Olayların en eskisinden en yenisine doğru dizilmesi.
• Doğru sıra hangisi? Önce yıllara, yıllar aynıysa aylara bakın.
• 2 → 5 → 4 → 1 → 3: Mart 2017, Haziran 2018, Haziran 2023, Eylül 2023, Ocak 2024.

Öğretmene not: Öğrenciler sıralamayı önce defterlerinde yapsın. Aynı yıl içindeki iki olayda (Haziran 2023 ve Eylül 2023) ayların sırasına bakılması gerektiğini vurgulayın. Ek soru: Aras ilk karnesini hangi sınıftayken aldı? (1. sınıfta, birinci dönemin sonunda.)

22. Kronolojimin kanıtları

• Fotoğraflar
• Doğum günleri, ilk okul günü, bayramlar…
• Kimlik kartı
• Doğum tarihimiz üzerinde yazar.
• Karneler
• Hangi yıl, hangi sınıfta okuduğumuzu gösterir.
• Aile büyükleri
• İlk kelimemizi, ilk adımımızı onlar hatırlar.
• Bu kanıtlardan hangisi doğum tarihimizi en kesin gösterir? Neden?
• Kimlik kartı. Resmî bir belgedir; bilgiler devletin kayıtlarından gelir.
• Kanıt, bir bilginin doğru olduğunu gösteren belge, fotoğraf, nesne ya da tanıklıktır.

Öğretmene not: Ünitenin temel becerilerinden biri “kanıt kullanma”dır. Bir bilgiyi iki kanıtla karşılaştırmanın değerini konuşun: Annem ilk adımımı 1 yaşında attığımı söylüyor; o günün fotoğrafının tarihi de bunu doğruluyor. Başka kanıtlar: aşı kartı (bebeklikte hangi aşıların ne zaman yapıldığını gösterir), çekildiği gün kayıtlı telefon videoları. Kanıtlar Bölüm 1’deki kimlik kartıyla da bağlantılıdır.

23. Kronolojimi hazırlıyorum

• Etkinlik · Aile söyleşisi
• Ailenle konuş, hayatının önemli olaylarını öğren. Sonra zaman şeridini çiz.
• Ailene doğduğun yeri ve tarihi sor.
• İlk kelimeni ne zaman söylediğini, ilk adımını ne zaman attığını öğren.
• Okula başladığın tarihi not et.
• Tarihleri fotoğraf, karne gibi kanıtlarla kontrol et.
• Olayları eskiden yeniye sırala, zaman şeridine yaz.
• Söyleşi
• Birine sorular sorarak bilgi topladığımız sohbet.
• Unutma
• Yalnız önemli olayları seç. Gereksiz ayrıntılar kronolojiyi karıştırır.

Öğretmene not: Ödev olarak verilebilir; öğrenciler kronolojilerini sınıfta paylaşsın. Bazı öğrenciler bu bilgilere ulaşamayabilir (ör. koruyucu ailede ya da yakın akrabasının yanında büyüyenler, ailesinden ayrı yaşayanlar). Onlara okul yaşantısından ya da son bir yıldan bir kronoloji hazırlama seçeneği verin; kimseyi özel bilgilerini paylaşmaya zorlamayın.

24. İlgi, ihtiyaç ve yeteneklerim

• Neye ihtiyaç duyarız? Neleri severiz? Neleri iyi yaparız? Kendimizi tanıyalım.
• Fiziksel özellikler
• İhtiyaçlar
• İstek
• İlgi
• Yetenek
• Kulüp seçimi

Öğretmene not: Bölüm kapağındaki görsel bir ebru çalışmasıdır: Boyalar kitreli suyun üzerine serpilir, fırça ve bizle desen yapılır, sonra kâğıt suyun üzerine kapatılarak desen kâğıda alınır. Ortadaki lale deseni ustalık ister. Sorun: Böyle bir eseri yapmak için hangi ilgi ve yetenekler gerekir? (Renklere ilgi, sabır, el becerisi, çok çalışmak.)

25. Hiçbirimiz tıpatıp aynı değiliz

• Kiminin gözü kahverengi, kiminin yeşil. Göz rengimiz farklıdır.
• Boyumuz, saç rengimiz ve sesimiz de birbirinden farklıdır.
• Parmak izimiz bile yalnız bize aittir.
• İlgilerimiz, ihtiyaçlarımız ve yeteneklerimiz de farklıdır.
• Fiziksel özellik
• Bir insanın dışarıdan görülen özellikleri: boy, göz ve saç rengi gibi.
• Sınıfta herkes tıpatıp aynı görünseydi neler olurdu?
• Birbirimizi ayırt edemezdik, isimler karışırdı. Farklılıklarımız sayesinde birbirimizi tanırız.

Öğretmene not: Kazanım SB.4.1.3: Bireysel ilgi, ihtiyaç ve yeteneklerini tanır. Fiziksel özellikler konuşulurken kimsenin görünüşü üzerine yorum yapılmamasına dikkat edin; amaç farklılığın doğal olduğunu göstermektir.

26. İhtiyaçlarımız

• Temel ihtiyaçlar
• Beslenmek, su içmek
• Uyumak, dinlenmek
• Barınmak, giyinmek
• Sosyal ve kültürel ihtiyaçlar
• Okula gitmek, doktora muayene olmak
• Oyun oynamak, spor yapmak
• Kitap okumak, gezmek, tiyatroya gitmek
• İhtiyaç
• Yaşamımızı sürdürmek için gerekli olan şeyler. Temel ihtiyaçlar karşılanmadan yaşayamayız.
• Bir gece hiç uyumasaydın ertesi gün nasıl hissederdin?
• Yorgun, hâlsiz ve dikkatsiz olurdum. Uyku temel bir ihtiyaçtır.

Öğretmene not: Temel ihtiyaçlar (beslenme, uyku, dinlenme, barınma) karşılanmadan yaşamımızı sürdüremeyiz. Sosyal ve kültürel ihtiyaçlar (eğitim, sağlık hizmeti, oyun, spor, okuma, gezme) ise daha mutlu ve sağlıklı bir hayat için gereklidir. Öğrencilere iki sütuna da birer örnek ekletin. Ek alıştırma (sınıfa sorun: temel mi, sosyal ve kültürel mi?): akşam yemeğinde karnını doyurmak (temel), hafta sonu kütüphaneye gitmek (kültürel), kışın sıcak bir evde oturmak (temel), arkadaşlarla parkta oynamak (sosyal), diş hekimine gitmek (sağlık hizmeti almak; ders kitabı bunu sosyal ve kültürel ihtiyaçlar arasında sayar).

27. Örnek olay: Uykulu Poyraz

• Etkinlik · Öncelikli ihtiyaç
• Poyraz’a ne oldu?
• Poyraz dün akşam misafir gelince geç yattı. Sabah kahvaltı yapmadan okula koştu. Şimdi derste esniyor, karnı da çok acıktı.
• Poyraz yorgun ve aç. Önce beslenmesi ve dinlenmesi gerekiyor.
• Öncelikli ihtiyaç
• O anda ilk olarak karşılanması gereken ihtiyaç.
• Ne önerirsin?
• Poyraz’ın bir daha böyle bir gün yaşamaması için ne önerirsin?
• Erken yatmasını, kahvaltıyı atlamamasını, beslenme çantasına meyve koymasını.

Öğretmene not: Öğrencilere sorun: Poyraz’ın şu anda oyun oynamaya mı, yoksa bir şeyler yiyip dinlenmeye mi ihtiyacı var? İhtiyaçların bir öncelik sırası vardır; önce temel ihtiyaçlar karşılanır. Poyraz kurgusal bir öğrencidir.

28. İstek, ilgi ve yetenek

• Herkesin istediği, sevdiği ve iyi yaptığı şeyler farklıdır.
• İstek
• Bir şeye sahip olmayı ya da bir şeyi yapmayı arzulamak
• İlgi
• Bir işi sevmek, onunla uğraşmaktan keyif almak
• Yetenek
• Doğuştan getirdiğimiz, bir alanda başarılı olma gücü
• Resim yapmayı sevmek ile resimde usta olmak aynı şey mi?
• Hayır. Sevmek ilgidir. Ustalık ise yetenek ve çok çalışmayla gelir.

Öğretmene not: İstek ile ihtiyaç arasındaki fark 5. öğrenme alanında (SB.4.5.1) ayrıntılı işlenecek; burada yalnız kavramı tanıtın. Yetenek doğuştan gelir ama çalıştıkça gelişir; herkesin en az bir yeteneği vardır ve bazı yeteneklerimizi daha sonra keşfederiz.

29. Herkesin bir yeteneği var

• Müzik
• Şarkı söylemek, bağlama ya da keman çalmak
• Resim ve el sanatları
• Resim yapmak, ebru, seramik, örgü
• Spor ve dans
• Yüzmek, koşmak, halk oyunları oynamak
• Okuma ve yazma
• Hikâye yazmak, şiir okumak
• Bilim ve doğa
• Deney yapmak, bitkileri ve hayvanları gözlemlemek
• Zekâ oyunları
• Satranç, yapboz, akıl oyunları

Öğretmene not: Sorun: Sen hangi alanlarda kendini iyi hissediyorsun? Henüz denemediğin bir alan var mı? Kartlar yalnız örnektir; bir insanın birden fazla alanda yeteneği olabilir. Öğrencilerden listede olmayan alanlar önermelerini isteyin (ör. yemek yapmak, insanlarla iyi iletişim kurmak, hayvanlara bakmak).

30. Hangi alanı denemek istersin?

• Yeteneklerimizi farklı etkinlikleri deneyerek keşfeder, çalışarak geliştiririz.
• Müzik: saz çalmak
• Soldan sağa: cura, çöğür, bağlama, divan sazı.
• Halk oyunu: zeybek
• Ege’nin halk oyunu. Ritim ve denge ister.
• Zekâ oyunu: satranç
• Dikkati, sabrı ve plan yapmayı geliştirir.
• Bu alanlardan hangisini denemek isterdin? Neden?

Öğretmene not: Görselleri sırayla açın ve her biri için sorun: Bu etkinlik hangi yeteneği geliştirir? Okulunuzda ya da yakınınızdaki halk eğitim merkezinde bu alanlarda kulüp veya kurs var mı? İlk fotoğrafta saz ailesinden dört çalgı küçükten büyüğe dizilmiş: cura, çöğür, bağlama ve divan sazı. Bu çalgılar düzenli çalışmayla öğrenilir. Zeybek, Ege Bölgesi’nin halk oyunudur.

31. Yeteneğimi nasıl keşfederim?

• Farklı etkinlikleri dene: koro, satranç, resim, spor…
• Hangisinden keyif aldığını, hangisinde kolay ilerlediğini fark et.
• Sevdiğin işe düzenli zaman ayır; çalıştıkça gelişirsin.
• Kimler bize destek olur?
• Ailemiz
• Yeteneğimizi çoğu zaman ilk onlar fark eder.
• Öğretmenlerimiz
• Bizi kulüplere, kurslara, yarışmalara yönlendirir.
• Keşfetmek
• Var olduğu hâlde bilinmeyen bir şeyi bulup ortaya çıkarmak.

Öğretmene not: Yetenekler çoğu zaman küçük yaşlarda kendini göstermeye başlar; bazılarını ise yıllar sonra fark ederiz. Önemli olan kendimize inanmak ve emek vermektir. Okulunuzdaki kulüpleri, halk eğitim merkezlerinin ve belediyelerin çocuklara açık kurslarını öğrencilere tanıtın.

32. Örnek olay: Yiğit’in kulüp seçimi

• Etkinlik · Örnek olay
• En yakın arkadaşım resim kulübüne yazıldı, ben de onunla gittim. Ama resim yaparken hep sıkıldım. Bir gün bilim kulübünün deneyine katıldım, çok eğlendim!
• Yiğit
• 4. sınıf öğrencisi
• Sonra neler oldu?
• Öğretmenine bilim kulübüne geçmek istediğini söyledi.
• Kulüpte deneyler yaptı, merak ettiklerini sordu.
• Bilim şenliğinde kendi deneyini sundu.
• Arkadaşıyla teneffüslerde yine birlikte oynuyorlar.
• Kulüp seçerken neye dikkat etmeliyiz? Sen hangi kulübü seçerdin?

Öğretmene not: Beklenen cevap: kendi ilgi, yetenek ve ihtiyaçlarımıza. Arkadaşımızla farklı kulüplerde olsak da arkadaşlığımız sürer. Program, öğrencilerin ilgi ve istekleri doğrultusunda okulda ya da yakın çevredeki eğitsel ve sosyal etkinliklere katılmaya teşvik edilmesini ister. Yiğit kurgusal bir öğrencidir.

33. Kendimi tanıyorum: İlgi kartım

• Etkinlik · Ben kimim?
• Bu soruların cevaplarını defterine yaz. Kendini daha yakından tanı!
• Boş zamanımda en çok ne yapmaktan hoşlanırım?
• Hangi işi yaparken zamanın nasıl geçtiğini anlamam?
• Arkadaşlarım hangi konuda bana danışır?
• Henüz denemediğim ama merak ettiğim bir etkinlik hangisi?
• Bu yıl hangi kulübe ya da kursa katılmak isterim?
• Kendini tanımak, doğru seçimler yapmanın ilk adımıdır.

Öğretmene not: Öğrenciler kartlarını isterse sınıfla paylaşsın; benzer ilgileri olanlar birbirini tanısın. Kartlar, okulun kulüp ve sosyal etkinlik seçimlerinde öğrenciye yol gösterebilir.

34. Ben olsaydım

• Başkasının ne hissettiğini anlamak için kendimizi onun yerine koyalım.
• Kişisel özellikler
• Empati
• Gözlemle, dinle, sor
• Ben olsaydım…
• Deneyelim
• Huzur ve güven

Öğretmene not: Kazanım SB.4.1.4 (3–4. haftalar). Bölüme başlarken sorun: Bir arkadaşınızın ne hissettiğini yüzüne bakarak anlayabilir misiniz? Nasıl? Cevaplardan bölümün ana fikrine geçin: Başkasını anlamak için önce onu gözlemler, dinler ve kendimizi onun yerine koyarız.

35. Kişisel özelliklerimiz

• Neşeli
• Gülmeyi ve güldürmeyi sever.
• Meraklı
• Soru sorar, öğrenmeyi sever.
• Sabırlı
• Acele etmez, beklemesini bilir.
• Yardımsever
• Zorda kalana yardıma koşar.
• Duygusal
• Olaylardan çabuk etkilenir.
• Dürüst
• Doğruyu söyler, hatasını kabul eder.
• Kişisel özellikler bir insanı diğerlerinden ayırır ve karakterini gösterir.

Öğretmene not: Kazanım SB.4.1.4: Kendisini farklı özelliklere sahip diğer bireylerin yerine koyar. İnsanlar kişisel özellikleriyle de birbirinden ayrılır: Çalışkan bir arkadaş zamanını iyi planlar, duygusal bir arkadaş üzücü olaylardan daha çok etkilenir. Bu farkları bilmek, birbirimizi anlamamızı kolaylaştırır. Sorun: Seni en iyi anlatan iki kişisel özellik hangisi? Neden?

36. Empati: Kendini onun yerine koy

• Bir an için kendini başkasının yerine koyarsın.
• “Onun yerinde ben olsaydım neler hissederdim?” diye düşünürsün.
• Onu anladığını gösterir, gerekirse yardım edersin.
• Empati
• Başka birinin yerine kendimizi koyup onun ne hissettiğini, ne düşündüğünü anlamak.
• Damdan düşen damdan düşenin hâlinden bilir.
• Atasözü

Öğretmene not: Atasözü, bir sıkıntıyı en iyi aynı sıkıntıyı yaşamış olanın anlayacağını söyler. Nasreddin Hoca’nın damdan düşünce yanına “damdan düşen birini” istediği fıkra da bu sözle bağlantılıdır; fıkrayı kısaca anlatabilirsiniz. Empati ise aynı şeyi yaşamadan da başkasını anlamaya çalışmaktır. Empatinin doğuştan gelen değil, geliştirilebilen bir beceri olduğunu vurgulayın. Birbirini anlamaya çalışan insanların yaşadığı yerde huzur ve güven artar.

37. Empati kurmanın üç yolu

• Empati bir beceridir. Bisiklet sürmek gibi, çalıştıkça gelişir.
• Gözlemle
• Yüzüne ve davranışına dikkat et: Üzgün mü, sevinçli mi, korkmuş mu?
• Dinle
• Sözünü kesmeden, sonuna kadar ve dikkatle dinle.
• Kendine sor
• “Bu benim başıma gelseydi ne yapardım, nasıl hissederdim?”
• Arkadaşın teneffüste sessizce oturuyor, gözleri dolu. Ne yaparsın?
• Yanına gider, “İyi misin? Anlatmak ister misin?” diye sorarım. Onu dikkatle dinlerim.

Öğretmene not: Üç yolu kısa bir canlandırmayla somutlaştırın: Bir öğrenci yüz ifadesiyle bir duyguyu göstersin, sınıf hangi duygu olduğunu tahmin etsin (gözlemle). Sonra öğrenci duygusunun nedenini anlatsın, diğerleri sözünü kesmeden dinlesin (dinle). En son herkes “Ben onun yerinde olsam ne hissederdim?” diye düşünüp cevabını söylesin (kendine sor).

38. Ben olsaydım ne hissederdim?

• Kendinizi bu kişilerin yerine koyun. Neler hissederdiniz?
• Dedenin işitmesi zayıfladı; sofrada herkes hızlı hızlı konuşuyor.
• Konuşulanları kaçırır, kendimi yalnız hissederdim.
• Kolun alçıda; arkadaşların bahçede ip atlıyor.
• Ben de oynamak isterdim; dışarıda kalınca üzülürdüm.
• Sınıfta sesli okurken heyecandan takıldın; biri güldü.
• Utanırdım, bir daha okumak istemezdim.
• Bütün sınıf bir doğum gününe çağrıldı, sen çağrılmadın.
• Kırılırdım, kendimi dışlanmış hissederdim.

Öğretmene not: Her satırı açmadan önce öğrencilerin duygularını söylemelerini bekleyin. Ardından sorun: Bu kişi için ne yapabiliriz? (Dedeye yüzümüzü dönüp yavaş ve net konuşmak, kolu alçıdaki arkadaşa ipi çevirme görevi vermek, gülmek yerine cesaretlendirmek, kimseyi dışarıda bırakmamak.)

39. Örnek olay: Sınıfa yeni gelen Asel

• Etkinlik · Empati
• Ailemle birlikte Kars’tan İzmir’e taşındık. Yeni okulumda kimseyi tanımıyorum. Teneffüste bahçenin bir köşesinde tek başıma duruyorum.
• Asel
• 4. sınıf öğrencisi
• Sınıf arkadaşı Emir ne demeli?
• A
• “Biz eski arkadaşlarımızla oynuyoruz, kusura bakma.”
• B
• “Yeni bir yerde olmak zor olmalı. Gel, sana okulu gezdireyim.”
• C
• Hiçbir şey söylemeden yanından geçip gitmek
• D
• “Ben olsam hemen arkadaş edinirdim, çok kolay.”
• Hangi cevap empati kurmaktır? Diğerleri Asel’i nasıl hissettirir?

Öğretmene not: Cevap B: Emir, Asel’in duygusunu fark edip söze döküyor ve ona yardım ediyor. A ve C Asel’i dışlıyor; D onun duygusunu küçümsüyor. İsterseniz öğrenciler Asel ile Emir’i ikili olarak canlandırsın. Asel ve Emir kurgusal kişilerdir.

40. Deneyelim: Onun yerinde olmak

• Etkinlik · Deneyim
• Sessizce anlat
• Hiç konuşmadan, yalnız el ve yüz hareketleriyle “Su içmek istiyorum.” de.
• Dokunarak bul
• Gözlerin kapalıyken kalem kutundaki silgiyi dokunarak bulmaya çalış.
• Tek elle dene
• Bir elini kullanmadan defterini çantana koy, çantanı kapat.
• Neler hissettin? En çok neyi zor buldun?
• Örnek: Kendimi anlatamayınca sabırsızlandım. Arkadaşım sabırla bekleyince rahatladım.

Öğretmene not: Etkinlikleri kısa tutun, kimseyi zorlamayın. Amaç acımak değil, anlamaktır: Görme, işitme ya da hareket güçlüğü olan bireyler bu işleri kendi yöntemleriyle, çoğu zaman ustalıkla yapar. Deneyimden sonra öğrencilerden duygularını tek bir sözcükle anlatmalarını isteyin.

41. Örnek olay: Ada’nın doğum günü

• Örnek olay
• Herkes için bir pasta
• Ada doğum gününe bütün sınıfı çağırdı. Arkadaşı Kuzey’in fıstığa alerjisi vardı. Ada, annesinden fıstıksız bir pasta istedi.
• Ada ne yaptı?
• Ada bu kararı verirken hangi beceriyi kullandı?
• Empati kurdu: Kendini Kuzey’in yerine koydu, onun da partide rahat etmesini istedi.
• Başka ne yapılabilir?
• Kuzey’in partide kendini dışlanmış hissetmemesi için başka neler yapılabilir?
• İkramları ona sormak, oyunlara katmak, alerjisiyle asla şaka yapmamak.

Öğretmene not: Alerji, şeker hastalığı, astım gibi sürekli sağlık sorunları olan arkadaşlarımız bazı yiyecekleri yiyemez ya da düzenli ilaç kullanır. Program, kronik sağlık sorunu yaşayan bireylerin durumlarına değinilmesini ister. Öğrencilere sorun: Sınıfımızda herkesin rahat edeceği bir kutlama nasıl olur? Ada ve Kuzey kurgusal kişilerdir.

42. Empati neler kazandırır?

• Empati iki kişi arasında bir köprü gibidir. Biri anlamaya çalışır, öbürü kendini anlaşılmış hisseder.
• Ben
• Arkadaşım
• Onu anlamaya çalışırım
• Duygusunu fark ederim
• Ona destek olurum
• Kendini anlaşılmış hisseder
• Bana güvenir
• Arkadaşlığımız güçlenir
• Güven
• Birine inanmak; onun bize kötülük yapmayacağından emin olmak.
• Empatinin çok olduğu yerde huzur ve güven de çoğalır.

Öğretmene not: Öğrencilere sorun: Birinin sizi gerçekten anladığını hissettiğiniz bir an oldu mu? O kişi ne yaptı? Cevaplardan empatinin sınıfa ve topluma kazandırdıklarını çıkarın: Kavgalar azalır, yardımlaşma artar, herkes kendini güvende hisseder.

43. Farklılıklara saygı

• Hepimiz farklıyız. Farklılıklarımızı saygıyla karşılarsak birlikte daha mutlu yaşarız.
• Farklılıklarımız
• Saygılı davranış
• Özel gereksinimli bireyler
• Herkes için şehir
• Paralimpik sporcular
• Dayanışma

Öğretmene not: Bölüm kapağındaki fotoğrafta bir kişi, kabartma yazıyla (Braille alfabesi) basılmış bir kitabı parmak uçlarıyla okuyor. Görme engelli bireyler bu yazıyla kitap okur, not alır. Sorun: Bu kişi kitabı nasıl okuyor? Okumak için gözlerimizden başka hangi duyumuzu kullanabiliriz?

44. Herkes fırıncı olsaydı…

• Bir mahallede herkes fırıncı olsaydı her köşede ekmek olurdu.
• Ama hastalanınca bakacak doktor, ders verecek öğretmen olmazdı.
• Buğday yetiştiren çiftçi de olmazdı. Sonunda ekmek de biterdi!
• Farklı ilgi ve yeteneklerimiz sayesinde her işi yapan biri olur.
• Farklılık
• İnsanların görünüş, beğeni, yetenek ve yaşayış bakımından birbirinden ayrı olması.
• Bir futbol takımında herkes kaleci olsaydı ne olurdu?
• Gol atacak, pas verecek kimse olmazdı. Takım ancak farklı görevlerle oynayabilir.

Öğretmene not: Kazanım SB.4.1.5: Diğer bireylerin farklı özelliklerini saygı ile karşılar. Farklılıkların toplum için neden gerekli olduğunu gülümseten bir örnekle başlatın; öğrencilerden “Herkes … olsaydı” diye başlayan kendi örneklerini isteyin.

45. Farklılıklarımız

• Görünüşümüz
• Boyumuz, saçımız, ten ve göz rengimiz
• Beğenilerimiz
• Sevdiğimiz renkler, yemekler, oyunlar
• Yeteneklerimiz
• Kimi şarkıda, kimi sayılarda, kimi sporda iyi
• Kişiliğimiz
• Kimi sakin, kimi hareketli; kimi utangaç, kimi konuşkan
• Sen arkadaşlarından hangi yönlerden farklısın? Hangi yönlerden benziyorsunuz?
• Farklılıklarımız zenginliğimizdir: Herkes topluma kendinden bir şey katar.

Öğretmene not: Farklılıkların yanında benzerliklerimizi de konuşun: Hepimiz sevilmek, saygı görmek, oyun oynamak ve öğrenmek isteriz. Kimseye dili, dini, görünüşü ya da düşüncesi yüzünden kötü davranılmaz; her insan saygıyı hak eder.

46. Saygılı mı, saygısız mı?

• Saygısız davranış
• Farklı görünen biriyle alay etmek
• Arkadaşına lakap takmak
• Birini oyuna almamak
• Saygılı davranış
• Herkese adıyla seslenmek
• Farklı fikirleri dinlemek
• Oyuna herkesi katmak
• Saygı
• İnsanları oldukları gibi kabul etmek, onlara değer vermek ve özen göstermek.
• Hiç kimse farklılığı yüzünden alay konusu olmamalıdır.

Öğretmene not: Öğrencilerden sınıfta ya da okulda gördükleri saygılı davranışlara örnek isteyin; saygısız davranışlarda ise kimsenin adını vermemelerini hatırlatın. Lakap takmanın ve alay etmenin “şaka” sayılamayacağını, karşımızdakini incittiğini vurgulayın.

47. Özel gereksinimli arkadaşlarımız

• Bazı arkadaşlarımız görmekte, duymakta ya da yürümekte zorlanabilir.
• Bazıları sürekli bir hastalık nedeniyle ilaç kullanır.
• Onlar da toplumun eşit birer parçasıdır. Hakları ve duyguları vardır.
• Yardım etmeden önce sorarız: “Yardım etmemi ister misin?”
• Özel gereksinimli birey
• Görme, işitme, yürüme ya da öğrenme gibi alanlarda farklı desteğe ihtiyaç duyan kişi.
• Yardım etmeden önce neden sormalıyız?
• O kişi işini kendi başına yapabilir. Sormak, ona saygı göstermektir.

Öğretmene not: Farklı olmak iyi ya da kötü bir şey değildir; doğaldır. Özel gereksinimli bireylere acıyarak değil, eşit birer arkadaş olarak yaklaşırız. Bize nasıl davranılmasını istiyorsak onlara da öyle davranırız. Takvimdeki farkındalık günleri: 21 Mart Dünya Down Sendromu Farkındalık Günü, 2 Nisan Dünya Otizm Farkındalık Günü, 10–16 Mayıs Engelliler Haftası, 3 Aralık Dünya Engelliler Günü. Ders kitabındaki bir haberde, Down sendromlu gençlerin çalıştığı ve Dünya Engelliler Günü’nde hizmete giren bir kafe anlatılır. Bu günlerden biri için sınıfça “Farklılıklarımız zenginliğimizdir” temalı bir afiş hazırlanabilir.

48. Herkes için bir şehir

• Kaldırımda hissedilebilir yüzey
• Hissedilebilir yüzey: Çizgili taşlar yolu gösterir, noktalı taşlar “Dur, dikkat et!” der.
• Rampa ve asansör, tekerlekli sandalye kullananların binalara girmesini sağlar.
• Kabartma yazı parmak uçlarıyla okunur. Görme engelliler bu yazıyı okur.
• Okulunda ve mahallende bu düzenlemelerden hangileri var? Hangileri eksik?

Öğretmene not: Fotoğraf Çin’in Shenzhen kentinde çekilmiştir; aynı düzenleme Türkiye’de de birçok kaldırımda, metro ve otobüs duraklarında vardır. Fotoğraftaki kaldırımda iki çeşit taş var: Uzun çizgili taşlar görme engelli yayaya yürüyeceği yönü gösterir; noktalı (kabarcıklı) taşlar ise yolun döndüğü, kesiştiği ya da dikkat edilmesi gereken yerleri bildirir. Bu taşların üzerine bisiklet, araç, eşya bırakılmamalıdır. Kabartma yazının diğer adı Braille alfabesidir. Etkinlik önerisi: Öğrenciler okul bahçesinde ve binada küçük bir “herkes için okul” gözlemi yapsın; rampa, asansör, hissedilebilir yüzey, geniş kapı gibi düzenlemeleri listelesin, eksikleri okul yönetimine bir öneri mektubuyla iletsin.

49. Paralimpik sporcularımız

• Paralimpik Oyunlar’da engelli sporcular yarışır. Bu büyük spor oyunları dört yılda bir yapılır.
• Paris 2024’te millî sporcularımızın kazandığı madalyalar
• altın
• Bu madalyaların altısı altın
• Golbol Kadın Millî Takımımız, üç paralimpik oyunda üst üste şampiyon oldu.
• Paris 2024: Türkiye’nin en çok madalya kazandığı paralimpik oyunlar

Öğretmene not: Paris 2024’te millî sporcularımız 28 madalya kazandı: 6 altın, 10 gümüş, 12 bronz. Bu, Türkiye’nin paralimpik oyunlarda bugüne kadar kazandığı en yüksek madalya sayısıdır; ders kitabındaki sayılar da aynıdır. Golbol Kadın Millî Takımımız Rio 2016, Tokyo 2020 ve Paris 2024’te şampiyon oldu. Golbol, görme engelli sporcuların gözleri kapalı olarak, içinde zil bulunan bir topla oynadığı bir takım sporudur. Öğrencilere sorun: Bu sporcular başarıya ulaşmak için hangi kişisel özelliklerini kullanmış olabilir? (Azim, sabır, çalışkanlık.)

50. Golbol: Sesle oynanan oyun

• Golbol maçı (IBSA Dünya Oyunları, Seul, 2015)
• Oyuncuların gözleri özel gözlüklerle tamamen kapatılır. Böylece herkes eşit olur.
• Topun içinde zil vardır. Oyuncular topu sesinden bulur.
• Top oyundayken seyirciler sessiz kalır. Gol olunca alkışlar.
• Seyircilerin sessiz kalması neden önemlidir?
• Oyuncular topu sesinden bulur. Sessiz kalmak, onların ihtiyacını düşünmek ve saygı göstermektir.

Öğretmene not: Fotoğraf 2015’te Seul’de yapılan IBSA Dünya Oyunları’ndan; Mısır ve İsveç erkek takımları oynuyor. Sahada her takımdan üç oyuncu bulunur; savunan oyuncular topu durdurmak için yere uzanır. Golbol Kadın Millî Takımımız Rio 2016, Tokyo 2020 ve Paris 2024 Paralimpik Oyunları’nda şampiyon oldu. Öğrencilere sorun: Fotoğrafta topu kim atıyor, kimler savunuyor?

51. Herkesin hayatı farklı olabilir

• Bazı insanlar bizim bilmediğimiz zorluklar yaşar. Onları yargılamadan anlamaya çalışırız.
• Bazı ailelerin geçimi zor olabilir.
• Bazı çocuklar, devletin koruması ve bakımı altında büyür.
• Bazı insanların sürekli bir hastalığı vardır.
• Bazı yaşlılar yalnız yaşar; alışverişte zorlanır.
• Dayanışma
• İnsanların zor günlerde birbirine destek olması, yardımlaşması.
• Bu insanlara onları üzmeden nasıl destek olabiliriz?
• Alay etmeden, utandırmadan yardım ederiz: Paylaşırız, oyunlara katarız, büyüklerimizden yardım isteriz.

Öğretmene not: Program, dezavantajlı bireylerin (engelli, yoksul, devlet bakımına muhtaç ya da kronik sağlık sorunları yaşayan) durumlarına değinilmesini ister. Bu slaytta sınıftaki hiçbir öğrenciyi örnek göstermeyin ve kimseden ailesinin durumunu anlatmasını istemeyin. Türk kültüründeki “askıda ekmek” geleneğini anlatabilirsiniz: Fırında bir ekmeğin parası fazladan ödenir, ihtiyacı olan biri o ekmeği ücretsiz alır. Kimin verdiği, kimin aldığı bilinmez; böylece kimse utanmaz.

52. Herkesin oynayabileceği bir oyun

• Etkinlik · Oyun tasarlayalım
• 1. Oyunu seç
• Teneffüste oynadığınız bir oyun seçin: saklambaç, mendil kapmaca…
• 2. Düşün
• Görme, işitme ya da yürüme güçlüğü olan biri bu oyunda nerede zorlanır?
• 3. Değiştir
• Kuralları herkes için uyarlayın: sesli işaretler, eşli oynama, yavaş tempo…
• 4. Tanıt
• Yeni oyununuzu sınıfa anlatın, birlikte deneyin.
• Hatırlatma
• İyi bir oyunda kimse kenarda kalmaz. Herkes oynar, herkes eğlenir.

Öğretmene not: Gruplar 4–5 kişilik olsun. Örnek uyarlamalar: Saklambaçta ebenin gözlerini kapatmak yerine sırtını dönmesi; mendil kapmacada ayakta durmak yerine oturarak oynamak; görme güçlüğü olan arkadaş için el çırparak ses işareti vermek. Grupların tasarımlarını bir hafta boyunca teneffüslerde deneyin.

53. Özet ve tekrar

• Önce kavramları ve özeti hatırlayalım, sonra kendimizi deneyelim.
• Anahtar kavramlar
• Özet
• Sorularımız
• 6 doğru-yanlış
• 6 test sorusu
• Kim bilecek?

Öğretmene not: Doğru-yanlış ve test sorularında öğrenciler cevaplarını önce defterlerine ya da parmak kaldırarak versin; cevabı ondan sonra açın. Yanlış cevaplarda ilgili bölüme geri dönüp örneği birlikte hatırlayın.

54. Anahtar kavramlar: Ben ve kimliğim

• Birey
• Toplumu oluşturan her bir insan.
• Toplum
• Bir arada yaşayan ve birbirine bağlı insanların oluşturduğu büyük topluluk.
• Kimlik kartı
• Devletin verdiği, kim olduğumuzu gösteren resmî belge.
• Kronoloji
• Olayları oluş sırasına göre, geçmişten günümüze doğru sıralamak.
• İhtiyaç
• Yaşamımızı sürdürmek için gerekli olan şeyler.

55. Anahtar kavramlar: Ben ve başkaları

• İlgi
• Bir işi sevmek, onunla uğraşmaktan keyif almak.
• Yetenek
• Doğuştan getirdiğimiz, bir alanda başarılı olma gücü. Çalıştıkça gelişir.
• Empati
• Kendimizi başkasının yerine koyup onun duygularını anlamak.
• Saygı
• İnsanları oldukları gibi kabul edip onlara değer vermek.
• Farklılık
• İnsanların görünüş, beğeni ve yetenek bakımından birbirinden ayrı olması.

Öğretmene not: Ünitenin anahtar kavramları iki slayta dağıtıldı. Öğrencilerden her kavram için sunudan bir örnek hatırlamalarını isteyin.

56. Özet: Toplumun bir parçası olarak ben

• Kimliğim
• Kimlik kartım kim olduğumu gösterir. Kişisel bilgilerimi korurum.
• Kronolojim
• Hayatımın olaylarını eskiden yeniye sıralarım.
• İhtiyaçlarım
• Önce temel ihtiyaçlarım karşılanmalı.
• İlgi ve yeteneğim
• Kendimi tanır, yeteneğimi çalışarak geliştiririm.
• Empati
• Kendimi başkasının yerine koyarım.
• Saygı
• Farklılıkları zenginlik olarak görürüm.

Öğretmene not: Kartları tek tek açarken her biri için öğrencilerden sunudaki bir örneği hatırlamalarını isteyin (Mira’nın kartı, Ela’nın kronolojisi, Poyraz, Yiğit, Asel, Ada…).

57. Sorularımıza dönelim

• Cevapları bulduk mu?
• Derse başlarken 5N1K kartlarına yazdığınız sorulara şimdi cevap verebilir misiniz?
• Örnek: İnsanlar neden farklıdır? Çünkü her birimizin görünüşü, ilgisi ve yeteneği farklıdır.
• Kanıta dayalı cevap
• Bir soruya verdiğimiz cevabı, öğrendiğimiz bilgilere ve örneklere dayandırmak.
• Merakımız sürüyor
• Cevabını bulamadığınız bir soru kaldı mı? Onu nereden araştırabilirsiniz?
• Ders kitabından, okul kütüphanesinden, öğretmenimizden ya da ailemizden.

Öğretmene not: Panodaki 5N1K kartlarını öğrencilere geri dağıtın. Her öğrenci sorusunu, bulduğu cevabı ve cevabın dayanağını (sunudaki bir örnek, ders kitabı ya da ailesinden öğrendiği bir bilgi) söylesin.

58. Doğru mu, yanlış mı?

• Anne ve baba adımız, kimlik kartının arka yüzünde yazar.
• Arka yüzde anne ve baba adının yanında kartı veren kurumun adı da yazar. Adımız ve soyadımız ise ön yüzdedir.

59. Doğru mu, yanlış mı?

• Kimlik numaramızı internette tanımadığımız kişilerle paylaşmakta sakınca yoktur.
• Kimlik numarası kişisel bir bilgidir. Yalnız ailemizin bilgisiyle, resmî işlerde kullanılır.

60. Doğru mu, yanlış mı?

• Kronolojik sıralamada olaylar en yeniden en eskiye doğru dizilir.
• Kronolojide olaylar geçmişten günümüze, yani en eskiden en yeniye doğru sıralanır.

61. Doğru mu, yanlış mı?

• Kitap okumak ve tiyatroya gitmek sosyal ve kültürel ihtiyaçlarımız arasındadır.
• Beslenme, uyku ve barınma temel ihtiyaçlardır. Okumak, gezmek, oyun oynamak sosyal ve kültürel ihtiyaçlarımızdır.

62. Doğru mu, yanlış mı?

• Yeteneğimizi geliştirmek için çalışmamıza gerek yoktur.
• Yetenek doğuştan gelir ama emek verdikçe gelişir. Düzenli çalışmak yeteneğimizi güçlendirir.

63. Doğru mu, yanlış mı?

• Sınıfa yeni gelen bir öğrenciye okulu gezdirmek, onun duygularını anladığımızı gösterir.
• Yeni bir yerde olmak zordur. Okulu gezdiren arkadaş, bu zorluğu fark ettiğini gösterir; yeni öğrenci de yalnız hissetmez.

64. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Aşağıda kurgusal bir kimlik kartının ön yüzündeki bazı bilgiler verilmiştir.
• Soyadı: Aydın
• Adı: Can
• Doğum tarihi: 03.02.2018
• Cinsiyet: E
• İmza: (boş)
• Bu bilgilere bakarak aşağıdakilerden hangisi söylenemez?
• Kartın sahibi erkektir.
• 2018 yılında doğmuştur.
• 15 yaşından küçüktür.
• Ankara’da doğmuştur.
• D
• Doğum yeri bu bilgiler arasında yok. E harfi erkek olduğunu, boş imza 15 yaşından küçük olduğunu gösterir.

65. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Zeynep’in hayatından bazı olaylar karışık olarak verilmiştir.
• Eylül 2023: 1. sınıfa başladı.
• Nisan 2017: Kayseri’de doğdu.
• Temmuz 2025: Kardeşi dünyaya geldi.
• Ocak 2024: İlk karnesini aldı.
• Bu olayların kronolojik sıralaması aşağıdakilerden hangisidir?
• 1 – 2 – 4 – 3
• 2 – 1 – 4 – 3
• 2 – 4 – 1 – 3
• 3 – 4 – 1 – 2
• B
• En eski olay doğumdur (Nisan 2017). Sonra 1. sınıf (Eylül 2023), ilk karne (Ocak 2024) ve kardeşin doğumu (Temmuz 2025) gelir.

66. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Bora, uzun bir futbol maçından sonra eve çok yorgun ve aç döndü. Bu sırada arkadaşları onu oyun oynamaya çağırdı.
• Bora’nın öncelikli ihtiyacı aşağıdakilerden hangisidir?
• Arkadaşlarıyla oyun oynamak
• Maçın videosunu izlemek
• Yemek yiyip dinlenmek
• Yeni bir top almak
• C
• Bora yorgun ve aç. Önce beslenme ve dinlenme gibi temel ihtiyaçları karşılanmalıdır.

67. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Öğretmen
• Bu yıl katılacağınız kulübü seçerken kendinizi iyi tanıyın.
• Aşağıdaki öğrencilerden hangisi kulübünü en doğru biçimde seçmiştir?
• Lale: “Resim yapmayı çok seviyorum, resim kulübünü seçtim.”
• Arda: “En yakın arkadaşım satrançta, ben de onu seçtim.”
• Emre: “Kulübün odası sınıfa yakın, onu seçtim.”
• Duru: “Kura çektim, hangisi çıktıysa onu seçtim.”
• A
• Kulüp seçerken kendi ilgi ve yeteneklerimize bakarız. Lale sevdiği alanı seçti; diğerleri başka nedenlerle seçti.

68. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Tekerlekli sandalye kullanan Rüzgâr sınıfa yeni geldi. Teneffüste herkes bahçede oyun oynayacak.
• Aşağıdaki davranışlardan hangisi Rüzgâr’a karşı saygılı bir davranıştır?
• Onu oyuna çağırmadan bahçeye koşmak
• Onun yerine karar verip kenarda izlemesini istemek
• Sandalyesiyle şaka yapıp gülmek
• Ne oynamak istediğini sorup kuralları birlikte uyarlamak
• D
• D’de Rüzgâr’ın fikri soruluyor ve oyun herkes için uyarlanıyor. Diğer davranışlar onu dışlıyor ya da kırıyor.

69. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Sınıf panosu hazırlanırken Ece resimleri çizdi, Kaan yazıları yazdı, Mina fotoğrafları çekti, Efe de panoyu düzenledi. Pano, okulun en güzel panosu seçildi.
• Bu olaydan hangi sonuca ulaşılabilir?
• Pano hazırlamak için tek bir yetenek yeter.
• Farklı yetenekler bir araya gelince güzel işler çıkar.
• Resim çizmek en önemli yetenektir.
• Herkes aynı işi yapsaydı pano daha güzel olurdu.
• B
• Her öğrenci kendi yeteneğiyle katkı verdi. Farklılıklar birleşince ortaya güzel bir iş çıktı.

70. Kim bilecek?

• Kimlik kartının arka yüzünde, bilgilerimizin dijital olarak saklandığı parçanın adı nedir?
• Yonga (çip)
• Kendimizi başkasının yerine koyup onun duygularını anlamaya ne denir?
• Empati
• Engelli sporcuların yarıştığı, dört yılda bir yapılan büyük spor oyunlarının adı nedir?
• Paralimpik Oyunlar

71. Gelecek derse hazırlanalım

• Ailemizin geçmişini hangi kaynaklardan öğrenebiliriz?
• Evimizde ve çevremizde millî kültürümüzü yansıtan neler var?
• Büyüklerimizin çocukken oynadığı oyunlar bugünkülere benziyor mu?
• Millî Mücadele kahramanlarından kimleri tanıyoruz?
• Evde eski bir fotoğraf ya da eşya bul. Ailene onun hikâyesini sor ve not al.

Öğretmene not: Sıradaki öğrenme alanı: SB.4.2 Kültür ve Miras (ders kitabında “Kültürel Mirasım” ünitesi, 2026-2027 yıllık planında 5–9. haftalar). Bu ünitede kazanılan kronoloji ve kanıt kullanma becerileri, aile tarihi çalışmasının (SB.4.2.1) temelini oluşturur.

72. Kaynaklar ve notlar

• Kazanımlar
• MEB Sosyal Bilgiler Dersi Öğretim Programı (2018): 4. sınıf, 1. öğrenme alanı (Birey ve Toplum), SB.4.1.1–SB.4.1.5.
• Kaynak
• MEB 4. Sınıf Sosyal Bilgiler ders kitabı (2026-2027) kapsamına göre özgün olarak yazılmıştır.
• Örnek olaylar
• Sunudaki kişiler, örnek olaylar ve kimlik kartı bilgileri kurgusaldır; gerçek bir kişiye ait değildir.

73. Görsel kaynakları

• Cumhuriyet’in 100. yılı kutlaması, Cumhuriyet Meydanı, İzmir (29 Ekim 2023)
• Turpcan · CC BY-SA 4.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0) · Wikimedia Commons: Cumhuriyet bayramı kutlaması.jpg
• Parmak ucundaki çizgiler: parmak izi
• Frettie · CC BY 3.0 (creativecommons.org/licenses/by/3.0) · Wikimedia Commons: Fingerprint detail on male finger in Třebíč, Třebíč District.jpg
• Aile albümüne birlikte bakan bir aile
• Yapay zekâ ile üretilmiş temsilî görsel (Google Gemini); gerçek bir yeri, kişiyi ya da olayı göstermez.
• Ebru sanatıyla yapılmış lale deseni
• Urmen19 · CC BY-SA 4.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0) · Wikimedia Commons: Ebru sənəti 5.png
• Saz ailesinden çalgılar: cura, çöğür, bağlama ve divan sazı
• Sven Kraus · CC BY-SA 4.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0) · Wikimedia Commons: Cura cogur baglama divan saz.jpg
• Zeybek oyunu
• Turpcan · CC BY-SA 4.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0) · Wikimedia Commons: Asalet ve Cesaretin Dansı; Zeybek Oyunu.jpg
• Satranç tahtası ve taşları
• Wilfredor · CC0 · Wikimedia Commons: Chess game Staunton No. 6.jpg
• Kabartma yazıyla (Braille) basılmış bir kitabı parmaklarıyla okuyan kişi
• fotoblasete (Flickr) · CC BY 2.0 (creativecommons.org/licenses/by/2.0) · Wikimedia Commons: A person reading a braille book.jpg
• Kaldırımda hissedilebilir yüzey (Shenzhen, Çin)
• Mx. Granger · CC0 · Wikimedia Commons: Tactile paving in China 3.jpg
• Golbol maçı: Mısır ve İsveç erkek takımları, IBSA Dünya Oyunları (Seul, 2015)
• Q8682 · CC BY-SA 4.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0) · Wikimedia Commons: Goalball-2015 IBSA World EGY-SWE M throw.jpg