4. Sınıf Etkin Vatandaşlık Sunusu: Bilinçli Vatandaşım

1. Bilinçli Vatandaşım

• Bilinçli
• Vatandaşım
• 4. Sınıf Sosyal Bilgiler · Etkin Vatandaşlık Sunusu
• Haklarımı bilir, sorumluluklarımı yerine getiririm; bağımsız ülkemde özgürce yaşarım.
• Kazanımlar SB.4.6.1–SB.4.6.4
• Çocuk haklarını, sorumluluklarımızı, okul etkinliklerini ve bağımsızlığın değerini öğreniyoruz.

Öğretmene not: MEB Sosyal Bilgiler Dersi Öğretim Programı (2018), 4. sınıf, 6. öğrenme alanı “Etkin Vatandaşlık”; ders kitabındaki ünite adı “Bilinçli Vatandaşım”. Kazanımlar SB.4.6.1–SB.4.6.4, 2026-2027 yıllık planında 27–32. haftalar (15 ders saati). Sunu kazanım sırasını izler: Bölüm 1 çocuk hakları (SB.4.6.1, 27–28. haftalar), Bölüm 2 sorumluluklar (SB.4.6.2, 29. hafta), Bölüm 3 eğitsel ve sosyal etkinlikler (SB.4.6.3, 30. hafta), Bölüm 4 ve 5 bağımsızlık ile bireysel özgürlük (SB.4.6.4, 31–32. haftalar): Bölüm 4’te Millî Mücadele, Meclisin açılışı ve ulusal egemenlik; Bölüm 5’te bireysel özgürlük, bize düşen görevler ve 15 Temmuz. Ünitenin temel becerileri: iş birliği, sosyal katılım, karar verme, Türkçeyi doğru, güzel ve etkili kullanma. Sunudaki kişiler ve örnek olaylar kurgusaldır. Kapak fotoğrafı: Ankara’daki Birinci Meclis binasının (bugün Kurtuluş Savaşı Müzesi) Genel Kurul salonu; Meclis 23 Nisan 1920’de bu salonda açıldı. “23 Nisan’da hangi bayramı kutlarız? Bu bayramın bu salonla ilgisi ne olabilir?” sorusuyla derse girebilirsiniz.

2. Merak edelim

• Bir çocuk olarak hangi haklara sahibiz? Bu haklarımızı kimler korur?
• Ülkemizin bağımsız olması, bizim özgürce yaşamamızı nasıl etkiler?
• 5N1K soru kartı: Merak ettiğin bir soruyu yaz
• Kim?
• Çocuk haklarını kimler korur?
• Ne?
• Sorumluluk ne demektir?
• Nerede?
• İlk Meclis nerede açıldı?
• Ne zaman?
• Sorumluluk ne zaman başlar?
• Nasıl?
• Sınıf başkanı nasıl seçilir?
• Neden?
• Söz vermek neden önemlidir?

Öğretmene not: İki soruyu sorun, öğrencilerin cevaplarını tahtaya not edin. Ardından her öğrenci 5N1K kartına merak ettiği bir soruyu yazsın. Kartları sınıf panosunda toplayın; Bölüm 6’daki “Sorularımıza dönelim” slaytında bu sorulara geri döneceksiniz.

3. Yol haritamız

• Haklarımı biliyorum
• Çocuk Haklarına Dair Sözleşme ve haklarımız
• Sorumluluklarımın farkındayım
• Evde ve okulda sözlerim, davranışlarım
• Okulumda etkinlikler
• Kulüpler, sınıf başkanlığı, etkinlik önerileri
• Egemenlik milletindir
• Millî Mücadele, Meclisimiz, 23 Nisan
• Bağımsız ülke, özgür birey
• Özgürlüklerimiz, görevlerimiz, 15 Temmuz
• Özet ve tekrar
• Kavramlar, doğru-yanlış, test, kim bilecek

Öğretmene not: Web sürümünde ve PowerPoint’te başlıklara tıklayınca ilgili bölüme gidilir.

4. Vatandaş ve bilinçli vatandaş

• Vatandaş
• Bir ülkeye vatandaşlık bağıyla bağlıdır.
• Kimlik kartımızdaki uyruk bilgisi bu bağı gösterir.
• Bilinçli vatandaş
• Haklarını bilir, başkalarının haklarına saygı duyar.
• Sorumluluklarını yerine getirir.
• Ülkesinin bağımsızlığına sahip çıkar.
• Bir devlete vatandaşlık bağıyla bağlı olan, o ülkenin hak ve sorumluluklarını taşıyan kişi.
• Etkin vatandaş
• Ailesine, okuluna ve ülkesine katkı sunmak için harekete geçen vatandaş.
• Çocuklar da vatandaş mıdır? Neden?
• Evet. Çocuklar da bir ülkenin vatandaşıdır. Hakları ve yaşlarına uygun sorumlulukları vardır.

Öğretmene not: Ünitenin adı “Bilinçli Vatandaşım”, öğrenme alanının adı “Etkin Vatandaşlık”. Bilinçli vatandaş haklarını ve sorumluluklarını bilir; etkin vatandaş bunun da ötesine geçip ailesine, okuluna ve ülkesine katkı sunmak için harekete geçer. Kimlik kartındaki “uyruk” bölümünü 1. öğrenme alanından (SB.4.1.1) hatırlatın. Sınıfta başka bir ülkenin vatandaşı olan öğrenciler varsa onların da kendi ülkelerinin vatandaşı olduğunu ve Çocuk Haklarına Dair Sözleşme’deki haklardan herkes gibi yararlandığını belirtin.

5. Haklarımı biliyorum

• Her çocuk değerlidir. Çocuk olarak hangi haklara sahibiz? Bu hakları kimler korur?
• Hak nedir?
• Çocuk Haklarına Dair Sözleşme
• Eşitlik ve kimlik
• Katılım ve düşünce
• Sağlık, eğitim, oyun
• Hak ve sorumluluk

6. Hak nedir?

• Her insan haklarla doğar. En önemlisi yaşama hakkıdır.
• Karnımızı doyurmak, bir evde yaşamak ve giyinmek temel haklarımızdır.
• Okula gitmek, güvenli bir çevrede büyümek de haklarımız arasındadır.
• Küçük bir çocuk haklarını kendi başına savunamaz. Ailesi ve devleti onu korur.
• Hak
• Her insanın sahip olduğu ve kanunlarla korunan yararlar, izinler. Okula gitmek de bir haktır.
• Haklarımızın kanunlarla korunması neden önemlidir?
• Böylece kimse bu hakları elimizden alamaz. Sağlıklı, güvenli ve mutlu büyürüz.

Öğretmene not: Kazanım SB.4.6.1: Çocuk olarak sahip olduğu haklara örnekler verir (açıklama: Çocuk Haklarına Dair Sözleşme’deki maddeler ele alınır). Derse “hak” sözcüğünü günlük hayatta nerede duyduklarını sorarak başlayın (“söz hakkı”, “sıra hakkı” gibi). Bazı haklar yaşımız ilerledikçe ortaya çıkar; örneğin 18 yaşını dolduran vatandaşlar seçimlerde oy kullanır. Eğitim hakkı ise ömür boyu sürebilir.

7. Çocuk Haklarına Dair Sözleşme

• Kronoloji · Haklarımız güvence altında
• maddelik bir sözleşme
• Bütün çocuklar için
• BM, 1989
• 18 yaşından küçük herkes çocuktur.
• 24 Ekim: Birleşmiş Milletler (BM) kuruldu. Amacı dünyada barışı korumaktı.
• 20 Kasım: Sözleşme, BM Genel Kurulunda kabul edildi.
• 14 Eylül: Türkiye sözleşmeyi imzaladı.
• 27 Ocak: Sözleşme Resmî Gazete’de yayımlandı. Aynı yıl ülkemizde yürürlüğe girdi.
• Her yıl
• 20 Kasım, Dünya Çocuk Hakları Günü olarak anılır.
• Sözleşme
• Tarafların uymaya söz verdiği yazılı anlaşma.

Öğretmene not: Sözleşme 54 maddedir ve 18 yaşını doldurmamış herkesi çocuk sayar; haklar, çocuğun dili, dini, cinsiyeti ya da kökeni ne olursa olsun bütün çocuklar içindir. Birleşmiş Milletler, 1945’te dünyada barışı ve güvenliği korumak amacıyla kurulmuş uluslararası bir kuruluştur. Türkiye’de süreç: Sözleşme 14 Eylül 1990’da imzalandı; TBMM onaylanmasını 9 Aralık 1994’te 4058 sayılı kanunla uygun buldu; metin 27 Ocak 1995 tarihli ve 22184 sayılı Resmî Gazete’de yayımlandı. Türkiye onay belgesini 4 Nisan 1995’te BM’ye sundu ve sözleşme Türkiye için 4 Mayıs 1995’te yürürlüğe girdi. Resmî Gazete, devletin kanunları ve kararları duyurduğu resmî yayındır; “yürürlüğe girmek” ise bir kuralın uygulanmaya başlaması demektir. Öğrencilere sorun: Olaylar hangi sırayla dizilmiş? (Eskiden yeniye: kronolojik sıra.)

8. Haklarımızı kimler korur?

• Ailemiz
• Bizi besler, korur, okula gönderir. Haklarımızı ilk koruyan ailemizdir.
• Devletimiz
• Kanunlar yapar; okullar, hastaneler ve koruma hizmetleri sunar.
• Okulumuz
• Öğretmenlerimiz eğitim hakkımızı korur, bize yol gösterir.
• Birleşmiş Milletler
• Ülkeleri bir araya getirir. BM’ye bağlı UNICEF çocuklar için çalışır.
• Bir arkadaşının hakkı çiğnenirse sen ne yapabilirsin?
• Ona destek olur, durumu öğretmenime ya da güvendiğim bir büyüğe anlatırım.

Öğretmene not: UNICEF’in Türkçe adı Birleşmiş Milletler Çocuklara Yardım Fonudur; dünyanın birçok ülkesinde çocukların sağlığı, eğitimi ve korunması için çalışır. UNICEF, 11 Aralık 1946’da BM Genel Kurulu kararıyla kuruldu; 1953’te BM’nin kalıcı bir kuruluşu oldu. Ders kitabındaki “1954’te kuruldu” bilgisi hatalıdır; kitabın ünite sonu bulmacasında bu tarih geçerse düzeltin. Türkiye’de çocuk haklarının korunmasından sorumlu kurumlardan biri Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığına bağlı Çocuk Hizmetleri Genel Müdürlüğüdür. Öğrencilere sorun: Hakları korumak yalnız büyüklerin görevi midir? (Hayır; biz de arkadaşlarımızın haklarına saygı göstererek bu hakları koruruz.)

9. Her çocuk değerli, her çocuk eşit

• Sözleşmeden maddeler · 2, 6 ve 7
• Sözleşme, haklardan hiçbir çocuğun dışarıda kalmamasını ister.
• Madde 2 · Eşitlik
• Hiçbir çocuk dili, dini, cinsiyeti ya da engeli yüzünden ayrı tutulamaz.
• Madde 6 · Yaşam
• Her çocuğun yaşama, sağlıklı büyüme ve gelişme hakkı vardır.
• Madde 7 · Ad ve vatandaşlık
• Her çocuk doğunca nüfusa kaydedilir. Bir ad alma ve vatandaşlık hakkı vardır.
• Doğan bir bebeğin nüfusa kaydedilmesi neden önemlidir?
• Bebeğin bir adı ve vatandaşlığı olur. Böylece okul, sağlık gibi haklardan yararlanır.

Öğretmene not: Madde 7 ile 1. öğrenme alanındaki kimlik kartı konusu arasında bağ kurun: Nüfusa kaydolan çocuk bir T.C. kimlik numarası alır, kimlik kartı çıkarılır. Çocuğa verilen ad, onun kimliğinin bir parçasıdır; bu yüzden alay konusu olmayacak, saygın bir ad seçilmesi önemlidir. Madde 2’yi konuşurken “ayrı tutmak” ifadesini açın: Bir çocuğu farklı olduğu için oyuna almamak, ona daha az değer vermek.

10. Düşüncemi söyleme ve katılım hakkı

• Sözleşmeden maddeler · 12 ve 13
• Madde 12: Bizi ilgilendiren konularda görüşümüzü söyleriz. Büyükler bizi dinleyip dikkate almalıdır.
• Madde 13: Çocuklar düşüncelerini söz, yazı ya da resimle özgürce anlatabilir.
• Sınıfta oylama yapmak, aile kararlarına katılmak bu hakların örnekleridir.
• Düşüncemizi söylerken başkalarının fikirlerini de dinleriz.
• Katılım
• Bizi ilgilendiren konularda düşüncemizi söylemek ve kararlara ortak olmak.
• Düşünceni söylerken başkalarının hakkına nasıl saygı gösterirsin?
• Sözlerini kesmeden dinlerim, kırıcı konuşmam. Benden farklı düşünenlere saygı duyarım.

Öğretmene not: Katılım hakkı, demokratik bir toplumda yetişmenin ilk adımıdır: Çocuklar fikirlerini söyledikçe kendi seçimlerini yapabilen bireyler olarak büyür. Herkesin çocukları dinleme ve görüşlerine saygı gösterme sorumluluğu vardır. Öğrencilere evde ya da okulda fikirlerinin sorulduğu bir anı sorun. Sınıf başkanlığı seçimi Bölüm 3’te ayrıca ele alınıyor.

11. Sağlık hakkı ve özel gereksinimli çocuklar

• Sözleşmeden maddeler · 23 ve 24
• Madde 23 · Özel gereksinim
• Özel gereksinimli çocuklar özel bakım ve destek görür.
• Okula gitmeleri, oyunlara katılmaları kolaylaştırılır.
• Herkes gibi saygı görme hakları vardır.
• Madde 24 · Sağlık
• Hastalanınca tedavi olma hakkımız vardır.
• Aşı, temiz su ve dengeli beslenme sağlığımızı korur.
• Devlet, çocukların sağlık hizmeti almasını güvenceye alır.
• Okulunda özel gereksinimli arkadaşlarının işini kolaylaştıran neler var?
• Rampa, asansör, geniş kapılar, hissedilebilir yüzeyler, destek eğitim odası gibi düzenlemeler.

Öğretmene not: Madde 23’e göre özel gereksinimli çocukların bakımını ve eğitimini sağlayacak hizmetleri oluşturmak devletin görevidir; ailelerine de destek olunur. Madde 24, çocukların en iyi sağlık hizmetinden yararlanmasını; hastalıktan korunmasını, tedavi edilmesini, besleyici gıdaya ve temiz içme suyuna ulaşmasını kapsar. Aşılar da bu koruyucu sağlık hizmetinin bir parçasıdır. Özel gereksinimli arkadaşlarımıza acıyarak değil, eşit birer arkadaş olarak yaklaştığımızı hatırlatın (1. öğrenme alanı, SB.4.1.5).

12. Eğitim ve oyun hakkı

• Sözleşmeden maddeler · 28 ve 31
• Her çocuk okula gidebilmeli; dinlenip oyun oynayabilmelidir.
• Madde 28 · Eğitim hakkı
• Köydeki bu okul gibi devlet okullarında eğitim parasızdır.
• Madde 31 · Oyun hakkı
• Parkta oynamak da, dinlenmek de çocukların hakkıdır.
• Oyun oynamak neden bir haktır? Oyun bize neler kazandırır?
• Oyunla eğlenir, dinleniriz. Arkadaş edinir; paylaşmayı ve kurallara uymayı öğreniriz.

Öğretmene not: Soldaki fotoğraf Adana’nın İmamoğlu ilçesine bağlı Çörten’deki bir köy ilkokulu, sağdaki İstanbul Kadıköy’de Caddebostan sahilindeki bir çocuk oyun parkıdır. Anayasamızın 42. maddesi: “İlköğretim, kız ve erkek bütün vatandaşlar için zorunludur ve Devlet okullarında parasızdır.” Çocuğun okula gitmesini sağlamak önce ailenin görevidir. Eğitim, çocuğun yeteneklerini geliştirmesini, kendi kültürünü tanımasını ve başka kültürlere saygılı bir birey olarak yetişmesini amaçlar. Madde 31, çocukların dinlenme, oyun oynama, sanat ve kültür etkinliklerine katılma hakkını korur. Her çocuğun bu haklardan yararlanamadığını, bazı çocukların imkânsızlıklar yüzünden oyundan uzak kaldığını da belirtin.

13. Korunma hakkı

• Sözleşmeden maddeler · 19 ve 32
• Madde 19 · Şiddetten korunma
• Hiç kimse bir çocuğa vuramaz, onu korkutamaz, ona kötü davranamaz.
• Madde 32 · Zararlı işten korunma
• Bir çocuk okula gitmek yerine bütün gün ağır bir işte çalışırsa hangi haklarını kaybeder?
• Eğitim, oyun ve dinlenme haklarını kaybeder. Ağır iş sağlığını da bozar.
• Unutma
• Güvendiğin bir büyüğe söyle
• Biri sana zarar verirse ya da seni korkutursa susma. Ailene, öğretmenine ya da güvendiğin bir büyüğe anlat.

Öğretmene not: Madde 19, çocukların her türlü şiddet, ihmal ve kötü davranıştan korunmasını; Madde 32 ise çocukların sağlığına, eğitimine ve gelişimine zarar verecek işlerde çalıştırılmamasını ister. Ders kitabının bu maddeye eklediği “16 yaşından sonra çalışabilir” bilgisi sözleşmede yoktur; sözleşme, işe başlamak için en küçük yaşı her ülkenin kendi kanunuyla belirlemesini ister. Bu slaytta öğrencilerden kendi yaşadıklarını sınıf önünde anlatmalarını istemeyin. Bir öğrenci kaygı verici bir durumdan söz ederse dersten sonra onunla ayrıca konuşun ve okulunuzun rehberlik servisine bildirin.

14. Hangi hakkını kullanıyor?

• Etkinlik · Hakları bulalım
• Her durumda hangi hak kullanılıyor? Önce siz tahmin edin.
• Ateşi çıkan Kerem, hastanede muayene oldu.
• Sağlık hakkı (Madde 24)
• Yeni doğan bebeğe ad verildi, nüfusa kaydedildi.
• Ad ve vatandaşlık hakkı (Madde 7)
• Ailesi, taşınacakları evi seçerken Derin’in de fikrini sordu.
• Katılım hakkı (Madde 12)
• Asel, hafta sonu parkta arkadaşlarıyla oynadı.
• Oyun hakkı (Madde 31)

Öğretmene not: Her satırı açmadan önce sınıfa sorun; madde numaralarını ezberletmeyin, hakkın adını bulmaları yeterli. Ek durumlar: Okul servisinin çocuğu her gün okula götürmesi (eğitim hakkı), tekerlekli sandalye kullanan bir öğrenci için okula rampa yapılması (özel gereksinimli çocukların hakkı), bir çocuğun okul gazetesine yazı yazması (düşünceyi açıklama hakkı). Öğrenciler kendi hayatlarından birer örnek de bulsun.

15. Her çocuk haklarını kullanabiliyor mu?

• Düşünelim
• Dünyada okula gidemeyen, oyun oynayamayan çocuklar var. Sence bunun nedenleri neler olabilir?
• Yoksulluk, afetler, okulun çok uzakta olması, çocuğun çalışmak zorunda kalması gibi nedenler.
• Dayanışma
• İnsanların birbirine destek olması, zor durumdakilere birlikte yardım etmesi.
• Biz ne yapabiliriz?
• Haklarından yararlanamayan çocuklar için sınıfça neler yapabiliriz?
• Kitap ve kırtasiye kampanyası düzenleyebilir, çocuk haklarını anlatan bir pano hazırlayabiliriz.

Öğretmene not: Sözleşmeyi kabul eden ülkeler, bütün çocukların bu haklardan yararlanması için çalışmakla sorumludur; yine de dünyada pek çok çocuk bazı haklarından yararlanamıyor. Bu slaytta sınıftaki hiçbir öğrenciyi örnek göstermeyin ve kimseden ailesinin durumunu anlatmasını istemeyin. Öğrencilerin kampanya fikirlerini Bölüm 3’teki “Okulumuz için bir etkinlik önerelim” çalışmasına taşıyabilirsiniz.

16. Hak afişimizi hazırlayalım

• Etkinlik · Afiş
• Gruplar hâlinde bir çocuk hakkını anlatan bir afiş hazırlayalım.
• Grubunuzla sözleşmeden bir hak seçin.
• Bu hakkı anlatan kısa ve akılda kalan bir slogan yazın.
• Hakkı gösteren bir resim çizin.
• Bu hak için bize düşen bir sorumluluğu da ekleyin.
• Afişinizi sınıfa tanıtın, okul panosunda sergileyin.
• Slogan
• Bir düşünceyi kısa ve akılda kalıcı biçimde anlatan söz.
• Örnek slogan
• “Her çocuk okula, her çocuk oyuna!”

Öğretmene not: Gruplar 3–4 kişilik olsun; her grup farklı bir hak seçsin ki sınıf panosunda sözleşmenin pek çok maddesi yer alsın. Örnek slogan yalnızca fikir vermek içindir; öğrencilerin kendi sloganlarını yazmasını bekleyin. Afişleri 23 Nisan haftasında okul panosunda sergileyebilirsiniz. Değerlendirmede hakkın doğru anlatılmasına, sorumlulukla ilişkilendirilmesine ve grup içi iş birliğine bakın.

17. Her hakkın bir sorumluluğu var

• Haklarımızı kullanırken başkalarının haklarına da saygı gösteririz.
• Hakkım
• Eğitim hakkım var.
• Düşüncemi söyleme hakkım var.
• Oyun oynama hakkım var.
• Sorumluluğum
• Derslerime düzenli katılırım.
• Başkalarını da sabırla dinlerim.
• Oyunda kurallara uyar, kimseyi dışlamam.
• Hak ve sorumluluk birlikte yürür. Şimdi sorumluluklarımızı tanıyalım.

Öğretmene not: Bu slayt Bölüm 2’ye geçiş köprüsüdür. Sütunları satır satır eşleştirin. Öğrencilerden sağlık hakkı için de bir sorumluluk bulmalarını isteyin (ör. temizliğime, beslenmeme ve uykuma dikkat ederim).

18. Sorumluluklarımın farkındayım

• Evde ve okulda üzerimize düşen görevler neler? Sözlerimizin ve davranışlarımızın sorumluluğunu nasıl alırız?
• Sorumluluk nedir?
• Evdeki görevlerim
• Ailede iş bölümü
• Sözümü tutarım
• Okuldaki görevlerim
• Hatamı üstlenirim

19. Sorumluluk nedir?

• Bir bebeğin sorumluluğu yoktur, çünkü henüz düşünüp karar veremez.
• Büyüdükçe yaşımıza uygun görevler almaya başlarız.
• İlk görevlerimiz kendimize karşıdır: elimizi yıkamak, dişimizi fırçalamak…
• Sonra ailemize, okulumuza ve çevremize karşı da görevler üstleniriz.
• Sorumluluk
• Üzerimize düşen görevleri zamanında ve özenle yapmak; yaptıklarımızın sonucunu üstlenmek.
• Geçen yıl yapamadığın ama bugün yapabildiğin bir görev var mı?
• Örnek: Çantamı kendim hazırlıyorum, odamı topluyorum, kardeşime kitap okuyorum.

Öğretmene not: Kazanım SB.4.6.2: Aile ve okul yaşamındaki söz ve eylemlerinin sorumluluğunu alır. Sorumluluk, insanın yaptığı işi düşünüp anlayabilmesiyle başlar; bu yüzden bebeklerin sorumluluğu yoktur, büyüdükçe sorumluluklarımız artar. Öğrencilerden kendine, ailesine ve okuluna karşı birer sorumluluk örneği isteyin ve tahtada üç sütunda toplayın.

20. Evde sorumluluklarım

• Odamı toplarım
• Yatağımı düzeltir, oyuncaklarımı ve kitaplarımı yerine koyarım.
• Sofrayı kurarım
• Yemekten önce sofrayı kurmaya, sonra toplamaya yardım ederim.
• Çantamı hazırlarım
• Ders programıma bakarak çantamı kendim hazırlarım.
• Kıyafetlerimi katlarım
• Kıyafetlerimi katlar, dolabıma yerleştiririm.
• Alışverişe yardım
• Pazardan dönerken hafif poşetleri taşırım.
• Kardeşime destek
• Küçük kardeşime masal okur, oyununa eşlik ederim.

Öğretmene not: Düşünelim: Evdeki işleri hep aynı kişi yapsaydı neler olurdu? (O kişi çok yorulur, evde huzur bozulurdu; işleri paylaşınca herkes rahatlar.) Kartları tek tek açarken öğrencilere bu görevlerden hangilerini yaptıklarını sorun; her öğrenci listeye bir görev eklesin. Aile yapıları farklı olabilir (kardeşi olmayan, büyükanne ya da büyükbabasıyla yaşayan öğrenciler); örnekleri buna göre genişletin ve kimseyi zor durumda bırakmayın.

21. Ailede iş bölümü

• Ailede herkesin farklı görevleri vardır.
• Görevler herkesin yaşına ve gücüne göre paylaşılır.
• Herkes görevini yapınca işler çabuk biter, evde huzur artar.
• Kendi işimizi hep başkası yaparsa sorumluluk almayı öğrenemeyiz.
• İş bölümü
• Bir işi parçalara ayırıp her parçayı başka birinin üstlenmesi.
• Bir elin nesi var, iki elin sesi var.
• Atasözü

Öğretmene not: Atasözünün anlamı: Tek başına yapılan işten çok, birlikte yapılan işten sonuç alınır. Ders kitabı, çocuğun kendi başına yapması gereken işleri hep başkaları üstlenirse çocuğun ileride sorumluluk taşımakta zorlanabileceğini vurgular. Öğrenciler evlerinde kimin hangi işi yaptığını gösteren küçük bir “iş bölümü tablosu” çizebilir.

22. Sorumluluk bize ne kazandırır?

• Öz güven
• Bir işi başardıkça kendimize güvenimiz artar.
• Başarı sevinci
• Görevimizi bitirmenin mutluluğunu yaşarız.
• Planlı yaşam
• Zamanımızı düzenlemeyi öğreniriz.
• Güvenilirlik
• Çevremizdekiler bize güvenir, yeni görevler verir.
• Paylaşım
• Yardımlaşmayı ve paylaşmayı öğreniriz.
• Kendi işini görmek
• İşlerimizi kendi başımıza yapmayı öğreniriz.

Öğretmene not: Ders kitabı da sorumluluk sahibi kişilerin öz güveninin arttığını, paylaşmayı öğrendiğini, işlerinin sonucunu üstlendiğini ve planlı yaşadığını vurgular. Öğrencilere sorun: Bu kazanımlardan hangisini en son ne zaman yaşadınız? Bir örnek anlatın.

23. Sözlerimizin de sorumluluğu var

• Verdiğimiz her söz bize bir görev yükler.
• Sözünü tutan kişiye herkes güvenir.
• Yapamayacağımız bir iş için söz vermeyiz.
• Sözümü tutamazsam özür diler, nasıl telafi edeceğimi söylerim.
• Sözünün eri olmak
• Deyim: Verdiği sözü mutlaka yerine getirmek.
• Bir arkadaşın sözünü hiç tutmazsa ona güvenir misin?
• Güvenim azalır. Bu yüzden ben de sözlerimi tutmaya özen gösteririm.

Öğretmene not: Yalnız yaptıklarımızdan değil, söylediklerimizden de sorumluyuz. Ailede verdiğimiz sözler gibi okulda verdiğimiz sözler de önemlidir: Koroya, tiyatroya ya da bir göreve gönüllü olduysak onu yarıda bırakmamalıyız. Sözlerinin arkasında durmayan kişiye çevresi güvenmez. “Telafi etmek” ifadesini açıklayın: Bir eksikliği ya da hatayı başka bir yolla gidermek.

24. Örnek olay: Mert’in sözü

• Etkinlik · Sen olsan ne yapardın?
• Annem akşam yemeği için yardım istedi. “Çizgi film bitince gelirim.” dedim. Film bitti ama oyuna daldım. Annem sofrayı tek başına kurdu.
• Mert
• 4. sınıf öğrencisi
• Mert şimdi ne yapmalı?
• A
• Hiçbir şey olmamış gibi sofraya oturmalı.
• B
• Annesinden özür dileyip sofrayı toplamayı üstlenmeli.
• C
• “Kardeşim de gelmedi!” diyerek kardeşini suçlamalı.
• D
• Bundan sonra hiçbir işe yardım etmemeli.
• Hangi seçenek sözünün sorumluluğunu almaktır? Annesi diğer seçeneklerde ne hisseder?

Öğretmene not: Beklenen cevap B: Mert hatasını kabul ediyor, özür diliyor ve sözünü tutamadığı için başka bir işi üstlenerek telafi ediyor. A’da hiçbir şey olmamış gibi davranılıyor, C’de suç başkasına atılıyor, D’de sorumluluktan büsbütün kaçılıyor. İsterseniz öğrenciler Mert ile annesini ikili olarak canlandırsın. Ek soru: Mert bir dahaki sefere sözünü unutmamak için ne yapabilir? (Oyuna başlamadan önce sözünü yerine getirmek, kendine bir hatırlatıcı kurmak.)

25. Okulda sorumluluklarım

• Derslerime karşı
• Derse hazırlıklı gelir, ödevlerimi zamanında yaparım.
• Kurallara karşı
• Sınıf ve okul kurallarına uyarım; konuşmak için sıramı beklerim.
• Okuldaki herkese
• Öğretmenlerime, arkadaşlarıma ve okul çalışanlarına saygı gösteririm.
• Okulumuza karşı
• Sıraları, kitapları ve okul bahçesini özenle kullanırım.
• Okul kurallarına kimse uymasaydı okulda neler olurdu?
• Dersler aksar, kazalar olur, kimse rahatça öğrenemezdi.

Öğretmene not: Okuldaki temel görevlerimiz derslere hazırlıklı gelmek, kurallara uymak ve okuldaki herkese saygı göstermektir. Bayram törenlerinde şiir okumak, bir kulüpte görev almak ya da sınıf başkanı olmak da yeni sorumluluklar getirir. Öğrencilere bugün okulda yerine getirdikleri bir sorumluluğu sorun.

26. Saklanmak mı, üstlenmek mi?

• Örnek olay · Teneffüste
• Saklanmak
• Sorumluluktan kaçmak
• Teneffüste top, sınıfın camını kırdı. Oynayanlar sessizce sınıfa döndü.
• Üstlenmek
• Sorumluluk almak
• Topu atan Ayaz, öğretmenine gidip olanları anlattı.
• Topu ben attım, cam kırıldı. Özür dilerim. Zararı karşılamak için ailemle konuşacağım.
• Öğretmen hangi davranıştan sonra öğrencilerine daha çok güvenir? Neden?

Öğretmene not: Beklenen cevap: İkincisi. Ayaz kazayla yaptığı işin sonucunu üstleniyor, dürüst davranıyor ve zararı gidermeye çalışıyor. Hata yapmak herkesin başına gelebilir; önemli olan hatayı kabul edip düzeltmektir. Öğrencilere sorun: Saklanan öğrenciler sonradan ortaya çıkarsa ne olur? (Hem cam kırıldığı hem de saklandıkları için onlara duyulan güven sarsılır.)

27. Sorumluluk çizelgem

• Etkinlik · Bir hafta deneyelim
• Bir hafta boyunca evdeki ve okuldaki görevlerini takip et.
• Defterine bir çizelge çiz: Günleri üste, görevleri sola yaz.
• Evden üç, okuldan üç görev seç.
• Her akşam yaptığın görevin yanına işaret koy.
• Yapamadığın günlerde nedenini kısaca yaz.
• Hafta sonunda çizelgeni ailenle birlikte değerlendir.
• Öz değerlendirme
• Kendi çalışmamızı inceleyip neyi iyi, neyi eksik yaptığımızı görmek.
• İpucu
• Küçük ve yapılabilir görevler seç. Her gün yapılan bir görev zamanla alışkanlık olur.

Öğretmene not: Çizelgeyi ödev olarak verin; bir hafta sonra gönüllü öğrenciler deneyimlerini paylaşsın: En kolay ve en zor görev hangisiydi? Neden? Amaç not vermek değil, öğrencinin kendi sorumluluklarını fark etmesidir. Çizelgeyi aileyle değerlendirmek mümkün olmayan öğrenciler öğretmenleriyle değerlendirebilir.

28. Okulumda eğitsel ve sosyal etkinlikler

• Okulda dersin yanında kulüpler, geziler ve gösteriler de var. Bunlar bize neler kazandırır?
• Okulda sosyalleşmek
• Öğrenci kulüpleri
• Kulüplerde neler yapılır?
• Etkinliklerin yararları
• Sınıf başkanı seçimi
• Etkinlik öneriyorum

Öğretmene not: Bölüm kapağındaki görsel yapay zekâ ile üretilmiş temsilî bir sahnedir, gerçek bir okulu göstermez: Ön planda iki öğrenci mangala, arkada iki öğrenci satranç oynuyor. Öğrencilere sorun: Okulumuzda böyle bir kulüp var mı? Siz hangi akıl ve zekâ oyunlarını biliyorsunuz?

29. Okul bir yaşam alanıdır

• Günümüzün büyük bölümü okulda geçer.
• Okulda arkadaş edinir, birlikte çalışmayı öğreniriz.
• Ders dışı etkinliklerde ilgi ve yeteneklerimizi keşfederiz.
• Kendimizi ifade etmeyi ve sorunlara çözüm bulmayı öğreniriz.
• Eğitsel ve sosyal etkinlik
• Ders dışında yapılan kulüp çalışması, gezi, gösteri, yarışma ve kampanya gibi etkinlikler.
• Bu yıl okulunda hangi etkinliklere katıldın? En çok hangisini sevdin?

Öğretmene not: Kazanım SB.4.6.3: Okul yaşamında gerekli gördüğü eğitsel sosyal etkinlikleri önerir. Okulda derslerin yanında arkadaşlık kurmayı, birlikte iş yapmayı ve farklılıklara saygı göstermeyi de öğreniriz. Öğrencilerin katıldığı etkinlikleri (tören, gezi, yarışma, kampanya, sergi) tahtaya listeleyin; listeyi bölümün sonundaki öneri çalışmasında kullanacaksınız.

30. Öğrenci kulüpleri

• Kütüphanecilik
• Kitapları düzenler, okuma saatleri hazırlar.
• Spor
• Sınıflar arası turnuvalar düzenler.
• Çevre Koruma
• Temizlik ve fidan dikme etkinlikleri yapar.
• Sivil Savunma
• Afet ve yangın tatbikatlarına yardım eder.
• Akıl ve Zekâ Oyunları
• Satranç, mangala ve dama turnuvaları yapar.
• Tiyatro
• Oyun hazırlar, sahnede gösteri sunar.
• Görsel Sanatlar
• Resim yapar, okulda sergi açar.
• Hayvanları Koruma
• Sokak hayvanları için mama ve su kabı kampanyası yapar.

Öğretmene not: Okuldaki ders dışı etkinliklerin bir kısmını öğrenci kulüpleri düzenler. Ders kitabında adı geçen başka kulüpler: Kültür ve Edebiyat Kulübü; Trafik Güvenliği ve İlk Yardım Kulübü; Yeşilay, Müzik, Satranç ve Bilinçli Tüketici kulüpleri; Gezi, Tanıtım ve Turizm Kulübü. Kulüplerin adı ve sayısı okuldan okula değişebilir. Öğrencilere sorun: Okulumuzda hangi kulüpler var? Siz hangisindesiniz? Kulübünüzde bu yıl neler yaptınız?

31. Kulüplerde neler yapılır?

• Her öğrenci ilgi ve yeteneğine göre bir kulübe katılabilir. İşte üç örnek:
• Sivil Savunma
• Deprem ve yangın tatbikatına hazırlanır, okulu bilgilendiren afişler asar.
• Akıl ve Zekâ Oyunları
• Satranç ve mangala turnuvası yapar. Öğrencilerin dikkati ve planlama becerisi gelişir.
• Tiyatro
• Bir oyun hazırlar; öğrenciler topluluk önünde konuşmayı öğrenir.
• Okulda yapılan tatbikatlar neden önemlidir?
• Afet anında ne yapacağımızı önceden öğreniriz. Böylece paniğe kapılmadan güvenle hareket ederiz.

Öğretmene not: Sivil Savunma Kulübü deprem, sel ve yangın gibi durumlara hazırlık için tatbikatlara yardım eder, afiş ve broşürlerle arkadaşlarını bilgilendirir. Akıl ve Zekâ Oyunları Kulübünde satranç, mangala ya da dama oynayan öğrencilerin dikkati, planlama becerisi ve hafızası gelişir. Tiyatro Kulübü birlikte çalışmayı, görev bilincini ve topluluk önünde konuşmayı öğretir. Mangala, Türk kültüründe geleneksel bir akıl ve strateji oyunudur; tahtasında her oyuncunun önünde altı küçük kuyu ve iki uçta birer büyük hazine bulunur.

32. Etkinlikler bize ne kazandırır?

• Yeni arkadaşlar
• Farklı sınıflardan öğrencilerle tanışırız.
• Takım çalışması
• Birlikte plan yapar, işleri paylaşırız.
• Yetenek keşfi
• Hangi işte iyi olduğumuzu fark ederiz.
• Kendini ifade
• Topluluk önünde konuşmaya alışırız.
• Sorumluluk bilinci
• Üstlendiğimiz görevi sonuna kadar götürürüz.
• Yardımlaşma
• Birbirimize destek olmanın mutluluğunu yaşarız.

Öğretmene not: Kartları tek tek açarken her kart için öğrencilerden kendi okul hayatlarından bir örnek isteyin. Öğrencilere sorun: Bir kulüpte ya da etkinlikte kendinizde hangi yeteneği keşfettiniz?

33. Sınıf başkanını nasıl seçeriz?

• Aday olmak isteyenler kendilerini ve önerilerini anlatır.
• Herkes istediği adayı gizli oyla seçer.
• Oylar herkesin önünde sayılır; en çok oy alan aday kazanır.
• Seçimden sonra
• Seçilen başkan
• Sözlerini tutar, sınıfın tamamını temsil eder.
• Diğer öğrenciler
• Sonuca saygı gösterir, başkana destek olur.
• Aday
• Bir seçimde seçilmek için yarışan kişi.

Öğretmene not: Sınıf başkanlığı seçimi hem bir katılım hakkıdır (sözleşmenin 12. maddesi) hem de seçilen kişiye sorumluluk yükler. Gizli oy, kimin kime oy verdiğinin bilinmemesidir; böylece herkes baskı hissetmeden seçim yapar. Açık sayım ise oyların herkesin önünde sayılmasıdır. Seçimi kazanamayan aday sonuca saygı gösterip başkanı kutlamalı ve ona destek olmalıdır; sınıfça seçime katılan herkes, oy versin ya da vermesin, başkanla iyi ilişkiler sürdürmelidir.

34. Etkinlik önerilerinden örnekler

• Kitap takas köşesi
• Okuduğumuz kitapları paylaşır, daha çok okuruz.
• Geleneksel oyunlar
• Teneffüste seksek, mendil kapmaca, yakan top oynarız.
• Kuş evi atölyesi
• Bahçeye kuş evleri yapar, doğayı koruruz.
• Atık pil kampanyası
• Atık pilleri toplar, toprağı ve suyu koruruz.
• Okul gazetesi
• Okuldaki haberleri yazar, panoda paylaşırız.
• Kardeş okul
• Bir köy okuluna mektup ve kitap göndeririz.

Öğretmene not: Bu öneriler yalnızca fikir vermek içindir; öğrencilerin kendi önerilerini üretmesini bekleyin. Her önerinin hangi ihtiyacı karşıladığını sorun (ör. kitap takas köşesi okuma alışkanlığını, geleneksel oyunlar teneffüslerde güvenli ve eğlenceli vakit geçirmeyi, kardeş okul dayanışmayı destekler). Önerilerin özel gereksinimli arkadaşlarımızın da katılabileceği biçimde planlanması gerektiğini hatırlatın.

35. Okulumuz için bir etkinlik önerelim

• Etkinlik · Öneri hazırlayalım
• Okulunuzda eksik olduğunu düşündüğünüz bir etkinliği grubunuzla birlikte önerin.
• Gözlem yapın: Okulumuzda neye ihtiyaç var?
• Fikir üretin: Her fikri dinleyin, en uygununu seçin.
• Planlayın: Kimler katılacak? Nerede, ne zaman yapılacak?
• Yazın: Önerinizi kısa bir mektup ya da afişle anlatın.
• Sunun: Önerinizi öğretmeniniz aracılığıyla okul yönetimine iletin.
• Öneri
• Bir ihtiyacı karşılamak ya da bir işi daha iyi yapmak için sunulan fikir.
• Sizin okulunuzun en çok hangi etkinliğe ihtiyacı var? Neden?

Öğretmene not: İyi bir öneri gerçekçidir: Okulun imkânlarına ve herkesin güvenliğine uygun olmalıdır. Kazanımın asıl hedefi, öğrencinin okul yaşamında gerekli gördüğü bir etkinliği önermesidir. Sınıfı 4–5 kişilik gruplara ayırın; her grup bir öneri hazırlasın ve sınıfa sunsun. Sınıf, önerileri “Okulun bir ihtiyacını karşılıyor mu? Herkes katılabilir mi? Yapılabilir mi?” sorularıyla değerlendirsin. Seçilen öneriyi sınıf başkanı aracılığıyla okul yönetimine iletebilirsiniz.

36. Egemenlik milletindir

• Bağımsızlığımızı nasıl kazandık? Ülkemizi yönetme gücü kime aittir?
• Ulusal bağımsızlık
• Millî Mücadele
• Meclisimiz açıldı
• Ulusal egemenlik
• Bağımsızlık ve egemenlik
• 23 Nisan

Öğretmene not: Bölüm kapağındaki fotoğraf, Ankara Ulus’taki Birinci Meclis binasının ön cephesidir. Büyük Millet Meclisi 23 Nisan 1920’de bu binada açıldı; bina bugün Kurtuluş Savaşı Müzesidir. Kapaktaki Genel Kurul salonu da bu binadadır.

37. Bağımsızlık ne demektir?

• Evimizin kurallarını ailemizle koyarız; komşumuz gelip karışmaz.
• Bağımsız bir ülkenin kararlarını da kendi milleti verir.
• Bağımsız ülke kanunlarını kendisi yapar, kendi bayrağı altında yaşar.
• Türk milleti tarih boyunca bağımsızlığına çok değer vermiştir.
• Ulusal bağımsızlık
• Bir milletin kararlarını kendisinin vermesi, başka hiçbir devletin emri altında olmadan yaşaması.
• Bir ülkenin kanunlarını başka bir devlet yapsaydı ne olurdu?
• O ülkenin insanları kendi kararlarını veremezdi. Kanunlar başkasının isteğine göre yapılırdı.

Öğretmene not: Kazanım SB.4.6.4: Ülkesinin bağımsızlığı ile bireysel özgürlüğü arasındaki ilişkiyi açıklar. Bu bölüm açıklama a’yı (Türkiye Büyük Millet Meclisinin açılışı ile ulusal egemenlik) işler; Bölüm 5 açıklama b ve c’yi işler. Atatürk, Türk milletinin bağımsızlık olmadan yaşayamayacağını birçok konuşmasında vurgulamıştır; ders kitabının hazırlık sorusunda bu konudaki bir sözü yorumlatılır. Ev benzetmesi yalnızca bir başlangıçtır: Devletin kararlarını, milletin seçtiği temsilciler kanunlara göre verir.

38. Millî Mücadele ile gelen bağımsızlık

• Kronoloji · 1918–1923
• Millî Mücadele’nin önderi
• Mustafa Kemal Atatürk
• 1881–1938
• Türkiye Cumhuriyeti’nin kurucusu
• Birinci Dünya Savaşı’ndan sonra yurdumuzun bazı bölgeleri işgal edildi.
• 19 Mayıs: Mustafa Kemal Samsun’a çıktı; Millî Mücadele başladı.
• 23 Nisan: Ankara’da Büyük Millet Meclisi açıldı.
• Kazanılan zaferle Anadolu işgalden kurtuldu.
• 29 Ekim: Cumhuriyet ilan edildi.
• Millî Mücadele
• Vatanımızı kurtarmak ve bağımsız yaşamak için verilen mücadele.

Öğretmene not: İşgal, bir ülkenin topraklarının başka devletlerin askerlerince zorla ele geçirilmesidir. Bu sunuda savaşların ayrıntısına ve savaş görüntülerine yer verilmedi; konu, öğrencilerin yaşına uygun biçimde bağımsızlık ve egemenlik ekseninde anlatılır. 1922’deki zaferden sonra İstanbul da 1923’te işgalden kurtuldu. Olayların eskiden yeniye dizildiğine dikkat çekin. Öğrencilere sorun: Millî Mücadele’yi kazanmasaydık bugün nasıl yaşıyor olurduk?

39. 23 Nisan 1920: Meclisimiz açıldı

• 23 Nisan 1920’de Ankara’da Büyük Millet Meclisi açıldı.
• Yurdun her bölgesinden seçilen milletvekilleri Ankara’da toplandı.
• Artık kararları milletin seçtiği temsilciler birlikte verecekti.
• Milletvekili
• Halkın seçtiği ve onun adına Mecliste karar veren kişi.
• Meclisin açılması neden milletin kendini yönetmesi demektir?
• Çünkü ülkeyi ilgilendiren kararları, halkın seçtiği milletvekilleri vermeye başladı.

Öğretmene not: Mustafa Kemal’e göre bağımsızlık kadar önemli bir başka ilke de ulusal egemenlikti. Meclis 23 Nisan 1920’de Ankara’da açıldı ve Millî Mücadele bu Meclisin yönetiminde kazanıldı. Bugünkü adı Türkiye Büyük Millet Meclisidir (TBMM). İlk Meclisin toplandığı bina bugün Ankara’da Kurtuluş Savaşı Müzesi olarak ziyaret edilebilir.

40. Egemenlik kime aittir?

• İkinci Meclisin Genel Kurul salonu (Cumhuriyet Müzesi), Ankara
• Egemenlik, bir ülkeyi yönetme gücüdür. Meclisin açılmasıyla bu güç millete geçti.
• Salonun duvarında “Hâkimiyet milletindir.” yazar. Hâkimiyet, egemenlik demektir.
• Bugün milletimiz bu gücü seçimlerle, seçtiği milletvekilleriyle kullanır.
• Ulusal egemenlik
• Ülkeyi yönetme gücünün milletin elinde olması.
• Anayasamız, Madde 6
• “Egemenlik, kayıtsız şartsız Milletindir.”

Öğretmene not: Fotoğraftaki salon, Meclisin 1924’ten 1960’a kadar toplandığı İkinci Meclis binasındadır; bina bugün Cumhuriyet Müzesidir. Bugünkü TBMM Genel Kurul salonunun duvarında da “Egemenlik kayıtsız şartsız milletindir” sözü yazılıdır. Osmanlı Devleti’nde yönetme gücü padişahın elindeydi; 23 Nisan 1920’de Meclisin açılmasıyla bu güç millete geçti. Ulusal egemenlikte devleti yönetme yetkisi halka aittir; halk bu yetkiyi seçtiği temsilciler eliyle kullanır. Bu ilkenin en iyi işlediği yönetim biçimi demokrasidir. “Kayıtsız şartsız” hiçbir koşula bağlı olmadan demektir. 18 yaşını dolduran vatandaşlar seçimlerde oy kullanarak milletvekillerini seçer; böylece egemenliklerini kullanırlar.

41. Bağımsızlık ve egemenlik

• Bu iki kavram birbirine sıkı sıkıya bağlıdır.
• Ulusal bağımsızlık
• Ülkemizi başka bir devlet yönetemez.
• Kararlarımızı kendimiz veririz.
• Sembolleri: bayrağımız ve İstiklâl Marşı’mız
• Ulusal egemenlik
• Yönetme gücü milletindir.
• Millet, seçtiği milletvekilleriyle yönetime katılır.
• Sembolü: Türkiye Büyük Millet Meclisi
• Bağımsız olmayan bir ülkede millet egemenliğini kullanabilir mi?
• Kullanamaz, çünkü kararları başka bir devlet verir. Egemenlik için önce bağımsız olmak gerekir.

Öğretmene not: Etkinlik önerisi: Tahtaya “Ulusal egemenlik” ve “Ulusal bağımsızlık” diye iki sütun açın. Öğrenciler şu kavramları uygun sütuna yerleştirsin: seçim sandığı, milletvekili, Millî Mücadele, bayrağımız, oy kullanmak, İstiklâl Marşı. Ardından iki kavramın ilişkisini tartışın: Millet bir yandan bağımsızlığı için mücadele etti, bir yandan da Meclisi açarak yönetimi kendi eline aldı. Bağımsızlık olmadan egemenlik korunamaz.

42. Sınıf meclisimizi kuralım

• Etkinlik · Canlandırma
• Ulusal egemenliğin nasıl işlediğini sınıfımızda canlandıralım.
• Sınıf gruplara ayrılır; her grup kendi temsilcisini seçer.
• Temsilciler, sınıf için yeni bir kural önerisi hazırlar.
• Öneriler sınıf meclisinde tartışılır; herkes saygıyla dinlenir.
• Temsilciler oylama yapar; en çok oyu alan öneri kabul edilir.
• Kabul edilen kural sınıf panosuna asılır, herkes ona uyar.
• Temsilci
• Bir topluluğun seçtiği ve onun adına konuşup karar veren kişi.
• Sınıf meclisimiz ile Türkiye Büyük Millet Meclisi arasında nasıl bir benzerlik var?
• İkisinde de temsilciler seçilir. Kararlar, temsilcilerin oylamasıyla alınır.

Öğretmene not: Bu canlandırma, ulusal egemenliği öğrencilerin kendi deneyimiyle somutlaştırır: Sınıftaki herkes bir temsilci seçerek kararlara katılır, tıpkı milletin seçimlerde milletvekillerini seçmesi gibi. Kural önerileri sınıfın gerçek bir ihtiyacından çıksın (ör. teneffüs sonrası sınıfa giriş düzeni, sınıf kitaplığının kullanımı). Oylamada herkesin sonuca saygı göstermesini, kabul edilmeyen önerilerin sahiplerinin kırılmamasını konuşun.

43. 23 Nisan: Çocuklara armağan bir bayram

• Atatürk, Meclisin açıldığı 23 Nisan’ı çocuklara armağan etti.
• Bayramın bugünkü adı: 23 Nisan Ulusal Egemenlik ve Çocuk Bayramı.
• Bu bayramı farklı ülkelerden gelen çocuklarla birlikte kutlarız.
• Ulusal
• Bütün milleti ilgilendiren, millete ait olan. “Millî” sözcüğüyle aynı anlamdadır.
• Atatürk bu bayramı neden çocuklara armağan etmiş olabilir?
• Çocuklar ülkenin geleceğidir. Bağımsızlığımızı ve egemenliğimizi yarın onlar koruyacak.

Öğretmene not: Bayramın bugünkü adı 17 Mart 1981 tarihli 2429 sayılı Ulusal Bayram ve Genel Tatiller Hakkında Kanun ile belirlendi. Her yıl başka ülkelerden gelen çocuklar da Türkiye’deki kutlamalara katılır. Öğrencilere sorun: Bu bayramın adında hangi iki kavram var? (Ulusal egemenlik ve çocuk.) Bu iki kavram neden aynı bayramda buluşuyor olabilir?

44. Bağımsız ülke, özgür birey

• Bağımsız bir ülkede yaşamak bize hangi özgürlükleri sağlar? Biz ülkemiz için neler yapabiliriz?
• Bireysel özgürlük
• Bağımsızlık ve özgürlük
• Bayrağımız ve marşımız
• Bana düşen görevler
• 15 Temmuz
• Millî günlerimiz

45. Bireysel özgürlüklerimiz

• Düşüncelerimizi özgürce söyleyebiliriz.
• Ailemizle, arkadaşlarımızla haberleşebiliriz.
• Ülkemizin istediğimiz yerine seyahat edebiliriz.
• Okula gider, büyüyünce mesleğimizi seçebiliriz.
• Bireysel özgürlük
• Kanunlara uyarak ve başkalarına zarar vermeden kendi seçimlerimizi yapabilmek.
• Özgürlüğümüzün bir sınırı var mıdır?
• Vardır. Özgürlüğümüz, başkalarının haklarına zarar vermeye başladığı yerde biter.

Öğretmene not: Kazanım SB.4.6.4 (devamı). Slayttaki özgürlükler Anayasamızla güvence altındadır. Sınır sorusunu bir örnekle somutlaştırın: Müzik dinlemek özgürlüğümüzdür; ama gece yarısı sesi sonuna kadar açarsak komşularımızın dinlenme hakkına zarar veririz.

46. Bağımsızlık ve özgürlük el ele

• Ülkemizin bağımsızlığı ile bizim özgürlüğümüz birbirine bağlıdır.
• Bağımsız ülke
• Özgür birey
• Ülke kanunlarını kendisi yapar
• Kanunlar haklarımızı korur.
• Kendi dilimizle eğitim alırız.
• Güven içinde yaşarız.
• Birey ülkesine sahip çıkar
• Çalışır, öğrenir, üretir.
• Kanunlara uyar.
• Millî değerlerini korur.
• Özgürlük
• Başkasının baskısı altında olmadan kendi kararlarını verebilmek.
• Bugün özgürce yaşıyorsak bunu Millî Mücadele’de kazanılan bağımsızlığa borçluyuz.

Öğretmene not: Bu slayt kazanımın özüdür: Ülke bağımsız olduğu için kendi kanunlarını yapar; bu kanunlar bireylerin hak ve özgürlüklerini korur. Özgür bireyler de çalışarak, kurallara uyarak ve değerlerine sahip çıkarak ülkelerinin bağımsızlığını güçlendirir. Bu özgürlükleri, vatanını savunan şehit ve gazilerimizin fedakârlığına borçlu olduğumuzu da hatırlatın.

47. Bağımsızlık olmasaydı

• Düşünelim
• Bir düşün
• Okullarda ne okutulacağına başka bir devlet karar verse, o ülkenin çocukları özgür olur mu?
• Olmaz. Kendi kararlarını veremez, istedikleri gibi yaşayamazlar.
• Atatürk ve bağımsızlık
• Atatürk, Türk milletinin bağımsızlık olmadan yaşayamayacağını sık sık vurgulamıştır.
• Ya sen?
• Sahip olduğun özgürlüklerden hangisini en çok önemsiyorsun? Neden?

Öğretmene not: İlk soruda öğrencilerin bağımsızlık ile özgürlük arasındaki bağı kendi cümleleriyle kurmasını bekleyin. Atatürk, bağımsızlığı Türk milletinin vazgeçilmez özelliği olarak görmüş ve bunu birçok konuşmasında dile getirmiştir. Son soruda öğrencilerin cevaplarını tahtaya yazın; en çok hangi özgürlüğün önemsendiğini birlikte sayın.

48. Bağımsızlığımızın sembolleri

• Al bayrağımız, bağımsız bir milletin bayrağıdır.
• İstiklâl Marşı okunurken ayakta ve saygıyla dururuz.
• Bayrağımızı özenle korur; yırtık ya da solmuş hâlde asmayız.
• Millî sembol
• Bir milleti temsil eden bayrak ve marş gibi ortak işaretler.
• Bayrağımıza ve marşımıza saygı göstermek neden önemlidir?
• Çünkü onlar bağımsızlığımızın ve birliğimizin sembolüdür. Bu saygı, ülkemize olan sevgimizi gösterir.

Öğretmene not: Bayrağımız ve İstiklâl Marşı’mız bağımsızlığımızın sembolleridir; Anayasamızda da yer alırlar. Öğrencilere okulda bayrak törenlerinde nasıl davrandıklarını sorun. Yırtık, solmuş ya da eskimiş bayraklar asılmaz; yenisiyle değiştirilir.

49. İstiklâl Marşı: Bağımsızlığın sesi

• Millî marşımız
• Millî şairimiz
• Mehmet Âkif Ersoy
• 1873–1936
• Millî Mücadele sürerken bir millî marş yarışması açıldı.
• 12 Mart: Mehmet Âkif’in şiiri, TBMM’de İstiklâl Marşı olarak kabul edildi.
• Anlamı
• İstiklâl, bağımsızlık demektir. Marşımız, milletimizin bağımsızlık sevgisini anlatır.
• Bugün
• Törenlerde marşımızın ilk iki kıtasını ayakta ve saygıyla okuruz.
• Millî marş
• Bir milleti temsil eden ve resmî törenlerde okunan marş.

Öğretmene not: İstiklâl Marşı, Millî Mücadele yıllarında milletimize umut ve güç vermek için yazıldı. Her yıl 12 Mart, “İstiklâl Marşı’nın Kabulü ve Mehmet Âkif Ersoy’u Anma Günü” olarak anılır. Marşın ilk dizesi: “Korkma, sönmez bu şafaklarda yüzen al sancak;” Öğrencilerle ilk iki kıtayı birlikte okuyup bilmedikleri sözcüklerin anlamını konuşabilirsiniz.

50. Bağımsızlığımız için neler yapabilirim?

• Çok çalışırım
• Bilimde, sanatta ya da sporda ülkeme katkı veririm.
• Sembollere saygı
• Bayrağımıza ve İstiklâl Marşı’mıza saygı gösteririm.
• Türkçeyi korurum
• Dilimizi doğru ve güzel kullanırım.
• Kurallara uyarım
• Kanunlara ve okul kurallarına uyarım.
• Yurdumu korurum
• Doğayı, parkları ve okulları özenle korurum.
• Büyüyünce oy veririm
• 18 yaşını doldurunca seçimlerde oyumu kullanırım.

Öğretmene not: Düşünelim: Bunlardan hangisini bugünden yapmaya başlayabilirsin? Program, öğrencinin bir birey olarak ülkesinin bağımsızlığı için üstlenebileceği rollere örnek vermesini ister (SB.4.6.4, açıklama b). Bize düşen görev, atalarımızın kazandığı bağımsızlığı korumak ve ülkemizi daha da ileriye taşımaktır. Öğrencilerden kartlara kendi rol önerilerini eklemelerini isteyin (ör. millî bayramları coşkuyla kutlamak, ülkemizde üretilen ürünlere değer vermek).

51. 15 Temmuz Demokrasi ve Millî Birlik Günü

• 15 Temmuz Şehitler Köprüsü, İstanbul
• 15 Temmuz 2016 gecesi seçilmiş yönetimi zorla devirmek isteyen bir darbe girişimi oldu.
• Milletimiz tek yürek olup demokrasisine sahip çıktı; girişim başarısız oldu.
• Bu köprünün adı, o gecenin anısına 15 Temmuz Şehitler Köprüsü oldu.
• Bu güne neden “Millî Birlik Günü” denmiş olabilir?
• O gece milletimiz birlik olup demokrasisine ve bağımsızlığına sahip çıktı.

Öğretmene not: Program, 15 Temmuz Demokrasi ve Millî Birlik Günü’nün bireysel özgürlüğe ve ülkenin bağımsızlığına katkısı üzerinde durulmasını ister (SB.4.6.4, açıklama c). Darbe, milletin seçtiği yönetimi kanunlara aykırı biçimde, zorla devirmeye çalışmaktır. Girişim milletin direnişiyle başarısız oldu; milletin seçtiği yönetim korundu. O gece hayatını kaybeden vatandaşlarımızı şehit, yaralananları gazi olarak anarız. Ders kitabı o gece şehit düşen Astsubay Ömer Halisdemir’in (1974–2016, Niğde/Bor) hayatına da yer verir. Fotoğraftaki köprü, İstanbul Boğazı’ndaki ilk köprüdür (1973); adı 2016’da 15 Temmuz Şehitler Köprüsü olarak değiştirildi. Konuyu öğrencilerin yaşına uygun, korku uyandırmadan anlatın; ayrıntılı olay anlatımına ve o geceye ait görüntülere yer vermeyin. Vurgu, milletin demokrasiye ve özgürlüğüne birlikte sahip çıkması olsun.

52. Millî günlerimiz neyi hatırlatır?

• Etkinlik · Eşleştirelim
• Her millî gün hangi olayı hatırlatır? Önce siz söyleyin.
• 19 Mayıs Atatürk’ü Anma, Gençlik ve Spor Bayramı
• 1919’da Millî Mücadele’nin başlamasını
• 23 Nisan Ulusal Egemenlik ve Çocuk Bayramı
• 1920’de Meclisimizin açılışını
• 29 Ekim Cumhuriyet Bayramı
• 1923’te Cumhuriyet’in ilanını
• 15 Temmuz Demokrasi ve Millî Birlik Günü
• 2016’da milletin demokrasiye sahip çıkmasını

Öğretmene not: Satırlar olayların yılına göre, eskiden yeniye sıralanmıştır. Millî günler, birlik ve beraberliğimizin güçlendiği günlerdir. Ek olarak 30 Ağustos Zafer Bayramı’nı (1922) ve 12 Mart’ı (İstiklâl Marşı’nın kabulü, 1921) da hatırlatabilirsiniz. Etkinlik önerisi: Öğrenciler bu günlerden biri için küçük bir pano ya da afiş hazırlasın.

53. Özet ve tekrar

• Önce kavramları ve özeti hatırlayalım, sonra kendimizi deneyelim.
• Anahtar kavramlar
• Özet
• Sorularımız
• 6 doğru-yanlış
• 6 test sorusu
• Kim bilecek?

54. Anahtar kavramlar: Hak ve sorumluluk

• Hak
• Her insanın sahip olduğu ve kanunlarla korunan yararlar, izinler.
• Sözleşme
• Tarafların uymaya söz verdiği yazılı anlaşma.
• Katılım
• Bizi ilgilendiren kararlarda düşüncemizi söylemek ve karara ortak olmak.
• Sorumluluk
• Görevlerimizi zamanında ve özenle yapmak; yaptıklarımızın sonucunu üstlenmek.
• Eğitsel ve sosyal etkinlik
• Ders dışında yapılan kulüp çalışması, gezi, gösteri ve yarışma gibi etkinlikler.

55. Anahtar kavramlar: Ülkem ve ben

• Ulusal bağımsızlık
• Bir milletin kararlarını kendisinin vermesi, başka bir devletin emri altında olmaması.
• Ulusal egemenlik
• Ülkeyi yönetme gücünün milletin elinde olması.
• Millî Mücadele
• Türk milletinin Mustafa Kemal önderliğinde vatanını kurtarmak için verdiği mücadele.
• Bireysel özgürlük
• Kanunlara uyarak, başkalarına zarar vermeden kendi seçimlerimizi yapabilmek.
• Demokrasi
• Halkın yöneticilerini seçimle belirlediği ve kendi kendini yönettiği yönetim biçimi.

Öğretmene not: Ünitenin temel kavramları iki slayta dağıtıldı. Öğrencilerden her kavram için sunudan bir örnek hatırlamalarını isteyin.

56. Özet: Bilinçli vatandaş

• Bilinçli vatandaş
• Haklarını bilir
• Eğitim, sağlık, oyun, katılım
• Sorumluluk alır
• Evde ve okulda görevini yapar
• Sözünü tutar
• Hatasını üstlenir, özür diler
• Etkinliklere katılır
• Kulüplerde çalışır, öneri sunar
• Egemenliği korur
• Meclise ve seçime değer verir
• Bağımsızlığı sever
• Bayrağına ve marşına saygılıdır
• Her kılçığa bu üniteden bir örnek ekleyin: Mert’in sözü, Ayaz’ın camı, sınıf başkanlığı seçimi…

Öğretmene not: Balık kılçığının başı “bilinçli vatandaş”, kılçıklar onu oluşturan özelliklerdir. Öğrenciler kendi balık kılçıklarını deftere çizip her kılçığa bir örnek yazabilir.

57. Sorularımıza dönelim

• Cevapları bulduk mu?
• Derse başlarken 5N1K kartlarına yazdığınız sorulara şimdi cevap verebilir misiniz?
• Örnek: Sınıf başkanı nasıl seçilir? Adaylar kendini tanıtır, herkes gizli oyla seçer.
• Kanıta dayalı cevap
• Bir soruya verdiğimiz cevabı, öğrendiğimiz bilgilere ve örneklere dayandırmak.
• Merakımız sürüyor
• Cevabını bulamadığınız bir soru kaldı mı? Onu nereden araştırabilirsiniz?
• Ders kitabından, okul kütüphanesinden, öğretmenimizden ya da ailemizden.

Öğretmene not: Panodaki 5N1K kartlarını öğrencilere geri dağıtın. Her öğrenci sorusunu, bulduğu cevabı ve cevabın dayanağını (sunudaki bir örnek, ders kitabı ya da güvenilir bir kaynak) söylesin.

58. Doğru mu, yanlış mı?

• Çocuk Haklarına Dair Sözleşme’de 18 yaşını doldurmamış herkes çocuk sayılır.
• Sözleşmede 18 yaşını doldurmamış herkes çocuktur. Bu çocukların hepsi, hiçbir ayrım yapılmadan aynı haklara sahiptir.

59. Doğru mu, yanlış mı?

• Oyun oynamak, çocuk hakları arasında yer almaz.
• Sözleşmenin 31. maddesine göre her çocuğun dinlenme ve oyun oynama hakkı vardır.

60. Doğru mu, yanlış mı?

• Ailede iş bölümü yapılması, evdeki işlerin daha kolay bitmesini sağlar.
• Görevler paylaşılınca işler çabuk biter, kimse yorulmaz; evde huzur artar.

61. Doğru mu, yanlış mı?

• Okul kulüplerinde yapılan etkinlikler takım hâlinde çalışmayı öğrenmemize yardım eder.
• Kulüplerde birlikte plan yapar, işleri paylaşırız. Böylece takım çalışmasını ve yardımlaşmayı öğreniriz.

62. Doğru mu, yanlış mı?

• Büyük Millet Meclisi 23 Nisan 1920’de İstanbul’da açılmıştır.
• Meclis Ankara’da açıldı. Açıldığı gün bugün 23 Nisan Ulusal Egemenlik ve Çocuk Bayramı olarak kutlanır.

63. Doğru mu, yanlış mı?

• Bireysel özgürlüğümüz, başkalarına zarar verme hakkını da kapsar.
• Özgürlüğümüz, başkalarının haklarına zarar vermeye başladığı yerde biter.

64. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Aşağıdakilerden hangisi Çocuk Haklarına Dair Sözleşme’deki bir hakka örnek değildir?
• Aşı zamanı gelen bir bebeğin aşılanması
• Engelli bir öğrenciye okulda destek verilmesi
• Çocuğa istediği her oyuncağın alınması
• Çocuğun düşüncesini resim yaparak anlatması
• C
• Her istediğimizin alınması bir hak değildir. A sağlık, B özel gereksinimli çocukların hakkına, D düşünceyi açıklama hakkına örnektir.

65. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Nehir, sıra arkadaşı Arda’dan bir kitap ödünç aldı. Kitabı cuma günü getireceğine söz verdi ama cuma sabahı kitabı evde unuttu.
• Nehir’in yapması gereken en uygun davranış hangisidir?
• Arda’ya hiçbir şey söylememek
• Arda’dan özür dileyip kitabı ertesi gün getirmek
• Kitabı kardeşinin sakladığını söylemek
• Bir daha Arda’dan kitap istememek
• B
• Nehir sözünü tutamadığı için özür dileyip hatasını telafi etmelidir. Diğer seçenekler sorumluluktan kaçmaktır.

66. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Aşağıdakilerden hangisi Sivil Savunma Kulübünün yapacağı bir çalışmadır?
• Satranç turnuvası düzenlemek
• Okul kütüphanesini düzenlemek
• Sınıflar arası voleybol maçı yapmak
• Deprem tatbikatı için afiş hazırlamak
• D
• Sivil Savunma Kulübü afet ve acil durumlara hazırlık için çalışır. Satranç turnuvası Akıl ve Zekâ Oyunları, kütüphane Kütüphanecilik, voleybol Spor Kulübünün işidir.

67. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Bir okulda teneffüslerde birçok öğrenci ne yapacağını bilemiyor, koridorlarda koşuşturuyor.
• Bu soruna çözüm olarak önerilebilecek en uygun etkinlik hangisidir?
• Bahçede geleneksel çocuk oyunları köşesi kurmak
• Teneffüsleri tamamen kaldırmak
• Koridorlardaki bütün panoları sökmek
• Öğrencilerin bahçeye çıkmasını yasaklamak
• A
• Bu öneri öğrencilerin ihtiyacını karşılar; teneffüsler hem eğlenceli hem güvenli geçer. Diğerleri sorunu çözmez, yeni sorunlar doğurur.

68. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Aşağıdakilerden hangisi ulusal egemenliğin kullanıldığını gösterir?
• Bir kişinin ülke için tek başına karar vermesi
• Kanunların başka bir devlet tarafından yapılması
• Seçimlere yalnızca birkaç kişinin katılabilmesi
• Vatandaşların oy kullanarak milletvekillerini seçmesi
• D
• Ulusal egemenlikte yönetme gücü milletindir. Millet bu gücü, seçimlerde oy kullanarak temsilcilerini seçtiğinde kullanır.

69. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Öğretmen
• Bugün düşüncelerimizi özgürce söyleyebiliyor, ülkemizin dilediğimiz yerine gidebiliyoruz.
• Öğretmenin sözünü ettiği özgürlüklerin güvencesi aşağıdakilerden hangisidir?
• Ülkemizin bağımsız olması
• Herkesin aynı biçimde düşünmesi
• Hiçbir kuralın olmaması
• Kararları yalnızca büyüklerin vermesi
• A
• Bağımsız bir ülke kendi kanunlarını yapar; bu kanunlar özgürlüklerimizi korur. Bu bağımsızlığı Millî Mücadele ile kazandık.

70. Kim bilecek?

• Çocuk Haklarına Dair Sözleşme’yi 1989’da kabul eden uluslararası kuruluş hangisidir?
• Birleşmiş Milletler (BM)
• İstiklâl Marşı’nın şairi kimdir?
• Mehmet Âkif Ersoy
• Bir seçimde seçilmek için yarışan kişiye ne ad verilir?
• Aday

71. Gelecek derse hazırlanalım

• Dünyada en çok merak ettiğin ülke hangisi? Neden?
• Türkiye’nin komşuları hangi ülkelerdir?
• Türk Cumhuriyetleri hangileridir? Onlarla ortak yönlerimiz neler?
• Başka ülkelerdeki çocuklar hangi oyunları oynar, neler yer?
• Bir ülke seç. Bayrağını, başkentini ve sevilen bir yemeğini araştırıp not al.

Öğretmene not: Sıradaki öğrenme alanı: SB.4.7 Küresel Bağlantılar (ders kitabında “Küresel Yolculuk” ünitesi, 2026-2027 yıllık planında 32–36. haftalar). Bu ünitede tanışılan Birleşmiş Milletler ve 23 Nisan’da ülkemize gelen yabancı çocuklar, yeni üniteye güzel bir köprü olur.

72. Kaynaklar ve notlar

• Kazanımlar
• MEB Sosyal Bilgiler Dersi Öğretim Programı (2018): 4. sınıf, 6. öğrenme alanı (Etkin Vatandaşlık), SB.4.6.1–SB.4.6.4.
• Kaynak
• MEB 4. Sınıf Sosyal Bilgiler ders kitabı (2026-2027) kapsamına göre özgün olarak yazılmıştır.
• Sözleşme ve Anayasa
• Madde numaraları Çocuk Haklarına Dair Sözleşme’den (BM, 1989); “Egemenlik, kayıtsız şartsız Milletindir.” sözü Türkiye Cumhuriyeti Anayasası’nın 6. maddesinden alınmıştır.
• Örnek olaylar
• Sunudaki kişiler ve örnek olaylar kurgusaldır; bu sunu için yazılmıştır.

73. Görsel kaynakları

• Birinci Meclisin Genel Kurul salonu (Kurtuluş Savaşı Müzesi), Ankara
• Ötüken · CC BY-SA 4.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0) · Wikimedia Commons: Birinci Meclis Genel Kurul Salonu (2).jpg
• Çörten’de bir köy ilkokulu (İmamoğlu, Adana)
• TutuşAltaylı · CC BY-SA 4.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0) · Wikimedia Commons: Çörtenİlkokulu.jpg
• Caddebostan’da bir çocuk oyun parkı (Kadıköy, İstanbul)
• Nevit · CC BY-SA 3.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0) · Wikimedia Commons: Childrens Game Park 01621.jpg
• Bir ilkokulda akıl ve zekâ oyunları kulübü
• Yapay zekâ ile üretilmiş temsilî görsel (Google Gemini); gerçek bir yeri, kişiyi ya da olayı göstermez.
• Birinci Meclis binası (bugün Kurtuluş Savaşı Müzesi), Ankara
• Gargarapalvin · CC BY 4.0 (creativecommons.org/licenses/by/4.0) · Wikimedia Commons: Kurtuluş Savaşı Müzesi (I. Türkiye Büyük Millet Meclisi Binası), 2023 180.jpg
• Mustafa Kemal Atatürk
• Yazarı bilinmiyor · Kamu malı · Wikimedia Commons: Mustafa Kemal Atatürk (white balance).png
• İkinci Meclisin Genel Kurul salonu (bugün Cumhuriyet Müzesi), Ankara
• Dosseman · CC BY-SA 4.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0) · Wikimedia Commons: Ankara Museum of the Republic Parliament hall in 2011 03.jpg
• Gökyüzünde dalgalanan Türk bayrağı
• Kurmanbek · CC BY 4.0 (creativecommons.org/licenses/by/4.0) · Wikimedia Commons: Turkish flag waving in the sky.jpg
• Mehmet Âkif Ersoy
• Furkan · Kamu malı · Wikimedia Commons: Mehmet Âkif Ersoy.png
• 15 Temmuz Şehitler Köprüsü, İstanbul
• Huseyinakbas63 · CC BY 4.0 (creativecommons.org/licenses/by/4.0) · Wikimedia Commons: Bosphorus Bridge (1973) in Istanbul.jpg