4. Sınıf İnsanlar, Yerler ve Çevreler Sunusu: Yaşadığım Yeri Tanıyorum

1. Yaşadığım Yeri Tanıyorum

• Yaşadığım Yeri
• Tanıyorum
• 4. Sınıf Sosyal Bilgiler · İnsanlar, Yerler ve Çevreler Sunusu
• Yönümüzü bulalım, kroki çizelim, havayı gözlemleyelim ve afetlere birlikte hazırlanalım.
• Kazanımlar SB.4.3.1–SB.4.3.6
• Yön bulmayı, kroki çizmeyi, çevremizi ve havayı gözlemlemeyi, yaşadığımız yeri tanımayı ve afetlere hazırlanmayı öğreneceğiz.

Öğretmene not: MEB 2018 Sosyal Bilgiler Dersi Öğretim Programı, 4. sınıf, 3. öğrenme alanı “İnsanlar, Yerler ve Çevreler” (ders kitabında “Yaşadığım Yeri Tanıyorum” ünitesi). Kazanımlar SB.4.3.1–SB.4.3.6; 2026-2027 yıllık planında 9–16. haftalar. Sunu altı konu bölümünden oluşur; her bölüm bir kazanımı işler ve kendi haftasında kullanılabilir. Yol haritasındaki başlıklara tıklayarak bölüme gidebilirsiniz. Bölüm 6’da afetler korku değil hazırlık ve güven ekseninde işlenir; sunuda yıkım ya da zarar görmüş insan görüntüsü yoktur. Sınıfınızda afet yaşamış öğrenciler olabilir: Anlatmak isteyeni dinleyin, kimseyi zorlamayın; gerekirse okulunuzun rehber öğretmeniyle iş birliği yapın. Kapak fotoğrafı: Uzungöl ve çevresi (Çaykara, Trabzon). Göl, ormanla kaplı dağlar ve bulutlar doğal unsurlara; evler, cami, yollar ve bahçeler beşerî unsurlara örnektir. Derse “Bu fotoğrafta neler görüyorsunuz? Burada yaşasaydınız hayatınız nasıl olurdu?” sorusuyla girebilirsiniz.

2. Merak edelim

• Ormanda yolunu kaybetsen, yanında pusula ya da telefon yokken yönünü nasıl bulursun?
• Yaşadığın yerin dağları, havası ve insanları onu başka yerlerden nasıl ayırıyor?
• 5N1K soru kartı: Merak ettiğin bir soruyu yaz
• Kim?
• Hava tahminlerini kim yapar?
• Ne?
• Kroki ne işe yarar?
• Nerede?
• Toplanma alanımız nerede?
• Ne zaman?
• Afet çantası ne zaman hazırlanır?
• Nasıl?
• Güneş’le yön nasıl bulunur?
• Neden?
• Bazı şehirler neden çok kalabalık?

Öğretmene not: İki büyük soruyu sorun, tahminleri tahtaya not edin. Ardından her öğrenci 5N1K kartına merak ettiği bir soruyu yazsın. Ünite sekiz haftaya yayıldığı için kartları sınıf panosunda saklayın; her bölümün sonunda o bölümle ilgili sorulara dönüp cevaplarını birlikte bulun.

3. Yol haritamız

• Yönümüzü bulalım
• Konum, ana ve ara yönler, doğada ve teknolojiyle yön bulma
• Kroki çizelim
• Kuşbakışı, kroki kuralları, güvenli alanlar
• Çevremizde neler var?
• Doğal unsurlar ve beşerî unsurlar
• Havayı gözlemleyelim
• Hava olayları, gözlem tablosu, resimli grafik
• Yaşadığımız yer
• Fiziki ve siyasi harita, yer şekilleri, nüfus
• Afetlere hazırlanalım
• Afetler, çök-kapan-tutun, aile planı, afet çantası

Öğretmene not: Başlıklara tıklayınca ilgili bölüme gidilir. Bölüm 1: SB.4.3.1 (9–10. haftalar), Bölüm 2: SB.4.3.2 (11. hafta), Bölüm 3: SB.4.3.3 (12. hafta), Bölüm 4: SB.4.3.4 (13. hafta), Bölüm 5: SB.4.3.5 (14. hafta), Bölüm 6: SB.4.3.6 (15–16. haftalar). Ünitenin sonunda Bölüm 7’de kavramlar, özet, doğru-yanlış ve test soruları vardır.

4. Yönümüzü bulalım

• Pusuladaki harfler İngilizcedir: N kuzey, E doğu, S güney, W batı. Peki pusula yoksa yönümüzü nasıl buluruz?
• Konum
• Ana ve ara yönler
• Güneş ve gölge
• Kutup Yıldızı
• Pusula ve GPS
• Yakın mı, uzak mı?

Öğretmene not: Kazanım SB.4.3.1: Çevresindeki herhangi bir yerin konumu ile ilgili çıkarımlarda bulunur (9–10. haftalar). Programın açıklaması: Yönler ile doğal ve beşerî unsurlara yakınlık-uzaklık açısından konum analizi yapılır; doğal ve teknolojik yön bulma yöntemlerine ve araçlarına değinilir. Bölüm görseli bir pusuladır. Pusulalarda yönler çoğunlukla İngilizce baş harflerle yazılır: N (North) kuzey, E (East) doğu, S (South) güney, W (West) batı; iki harf yan yanaysa ara yöndür (NE kuzeydoğu, SW güneybatı). Türkçede ise K, D, G, B kısaltmalarını kullanırız. Fotoğraftaki pusulanın kırmızı ucu N harfini, yani kuzeyi gösteriyor. Derse “Kamp yaparken pusulanız kaybolsa yönünüzü nasıl bulurdunuz?” sorusuyla girebilirsiniz.

5. Konum: Bir yer nerede?

• Bir yeri tarif ederken çevresindeki yerlerden yararlanırız.
• Yönleri kullanırız: “Okulumuz parkın kuzeyinde.”
• Yakındaki dere, tepe, cami, market gibi yerleri söyleriz.
• Yakın mı, uzak mı olduğunu belirtiriz: “Fırın çok yakın, hastane uzak.”
• Konum
• Bir yerin, yönlere ve çevresindeki yerlere göre nerede olduğu.
• Okulunu hiç görmemiş birine okulunun yerini nasıl tarif edersin?
• Örnek: “Okulum caminin karşısında, parkın güneyinde. Otobüs durağına çok yakın.”

Öğretmene not: Konumu anlatırken iki ölçüt kullanırız: yön (kuzeyinde, doğusunda…) ve yakınlık-uzaklık (yanında, karşısında, uzağında). Tarif ederken dağ, dere gibi doğal unsurlardan da cami, market gibi insan yapımı yerlerden de yararlanırız; bu ayrım Bölüm 3’te ayrıntılı işlenecek. Birkaç öğrenciye evinin yerini sınıfa tarif ettirin.

6. Ana yönler ve ara yönler

• Kuzey (K)
• Kutup Yıldızı’nın gösterdiği yön
• Doğu (D)
• Güneş’in doğduğu taraf
• Güney (G)
• Kuzeyin tam karşısı
• Batı (B)
• Güneş’in battığı taraf
• Kuzeydoğu (KD)
• Kuzey ile doğunun arası
• Güneydoğu (GD)
• Güney ile doğunun arası
• Güneybatı (GB)
• Güney ile batının arası
• Kuzeybatı (KB)
• Kuzey ile batının arası
• Üst sıradaki dört yön ana yönlerdir. İki ana yönün arasında kalan yönlere ara yön denir.

Öğretmene not: Ana yönleri konumumuzu anlatırken en sık kullanırız; ara yönleri daha az kullanırız. Ara yönün adı, arasında kaldığı iki ana yönden gelir ve bitişik yazılır: kuzeydoğu, güneybatı. Tahtaya bir yön gülü çizip kısaltmaları birlikte yerleştirin. Ek soru: Kuzeydoğunun tam karşısındaki yön hangisidir? (Güneybatı.)

7. Yönleri nerede kullanırız?

• Adres tarifinde
• Evimizin ya da okulumuzun yerini anlatırız.
• Yol levhalarında
• Levhalara bakıp gideceğimiz yönü buluruz.
• Ev yaparken
• Pencere ve balkonları güneş alan yöne bakacak biçimde yaparız.
• Haritalarda
• Haritalarda kuzey genellikle yukarıdadır.
• Bunu biliyor musunuz?
• Osmanlı Türkçesinde kuzeye “şimal”, doğuya “şark”, güneye “cenup”, batıya “garp” denirdi.

Öğretmene not: Ülkemizde güneye bakan pencereler gün boyunca daha çok güneş alır; bu yüzden evler yapılırken yönler hesaba katılır. Öğrencilere evlerinin balkonunun hangi yöne baktığını ailelerine sormalarını önerin. Kutup Yıldızı’nın bir adının da Şimal Yıldızı olduğunu hatırlatın: Şimal, kuzey demektir.

8. Güneş’le yön bulalım

• Sabah erken saatte Güneş’in doğduğu tarafı bul. Güneş’e doğrudan bakma!
• Dik dur, sağ kolunu Güneş’e doğru uzat. Sağ kolun doğuyu gösterir.
• Sol kolunu öbür yana aç. Sol kolun batıyı gösterir.
• Şimdi önüne ve arkana bak
• Önün: Kuzey
• Yüzün kuzeye dönüktür.
• Arkan: Güney
• Sırtın güneye bakar.
• Gün batımı
• Akşam Güneş batı tarafında batar. Sol kolunu batan Güneş’e uzatırsan önün yine kuzeydir.

Öğretmene not: Güneş’e asla doğrudan bakılmamalıdır. Güneş tam doğudan yalnız 21 Mart ve 23 Eylül’e yakın günlerde doğar; yazın kuzeydoğuya, kışın güneydoğuya yakın bir yerden doğar. Bu yüzden yöntem yaklaşık yön verir. Gün ortasında Güneş ülkemizde güney tarafındadır; o sırada gölgemiz kuzeye düşer. Okul bahçesinde bir sabah öğrencilerle yöntemi deneyin.

9. Çubuk ve gölgeyle yön bulalım

• Güneşli bir günde bir çubuk ve iki taşla yönleri bulabiliriz.
• Düz bir yere bir çubuğu dik olarak sapla.
• Çubuğun gölgesinin ucuna birinci taşı koy.
• 15–30 dakika bekle. Gölge yavaşça yer değiştirir.
• Gölgenin yeni ucuna ikinci taşı koy.
• Birinci taş batıyı, ikinci taş doğuyu gösterir.
• Gölge
• Işığın önüne bir cisim girince cismin arkasında oluşan karanlık alan.
• Bulutlu bir günde bu yöntemi kullanabilir miyiz? Neden?
• Kullanamayız. Güneş bulutların arkasındaysa belirgin bir gölge oluşmaz.

Öğretmene not: Neden böyle? Güneş gökyüzünde doğudan batıya doğru ilerler; gölge ise ters yöne, batıdan doğuya doğru kayar. Taşları birleştiren çizgide sol ayak birinci taşta, sağ ayak ikinci taşta olacak biçimde durulursa yüz kuzeye, sırt güneye döner. Okul bahçesinde güneşli bir günde birlikte deneyin.

10. Gece yön bulmak: Kutup Yıldızı

• Türkiye’de gece çekilmiş yıldız izleri (2019)
• Kutup Yıldızı gece hep kuzeyde görünür. Gökyüzündeki yeri neredeyse hiç değişmez.
• Bu fotoğraf uzun sürede çekildi. Yıldızlar Kutup Yıldızı’nın çevresinde daire çiziyor gibi.
• Onu bulmak için Büyükayı’nın kulptan en uzak iki yıldızı arasındaki uzaklığı beş kat uzatırız.
• Takımyıldız
• Gökyüzünde bir şekle benzetilen yıldız grubu. Büyükayı cezveye benzer.

Öğretmene not: Sorun: Kutup Yıldızı’na yüzümüzü dönersek sağımız hangi yön olur? (Doğu; önümüz kuzey, arkamız güney, solumuz batı.) Fotoğraf, makinenin uzun süre açık bırakılmasıyla (uzun pozlama) çekilmiştir: Dünya döndükçe yıldızlar gökyüzünde iz bırakır ve hepsi Kutup Yıldızı’nın çevresinde dönüyormuş gibi görünür. Büyükayı’daki yedi yıldızı kulptan başlayarak 1’den 7’ye numaralandırın: Kulptan en uzak iki yıldız (6 ve 7) arasındaki uzaklık yaklaşık beş kat uzatılınca Kutup Yıldızı’na ulaşılır. Kutup Yıldızı, Küçükayı takımyıldızının bir parçasıdır; ona Şimal Yıldızı da denir (şimal: kuzey). Kuzey yarım kürede yaşadığımız için bu yıldız hep kuzeyde görünür; insanlar tarih boyunca yön bulmak için ondan yararlanmıştır.

11. Doğadaki ipuçları

• Bazı insanlar yönü yosuna ya da karınca yuvasına bakarak tahmin eder. Ama bu ipuçları kesin değildir.
• Yosunlar
• Ağacın ya da taşın gölgeli, nemli yüzünde çoğalır. Bu yüz çoğu zaman kuzeydir, her zaman değil.
• Karınca yuvaları
• Girişin genellikle güneye baktığı söylenir. Ama her yuvada böyle olmayabilir.
• Güvenilir yollar
• Kesin yön için Güneş’e, Kutup Yıldızı’na ya da pusulaya bakarız.
• Ormanda kaybolan bir çocuk ilk önce ne yapmalı?
• Sakin kalmalı, olduğu yerden uzaklaşmamalı. Seslenerek ya da düdük çalarak yardım istemeli.

Öğretmene not: Yosun ve karınca yuvası yöntemleri ders kitabında yer alır (kitap karınca yuvası için “her zaman güneye bakar” der). Ancak bu ipuçları güvenilir değildir: Yosun, ormanın nemine, gölgesine ve yamacın yönüne göre her yüzde çoğalabilir; karınca yuvalarının girişi de yere göre değişir. Öğrencilere bunların yalnız “genellikle” doğru çıkabilecek tahminler olduğunu söyleyin; yön bulmada Güneş’i, Kutup Yıldızı’nı ve pusulayı öne çıkarın. Kaybolma durumunda en önemli kural ise sakin kalmak, olduğu yerden uzaklaşmamak ve yardım istemektir. Afet çantasındaki düdük (Bölüm 6) burada da işe yarar.

12. Teknolojiyle yön bulalım

• Pusula
• Ortasında sağa sola dönen mıknatıslı bir iğne vardır.
• Düz tutulunca iğnenin renkli ucu hep kuzeyi gösterir.
• Üzerindeki N harfi kuzey demektir.
• Çok eski zamanlardan beri kullanılır.
• GPS
• Dünya’nın çevresinde dolanan uydular sayesinde konumumuz bulunur.
• Telefonlarda, taşıtlarda, arama kurtarmada kullanılır.
• Bugün en sık kullanılan yöntemdir.
• Küresel Yer Belirleme Sistemi. Uydular sayesinde bulunduğumuz yeri kısa sürede gösterir.
• Uydu
• Dünya’nın çevresinde dolanan, bilgi toplayıp gönderen araç.

Öğretmene not: Pusulanın mıknatıslı iğnesi Dünya’nın manyetik kuzeyini gösterir; pusula yere paralel tutulmalı, yakınında mıknatıs ya da demir eşya olmamalıdır. Pusulalardaki harfler İngilizce yön adlarının baş harfleridir: N kuzey, E doğu, S güney, W batı. Telefonlardaki harita uygulamaları GPS uydularından gelen sinyallerle konumu bulur. Sınıfta bir pusulayla ya da telefonun pusula uygulamasıyla kuzeyi gösterin. Öğrencilere pusula ile GPS’in ortak amacını sorun: İkisi de yönümüzü ve yolumuzu bulmamıza yardım eder.

13. Elif’in evi nerede?

• Etkinlik · Konum analizi
• Evimizin arkasında ağaçlarla kaplı bir tepe var. Okuluma yürüyerek beş dakikada gidiyorum. Pazar yeri ise uzak, oraya otobüsle gidiyoruz.
• Elif
• 4. sınıf öğrencisi
• Elif’in evinin dört yanı
• Kuzey
• Ağaçlarla kaplı yeşil bir tepe
• Doğu
• Okul ve cami, yürüyerek beş dakika
• Güney
• Küçük bir dere ve taş köprü
• Batı
• Pazar yeri, otobüsle on beş dakika
• Elif’in evine hangi yerler yakın, hangileri uzak? Bu konum ona ne kolaylık sağlar?

Öğretmene not: Beklenen cevaplar: Okul ve cami yakın (doğuda), pazar yeri uzak (batıda). Okula yürüyerek gidebilmek bir kolaylık; alışveriş için ise otobüse binmek gerekiyor. Dere evin hemen güneyinde: Çok yağışlı günlerde dikkatli olmak gerekebilir (Bölüm 6’daki sel konusuna bağlanabilir). Ardından öğrenciler kendi evlerinin dört yanında neler olduğunu aynı biçimde anlatsın. Elif kurgusal bir karakterdir.

14. Sınıfımızda yönleri bulalım

• Etkinlik · Yön bulma
• Kuzey ne tarafta?
• Sabah Güneş hangi pencereden giriyor? Pusulayla da kontrol edin. Duvarlara K, G, D, B kartlarını asın.
• İpucu
• Ara yönler
• Sınıfın köşelerine de KD, KB, GD, GB kartlarını asabilirsiniz.
• Neler nerede?
• Tahta ve kapı hangi yönde? Okulun bahçesi ve spor salonu hangi yönde?
• Cevaplar okula göre değişir. Örnek: “Tahta kuzey duvarında, kapı doğuda.”

Öğretmene not: Program, konum analizinin yönlerle ve doğal-beşerî unsurlara yakınlık-uzaklıkla yapılmasını ister. Kuzeyi bulduktan sonra öğrencilerden pencereden görünen yerleri (tepe, dere, cami, park, market vb.) yönleriyle ve yakın-uzak olarak söylemelerini isteyin: “Park okulun güneyinde ve çok yakın; tepe kuzeybatıda ve uzak.” Yön kartlarını Bölüm 2’deki kroki etkinliğinde de kullanabilirsiniz.

15. Kroki çizelim

• Okulumuzu ya da evimizi kâğıda nasıl çizeriz? Krokide güvenli alanları nasıl gösteririz?
• Kuşbakışı
• Kroki nedir?
• Kroki çizme kuralları
• Yön oku
• Sembol anahtarı
• Güvenli alanlar

Öğretmene not: Kazanım SB.4.3.2: Günlük yaşamında kullandığı mekânların krokisini çizer (11. hafta). Programın açıklaması: Sığınak, acil toplanma yeri, acil çıkış ve diğer güvenli alanlar kroki üzerinde gösterilir. Derse “Okulumuza ilk kez gelecek bir misafire yolu nasıl gösterirsiniz?” sorusuyla başlayabilirsiniz.

16. Kuşbakışı bakmak

• Hamitabat köyü, Lüleburgaz (Kırklareli): havadan görünüş
• Bu fotoğraf köyün üstünden, bir kuş gibi yukarıdan çekildi.
• Evlerin daha çok çatıları görünür. Tarlalar dikdörtgenlere benzer.
• Yollar ince şeritler, ağaç kümeleri koyu yeşil lekeler gibi görünür.
• Kuşbakışı
• Yüksek bir yerden aşağıya, her şeyi bir bütün olarak görecek biçimde bakmak.

Öğretmene not: Sorun: Tavandan bakan bir kuş sınıfımızdaki sıraları nasıl görür? (Yan yana dizilmiş dikdörtgenler gibi.) Fotoğraf, Kırklareli’nin Lüleburgaz ilçesine bağlı Hamitabat köyünün havadan çekilmiş bir görüntüsüdür. Öğrencilere sorun: Bu köyün krokisini çizseydik evleri, yolları ve ağaçları nasıl gösterirdik? Küçük bir deney: Öğrenciler sıranın üstündeki kalemliği önce yandan, sonra tam yukarıdan çizsin. Yukarıdan bakınca yalnız bir daire ya da kare görünür.

17. Kroki nedir, ne işe yarar?

• Adres tarifi
• Evimizin yerini misafirlerimize gösteririz.
• Acil çıkışlar
• Binadan güvenle çıkış yollarını gösteririz.
• Toplanma alanı
• Afetten sonra buluşacağımız güvenli yeri gösteririz.
• Yeni arkadaşlar
• Okula yeni gelen arkadaşımıza yolu anlatırız.
• Kavram · Kroki
• Bir yerin kuşbakışı görünüşünün kâğıda basit çizgilerle çizilmesi.

Öğretmene not: Kroki, haritaya göre daha basittir: Elle çizilir, uzunluklar tam ölçülmez. Harita ile kroki arasındaki fark Bölüm 5’te ele alınacak. Öğrencilere kroki çizmeleri gereken başka durumlar sorun (ör. doğum günü davetiyesine evin yolunu çizmek).

18. Kroki çizerken nelere dikkat ederiz?

• İyi bir kroki sade ve anlaşılır olur.
• Yeri kuşbakışı düşün; küçük ayrıntıları çizme.
• Binaları kare, dikdörtgen gibi basit şekillerle göster.
• Önemli yolların ve binaların adlarını yaz.
• Bir yön oku çiz; en azından kuzeyi göster.
• Kullandığın işaretleri sembol anahtarında açıkla.
• Yön oku
• Krokide yönü gösteren ok. Çoğunlukla kuzeyi gösterir; istersek bütün yönleri çizeriz.
• Sembol anahtarı
• Krokideki işaretlerin ne anlama geldiğini gösteren küçük kutu.

Öğretmene not: Sembol anahtarına örnek: küçük yeşil daire = ağaç, kırmızı kare = acil çıkış, iki çizgi = yol. Haritalarda bu kutuya “lejant” da denir. Yön oku tek yön gösterecekse kuzeyi gösterir.

19. Krokiyi okuyalım: Mert’in mahallesi

• Kroki okuma · Yukarısı kuzey, sağ taraf doğu
• Park
• Okul
• Kütüphane
• Dere
• Market
• Mert’in evi
• Sağlık merkezi
• Toplanma alanı
• Okulun güneyinde ne var? Toplanma alanı okulun hangi yönünde?
• Okulun güneyinde Mert’in evi var. Toplanma alanı okulun güneydoğusunda.

Öğretmene not: Bu slayt basit bir krokidir: Üst sıra kuzeyde, alt sıra güneyde; sol taraf batı, sağ taraf doğudur. Kartlardaki ikonlar sembol anahtarı gibidir. Ek sorular: Parkın hemen güneydoğusunda ne var? (Mert’in evi.) Kütüphanenin hemen batısında ne var? (Okul.) Mert evden toplanma alanına giderken hangi yöne yürür? (Doğuya.) Öğrenciler bu krokiyi defterlerine yön oku ve sembol anahtarıyla yeniden çizsin. Mert kurgusal bir karakterdir.

20. Krokide güvenli alanlar

• Acil çıkış
• Tehlike anında binadan güvenle çıkılan kapı ve yol
• Toplanma alanı
• Binadan çıkınca herkesin buluştuğu açık, güvenli alan
• Yangın dolabı
• Yangını söndürmek için hortumun ve tüpün durduğu dolap
• Sığınak
• Tehlike anında insanları korumak için yapılmış sağlam yer
• Okulumuzun toplanma alanı nerede? Sınıfımızdan oraya nasıl gideriz?
• Okula göre değişir. Toplanma alanı genellikle binalardan uzak, açık bir alandır.
• Bu yerleri krokide göstermek, acil bir durumda hızlı ve doğru hareket etmemizi sağlar.

Öğretmene not: Okulunuzun acil durum planına göre toplanma alanını ve acil çıkışları gösterin. Yangın dolabının ve söndürme tüpünün yerini öğrencilerin bilmesi yeterlidir; onları kullanmak büyüklerin işidir.

21. Okulumuzun krokisini çizelim

• Etkinlik · Kroki
• Gruplar hâlinde okulumuzun krokisini çizelim ve güvenli alanları gösterelim.
• Okulun içini ve bahçesini gezin; önemli yerleri not alın.
• Binayı kuşbakışı düşünüp basit şekillerle çizin.
• Sınıfınızı, merdivenleri ve acil çıkışları gösterin.
• Toplanma alanını ve yangın dolaplarını işaretleyin.
• Yön oku ve sembol anahtarı eklemeyi unutmayın.
• Okulunuzun koridorunda asılı bir acil durum planı var mı? Krokinizle karşılaştırın.

Öğretmene not: Program, krokide sığınak, acil toplanma yeri, acil çıkış ve diğer güvenli alanların gösterilmesini ister. Krokileri sınıf panosunda sergileyin; her grup sınıftan toplanma alanına giden yolu krokisinde parmağıyla göstersin. Değerlendirmede yön oku, sembol anahtarı ve güvenli alanların gösterilip gösterilmediğine bakan kısa bir kontrol listesi kullanabilirsiniz. Bölüm 6’daki tatbikatta bu krokilerden yararlanın.

22. Çevremizde neler var?

• Dağlar, dereler, evler, köprüler… Hangilerini doğa oluşturdu, hangilerini insanlar yaptı?
• Çevre
• Doğal unsurlar
• Beşerî unsurlar
• Doğal mı, beşerî mi?
• Gözlem gezisi

Öğretmene not: Kazanım SB.4.3.3: Yaşadığı çevredeki doğal ve beşerî unsurları ayırt eder (12. hafta). Programın açıklaması: Öğrencilerin yakın çevrelerini tüm unsurlarıyla birlikte tanımaları sağlanır. Derse pencereden dışarı baktırıp gördüklerini saydırarak başlayabilirsiniz.

23. Çevre nedir?

• Evimizin, okulumuzun ve mahallemizin etrafında pek çok varlık vardır.
• Bazıları canlıdır: insanlar, hayvanlar, bitkiler.
• Bazıları cansızdır: taş, toprak, su, binalar.
• Çevredeki varlıkları doğal ve beşerî diye iki gruba ayırırız.
• Çevre
• Canlı ve cansız varlıkların bir arada bulunduğu ortam.
• Sınıfın penceresinden hangi canlı ve cansız varlıkları görüyorsun?
• Örnek: Canlı: ağaç, kuş, insan. Cansız: bina, yol, taş.

Öğretmene not: Canlı-cansız ayrımı ile doğal-beşerî ayrımı aynı şey değildir: Taş cansızdır ama doğaldır; bina cansızdır ama beşerîdir. Bu farkı sonraki slaytlarda pekiştirin.

24. Doğal unsurlar

• Güneş ve Ay
• Gökyüzünde parlayan gök cisimleri
• Dağ
• Çevresine göre çok yüksek yer
• Ova
• Çevresine göre alçak, düz ve geniş yer
• Akarsu ve göl
• Dereler, ırmaklar ve göller
• Deniz
• Ülkemizi üç yandan çevreleyen büyük sular
• Orman
• Ağaçlarla kaplı geniş alan
• Bulut ve yağmur
• Gökyüzünde oluşur, yeryüzüne yağar
• Hayvan ve bitkiler
• Kuşlar, balıklar, çiçekler, otlar
• İnsanlar yapmadan doğada kendiliğinden var olan her şey doğal unsurdur.

Öğretmene not: Kartları açarken her biri için yakın çevreden bir örnek isteyin (ör. “Okulumuzun yakınındaki dere”, “Pencereden görünen tepe”). Mağara, toprak, kaya, ada, şelale de doğal unsurlara örnektir.

25. Beşerî unsurlar

• Ev ve apartman
• Barınmak için yaptığımız yapılar
• Okul ve hastane
• Eğitim ve sağlık için yapılar
• Yol ve köprü
• Ulaşımı kolaylaştıran yapılar
• Baraj
• Akarsuyun önünü kesip suyu biriktirir
• Fabrika
• Ürünlerin yapıldığı büyük yapılar
• Taşıtlar
• Araba, otobüs, tren, gemi
• Stadyum ve park
• Spor ve dinlenme alanları
• Müze ve kütüphane
• Kültür ve bilgi yapıları
• İnsanların yaptığı her şey beşerî unsurdur. “Beşerî” sözcüğü “insanla ilgili” demektir.

Öğretmene not: Beşerî unsurların çoğu bir ihtiyaçtan doğar: barınma, eğitim, sağlık, ulaşım, üretim, dinlenme. Her kart için “Bu yapı hangi ihtiyacı karşılıyor?” diye sorun. Trafik ışıkları, cami, çarşı ve liman da beşerî unsurlara örnektir.

26. Fotoğrafta doğal ve beşerî unsurlar

• Fotoğrafı inceleyelim
• Aras Nehri üzerinde Çobandede Köprüsü, Köprüköy (Erzurum)
• Doğal: Aras Nehri akıyor; kıyılarında otlar ve çalılar var.
• Doğal: Sağda kayalık bir tepe yükseliyor; üstünde mavi gökyüzü var.
• Beşerî: Nehri geçmek için taştan bir köprü yapılmış; yanından bir yol geçiyor.
• Bu köprü hangi ihtiyaçtan doğmuş olabilir?
• Nehrin iki yakasındaki insanların birbirine kolayca ulaşma ihtiyacından.

Öğretmene not: Çobandede Köprüsü, Erzurum’un Köprüköy ilçesinde Aras Nehri üzerinde yüzyıllar önce yapılmış tarihî bir taş köprüdür. Önce maddeleri açmadan fotoğrafı inceletin: Öğrenciler gördükleri her şeyi “doğal” ve “beşerî” diye iki gruba ayırsın. Köprünün sağ ucunda, tepenin eteğinden geçen yol ve üzerindeki kamyon, kemerlerden birinin altındaki iş makinesi de beşerî unsurdur.

27. Doğal mı, beşerî mi?

• Etkinlik · Sınıflandırma
• Bu varlıkları okuyun. Her birinin oluşmasında insanın payı var mı?
• Irmak kenarındaki söğüt ağaçları
• Irmağın üstündeki taş köprü
• Dağın yamacındaki mağara
• Derenin önüne yapılan baraj
• Gökyüzündeki bulutlar
• Hangileri doğal, hangileri beşerî? Neden?
• Doğal: söğüt ağaçları, mağara, bulutlar. Beşerî: taş köprü ve baraj; onları insanlar yaptı.

Öğretmene not: Ölçüt tektir: Bu varlığın oluşmasında insanın emeği var mı? Öğrenciler her maddeyi gerekçesiyle söylesin. Ardından kendi listelerini oluşturup sıra arkadaşlarına sordursunlar.

28. Biraz daha düşünelim

• Park ne tür bir unsur?
• İnsanlar parka ağaç dikti; yollarını, banklarını ve salıncaklarını yaptı. Park doğal mı, beşerî mi?
• Parkı insanlar düzenledi; park beşerî bir unsurdur. Ağaçlar ve çiçekler ise kendileri büyüyen canlılardır; doğal unsurdur.
• Baraj gölü
• Baraj yapılınca arkasında büyük bir göl oluşur. Bu göl insan eliyle oluştuğu için ona “yapay göl” deriz.
• Okul bahçemizde
• Okul bahçemizde üç doğal, üç beşerî unsur bulabilir misin?
• Örnek: Doğal: ağaç, toprak, kuş. Beşerî: duvar, bank, bayrak direği.

Öğretmene not: Park, bahçe ve baraj gölü gibi örnekler doğal ve beşerî unsurların çoğu zaman iç içe olduğunu gösterir. İnsanlar doğal unsurları değiştirerek yeni beşerî unsurlar yapar: Akarsuya baraj, dağa tünel, denize liman gibi.

29. Çevremizi gözlemleyelim

• Etkinlik · Gözlem gezisi
• Okul bahçesinde ya da okulun çevresinde kısa bir gözlem gezisi yapalım.
• Defterinize iki sütun çizin: Doğal ve Beşerî.
• Gördüğünüz her varlığı doğru sütuna yazın.
• Bir doğal ve bir beşerî unsurun resmini çizin.
• Sınıfa dönünce listelerinizi karşılaştırın.
• Köprü ve baraj hangi doğal unsur için yapılır?
• İkisi de akarsu için yapılır: Köprü akarsuyun iki kıyısını birleştirir, baraj ise suyunu biriktirir.

Öğretmene not: Gezi öncesi güvenlik kurallarını hatırlatın; gezi okul bahçesinde de yapılabilir. Listeler karşılaştırılırken “Hangi beşerî unsur hangi doğal unsur için yapılmış?” sorusunu tartışın (köprü-akarsu, baraj-akarsu, liman-deniz, tünel-dağ).

30. Havayı gözlemleyelim

• Bugün hava nasıl? Hava olaylarını nasıl gözlemler, resimli grafikle nasıl gösteririz?
• Hava olayları
• Hava sembolleri
• Hava durumu
• Hava tahmini
• Gözlem tablosu
• Resimli grafik

Öğretmene not: Kazanım SB.4.3.4: Çevresinde meydana gelen hava olaylarını gözlemleyerek bulgularını resimli grafiklere aktarır (13. hafta). Programın açıklaması: Gözlem süresi, farklı hava olaylarının gözlemlenmesine imkân verecek şekilde belirlenir; hava olayları aktarılırken grafik okuma ve oluşturma becerileri üzerinde durulur. Bölümün son slaytındaki gözlem etkinliğini haftanın başında başlatırsanız sonuçlar hafta sonunda grafiğe dökülebilir.

31. Hava olayları

• Yağmur, kar, sis, dolu ve rüzgâr birer hava olayıdır.
• Hava olaylarını gözlemleyebiliriz: görür, hisseder, bazen de duyarız.
• Bir gün içinde farklı hava olayları görülebilir.
• Bazen de aynı hava olayı günlerce sürer.
• Hava olayı
• Dünya’yı saran hava katmanında oluşan ve gözlemleyebildiğimiz yağmur, kar, rüzgâr gibi olaylar.
• Bugün okula gelirken hangi hava olaylarını gözlemledin?
• Cevaplar güne göre değişir. Örnek: Sabah sisliydi, öğlene doğru hava açtı.

Öğretmene not: Gök gürültüsünü duyarız, rüzgârı hissederiz, yağmuru ve sisi görürüz: Hava olaylarını birçok duyumuzla gözlemleriz. Dünya’yı saran hava katmanına atmosfer denir; bu kelimeyi ileriki sınıflarda daha ayrıntılı öğrenecekler.

32. Hava olaylarının sembolleri

• Açık
• Bulut yok, Güneş parlıyor.
• Parçalı bulutlu
• Güneş ara ara bulutların arkasında.
• Çok bulutlu
• Gökyüzünü bulutlar kaplamış.
• Yağmurlu
• Bulutlardan yağmur damlaları düşüyor.
• Gök gürültülü sağanak
• Şimşek çakar, kısa sürede çok yağmur yağar.
• Kar yağışlı
• Gökten kar taneleri yağıyor.
• Sisli
• Yere yakın bir bulut tabakası; uzağı göremeyiz.
• Dolu
• Gökten küçük buz taneleri düşüyor.

Öğretmene not: Bu semboller televizyondaki ve telefonlardaki hava durumu haritalarında kullanılanlara benzer. Gözlem tablolarında ve resimli grafiklerde bu sembolleri kullanacağız; öğrenciler sembolleri defterlerine çizsin. Sorun: Bugünün havasını hangi sembolle gösterirsiniz? Birkaç öğrenci tahtaya çizsin.

33. Hava durumu ve hava tahmini

• Hava durumu
• Bir yerde havanın bir gün ya da bir hafta boyunca nasıl olduğunu anlatır.
• Örnek: “Bu hafta şehrimizde hava yağmurlu geçti.”
• Hava tahmini
• Havanın nasıl olacağını araçlarla önceden belirlemektir.
• Ülkemizde Meteoroloji Genel Müdürlüğü yapar.
• Televizyon, radyo, gazete ve internetle duyurulur.
• Meteoroloji
• Havayı ve hava olaylarını inceleyen bilim.
• Okul gezisinden önce hava tahminine bakmak neden önemlidir?
• Yağmur ya da kar varsa geziyi erteleyebilir, uygun giysi ve şemsiye alabiliriz.

Öğretmene not: Hava durumu olmuş ya da olmakta olanı, hava tahmini ise olacak olanı anlatır. Öğrencilerle birlikte o günün hava tahminine bakıp akşam tahminin doğru çıkıp çıkmadığını kontrol etmelerini isteyin.

34. Meteoroloji Genel Müdürlüğü neler yapar?

• Herkes için
• Halkın ihtiyaç duyduğu hava bilgilerini hazırlar.
• Çiftçiler için
• Tarım işleri için hava raporları hazırlar.
• Tehlikeye karşı
• Fırtına, sel gibi tehlikeli havalara karşı halkı uyarır.
• Uçak ve gemiler için
• Hava ve deniz taşıtlarına hava bilgisi verir.
• Bir balıkçı denize açılmadan önce neden hava tahminine bakar?
• Fırtına varsa denize açılmak tehlikelidir. Balıkçı güvenliği için tahmine göre plan yapar.

Öğretmene not: Meteoroloji Genel Müdürlüğü ölçümlerini ülkenin dört bir yanındaki gözlem istasyonlarından toplar. Kurumun genel ağ sitesinden ilinizin günlük ve beş günlük tahminlerine sınıfça bakabilirsiniz.

35. Hava, planlarımızı etkiler

• Hava durumuna göre neler yaparız?
• Hava çok soğuk ve karlı.
• Mont, bere, eldiven ve bot giyeriz.
• Öğleden sonra yağmur bekleniyor.
• Yanımıza şemsiye ya da yağmurluk alırız.
• Hava güneşli ve çok sıcak.
• Şapka takar, gölgede kalır, bol su içeriz.
• Yarın bol yağmur yağacak.
• Çiftçi tarlasını bugün sulamaz.

Öğretmene not: Her satırı açmadan önce öğrencilerin tahmin etmesini bekleyin. Ek örnekler isteyin: Sisli havada şoförler ne yapar? (Yavaş gider, farlarını yakar.) Rüzgârlı bir gün hangi oyun için uygundur? (Uçurtma uçurmak.)

36. Zeynep’in hava gözlem tablosu

• Örnek · Altı günlük gözlem
• Pazartesi
• Açık · 14 °C
• Salı
• Parçalı bulutlu · 12 °C
• Çarşamba
• Yağmurlu · 9 °C
• Perşembe
• Yağmurlu · 8 °C
• Cuma
• Açık · 11 °C
• Cumartesi
• Açık · 13 °C
• Zeynep her gün aynı saatte gökyüzüne baktı, havayı sembolle kaydetti, sıcaklığı termometreyle ölçtü.

Öğretmene not: Bu tablo örnek olarak hazırlanmıştır. Günleri tek tek açarken öğrencilere sorun: Hangi gün en sıcaktı? (Pazartesi, 14 °C.) Hangi gün en soğuktu? (Perşembe, 8 °C.) Sıcaklık çarşamba ve perşembe günleri neden düşmüş olabilir? (Yağmurlu, bulutlu günlerde Güneş’in ısıtması azalır.)

37. Tablodan resimli grafiğe

• Zeynep tablosundaki sembolleri saydı. Sonra her gün için bir sembol çizerek resimli grafik yaptı.
• Açık: 3 gün görüldü, 3 güneş çizdi.
• Yağmurlu: 2 gün görüldü, 2 yağmur bulutu çizdi.
• Parçalı bulutlu: 1 gün görüldü, 1 sembol çizdi.
• Aynı sembolleri üst üste dizdi. Her sembol bir günü gösterdi.
• Resimli grafik
• Bilgileri resim ya da sembollerle gösteren grafik. Her resim belli bir sayıyı gösterir.
• Zeynep hangi günlerde şemsiyeye ihtiyaç duydu?
• Çarşamba ve perşembe günleri; o günler hava yağmurluydu.

Öğretmene not: Resimli grafiği tahtada birlikte çizin: Alt satıra hava olaylarının adlarını yazın, her birinin üstüne gördüğünüz gün sayısı kadar sembolü üst üste dizin. Grafiği okurken sorun: En uzun sütun hangisi? En kısa sütun hangisi? Kaç gün yağmur yağmadı? (4 gün.)

38. Hava gözlemcisi oluyoruz

• Etkinlik · Gözlem ve grafik
• Bir hafta boyunca yaşadığımız yerin havasını gözlemleyip grafiğe dökelim.
• Bir tablo hazırlayın: Satırlara günleri, sütunlara sabah, öğle, akşam yazın.
• Her gün aynı saatlerde gökyüzüne bakın; havayı sembolle çizin.
• Termometreniz varsa sıcaklığı da °C olarak yazın.
• Hafta sonunda her hava olayının kaç kez görüldüğünü sayın.
• Sonuçları resimli grafikle gösterip sınıfta karşılaştırın.
• Termometre
• Havanın ne kadar sıcak ya da soğuk olduğunu ölçen araç. Sıcaklığı santigrat derece (°C) ile gösterir.

Öğretmene not: Program, gözlem süresinin farklı hava olaylarını görmeye imkân verecek uzunlukta olmasını ister; mevsime göre bir ya da iki hafta önerilir. Grafik okuma becerisi için sınıfın grafiklerini karşılaştırın: Hangi hava olayı en çok görüldü? Hangisi hiç görülmedi? Termometre yoksa yalnız hava olayları sembolle kaydedilebilir.

39. Yaşadığımız yerin özellikleri

• Yaşadığımız yerde dağlar mı çok, ovalar mı? Neden bazı yerler kalabalık, bazıları sakin?
• Harita
• Fiziki harita
• Siyasi harita
• Yer şekilleri
• Nüfus
• Şiirde yaşadığımız yer

Öğretmene not: Kazanım SB.4.3.5: Yaşadığı yer ve çevresindeki yer şekilleri ve nüfus özellikleri hakkında çıkarımlarda bulunur (14. hafta). Programın açıklaması: Türkiye’nin siyasi ve fiziki haritası öğrencilerle birlikte incelenir; şiir, hikâye, destan gibi edebî ürünlerden yararlanılır. Sınıfınızdaki Türkiye fiziki ve siyasi haritalarını derse getirin.

40. Kroki ile harita arasındaki fark

• Kroki de harita da bir yeri kuşbakışı gösterir. Ama aralarında farklar vardır.
• Kroki
• Küçük bir yeri gösterir: ev, okul, mahalle.
• Çoğunlukla elle ve yaklaşık çizilir.
• Uzunluklar tam ölçülmez.
• Harita
• Geniş yerleri gösterir: il, ülke, dünya.
• Gerçek alan belli bir oranda küçültülür.
• Yer şekilleri, sınırlar, nüfus gibi pek çok bilgi verir.
• Yeryüzünün tamamını ya da bir bölümünü kuşbakışı ve küçültülerek gösteren çizim.

Öğretmene not: Haritalar farklı amaçlarla hazırlanır: yer şekillerini, sınırları, nüfusu, yolları ya da turizm yerlerini gösteren haritalar vardır. Haritadaki “belli oranda küçültme” ölçek konusudur; ayrıntısı ileriki sınıflarda işlenir.

41. Fiziki harita ve siyasi harita

• İki harita da Türkiye’yi gösteriyor. Ama her biri farklı bilgiler veriyor.
• Fiziki harita
• Dağları, ovaları, gölleri ve yükseltiyi renklerle gösterir.
• Siyasi harita
• İl ve ülke sınırlarını gösterir; yer şekillerini göstermez.
• Bir dağın ne kadar yüksek olduğunu hangi haritadan anlarız? Komşu illerimizi hangisinde buluruz?
• Dağın yüksekliğini fiziki haritanın renklerinden anlarız. Komşu illerimizi siyasi haritada buluruz.

Öğretmene not: Soldaki harita yerlerin yükseltisini renklerle gösterir: Kıyılar ve alçak ovalar yeşil, yüksek yerler sarı ve kahverengidir; ince çizgiler il sınırlarıdır. Sağdaki harita yalnız illerin sınırlarını gösterir; iki harita da yer adı içermez. Bu iki harita aynı alanı gösterdiği için karşılaştırması kolaydır. Sınıftaki ya da ders kitabındaki Türkiye fiziki ve siyasi haritalarını da yan yana asın: Öğrenciler önce siyasi haritada kendi illerini ve komşu illeri, sonra fiziki haritada ilin çevresindeki dağları, ovaları ve akarsuları bulsun.

42. Fiziki haritada renkler ne anlatır?

• Mavi
• Denizler, göller ve akarsular
• Yeşil
• Alçak yerler: kıyılar ve alçak ovalar
• Sarı ve turuncu
• Daha yüksek yerler ve yüksek düzlükler
• Kahverengi
• En yüksek yerler: dağlar
• Kavram · Yükselti
• Bir yerin deniz seviyesine göre yüksekliği. Metreyle (m) ölçülür.
• Yaşadığımız yerin fiziki haritadaki rengine bakarak yüksek mi, alçak mı olduğunu anlarız.

Öğretmene not: Fiziki haritanın kenarındaki renk çizelgesi her rengin hangi yükseltiyi gösterdiğini söyler. Yükseldikçe renk yeşilden sarıya, turuncuya ve kahverengiye döner. Çevresine göre yüksekte kalmış geniş düzlüklere plato denir. Öğrencilere sorun: Ülkemizin doğusu mu batısı mı daha çok kahverengi? (Doğusu; doğuda yükselti daha fazladır.)

43. Üç ilimiz, üç farklı yer

• Türkiye haritasında
• Ankara: Denizden uzak, iç kesimde ve yüksekçe bir yerde. Başkent olduğu için çok kalabalık.
• Rize: Karadeniz kıyısında, dağlık ve engebeli. Her mevsim yağış alır.
• İstanbul: Karadeniz ile Marmara Denizi arasında, İstanbul Boğazı’nın iki yakasında. En kalabalık ilimiz.
• Ankara
• başkent
• Rize
• İstanbul
• KARADENİZ
• AKDENİZ
• EGE DENİZİ
• Nüfus
• Bir yerde yaşayan insanların sayısı.
• İşaretler yaklaşık konumlardır; il sınırları gösterilmemiştir.

Öğretmene not: Program, Türkiye’nin siyasi ve fiziki haritasının öğrencilerle birlikte incelenmesini ister. Bu harita yalnız illerin yaklaşık yerlerini gösterir; sınıfınızdaki Türkiye fiziki ve siyasi haritasında bu üç ili bulun. Fiziki haritada Ankara’nın çevresinin sarı tonlarında, Rize’nin arkasındaki dağların kahverengi olduğuna dikkat çekin. Ardından kendi ilinizi bulun: Kıyıda mı, iç kesimde mi? Çevresinde hangi renkler çok?

44. Başkentimiz Ankara

• Örnek il · Ankara
• Ankara Kalesi çevresinden şehrin görünümü (2025)
• Ankara iç kesimdedir. Çoğu yerinin yükseltisi 500 ile 1500 metre arasındadır.
• Türkiye Büyük Millet Meclisi ve bakanlıklar Ankara’dadır.
• Yaklaşık 6 milyon nüfusuyla İstanbul’dan sonra en kalabalık ilimizdir.
• Göç
• İnsanların yaşamak ya da çalışmak için bir yerden başka bir yere taşınması.

Öğretmene not: Fotoğrafta önde eski Ankara evleri, sağda bayrağıyla Ankara Kalesi, arkada tepelere kadar yayılan binalar görülür. Sorun: Arkadaki sık binalar Ankara’nın nüfusu hakkında ne anlatıyor? (Burada çok insan yaşıyor. Başkentte iş yeri ve devlet kurumu çok olduğu için başka illerden çok göç gelir.) Fiziki haritada Ankara ve çevresi sarı tonlarla gösterilir; bu tonlar ilin çoğunun 500–1500 metre yükseklikte olduğunu anlatır. İlin topraklarından Sakarya ve Kızılırmak geçer; güneyinde, Van Gölü’nden sonra ülkemizin en büyük ikinci gölü olan Tuz Gölü vardır. Siyasi haritada Ankara’nın komşuları: kuzeyinde Bolu ve Çankırı, doğusunda Kırıkkale, Kırşehir ve Aksaray, güneyinde Konya, batısında Eskişehir. Ankara’nın 25 ilçesi vardır; en kalabalık ilçeleri Çankaya, Keçiören ve Yenimahalle’dir. Türkiye Büyük Millet Meclisi ve Anıtkabir Çankaya ilçesindedir. Nüfus bilgisi ders kitabındaki yaklaşık değerdir.

45. Rize: Yamaçlarda çay bahçeleri

• Örnek il · Rize
• Rize’nin güneyindeki tepelerde çay bahçeleri ve evler (2006)
• Rize her mevsim yağış alır. Bu, çay bitkisi için çok uygundur.
• Dağlar denize çok yakındır. Arazi engebelidir, düz yer çok azdır.
• Evler yamaçlara, çay bahçelerinin arasına dağınık biçimde kurulmuştur.
• Rize’de evler neden birbirinden uzak ve dağınık?
• Düz yer az olduğu için insanlar evlerini yamaçlara, bahçelerinin yakınına yapar.

Öğretmene not: Yer şekilleri ve iklim, bir yerin bitki örtüsünü, tarımını, yerleşmesini ve kültürünü etkiler. Fotoğrafta tepelerin yamaçlarındaki koyu yeşil, sıra sıra bitkiler çay bahçeleridir; evler bahçelerin arasına dağılmıştır. Rize’de çay tarımı yaygındır; çay toplamak yöre türkülerine de konu olmuştur. Öğrencilere kendi illerinde evlerin toplu mu dağınık mı olduğunu ve bunun nedenini sorun.

46. Bir yer neden kalabalık olur?

• Yer şekilleri ve iş imkânları nüfusu nasıl etkiler?
• Düz ve verimli ovalar, kıyılar
• Tarım ve ulaşım kolaydır; nüfus çoktur.
• Yüksek ve sarp dağlar
• Yol yapmak ve tarım zordur; nüfus azdır.
• Fabrikalar, limanlar, ticaret
• İş bulmak kolaydır; başka yerlerden göç gelir.
• Boğazın iki yakasındaki İstanbul
• Ulaşım, ticaret ve sanayi gelişmiştir; en kalabalık ilimizdir.

Öğretmene not: İstanbul Boğazı Karadeniz’i Marmara Denizi’ne bağlar; şehir Asya ve Avrupa kıtalarında kurulmuştur. Ulaşım, ticaret ve sanayi nüfusu artırmış; artan nüfusun ihtiyaçları için okullar, hastaneler, kültür ve sanat etkinlikleri gelişmiştir. Öğrencilere sorun: Kalabalık bir şehirde hangi ihtiyaçlar artar? (Okul, hastane, yol, toplu taşıma, konut.)

47. Şiirde yaşadığımız yer

• Etkinlik · Şiir
• Şairler ve halk ozanları yaşadıkları yerin dağlarını, sularını, insanlarını anlatır. Bu kısa şiiri okuyalım:
• Dik yamaçlarda çay bahçeleri,
• Tepelere dağılmış evleri.
• Dört mevsim yağmur, dört mevsim yeşil,
• Güzeldir Rize’nin dereleri.
• Sıra sizde: Yaşadığınız yerin yer şekillerini ve insanlarını anlatan dört dizelik bir şiir yazın.
• Hangi dize yer şekillerini, hangisi yerleşmeyi, hangisi havayı anlatıyor?
• 1. dize yer şekillerini (dik yamaçlar), 2. dize yerleşmeyi (dağınık evler), 3. dize her mevsim yağışlı havayı anlatıyor.

Öğretmene not: Şiir bu sunu için yazılmıştır. Program, bu kazanımda şiir, hikâye, destan gibi edebî ürünlerden yararlanılmasını önerir. Yörenize ait bir türküyü ya da şiiri sınıfa getirin; dizelerde geçen yer şekillerini, hava olaylarını ve geçim kaynaklarını birlikte bulun. Öğrenciler isterse şiir yerine kısa bir hikâye de yazabilir.

48. Afetlere hazırlanalım

• Afetlerin ne zaman olacağını bilemeyiz ama onlara hazırlanabiliriz. Önce, sırasında ve sonra neler yaparız?
• Doğa kaynaklı afetler
• Önlemler
• Çök, kapan, tutun
• Afet çantası
• Aile afet planı
• Toplanma alanı

Öğretmene not: Kazanım SB.4.3.6: Afet öncesi, sırası ve sonrasına yönelik gerekli hazırlıkları yapar (15–16. haftalar). Programın açıklaması: Afet ve acil durum aile planı hazırlatılır; planda afet öncesi, sırası ve sonrasında yapılması gerekenler listelenir; planın aileye özgü bölümleri (toplanma alanı, haber verilecek kişiler vb.) evde aileyle birlikte tamamlanır. Afet ve acil durum çantası hazırlatılır. Konuyu korku değil hazırlık ve güven ekseninde işleyin. Bölüm görseli yapay zekâ ile üretilmiş temsilî bir görseldir: Bir aile birlikte afet ve acil durum çantası hazırlıyor. Öğrencilere masadaki eşyaları (su, el feneri, pil, radyo, düdük, battaniye, konserve, ilk yardım çantası) saydırabilirsiniz.

49. Doğa kaynaklı afet nedir?

• Doğada yağmur, kar, rüzgâr gibi pek çok doğa olayı yaşanır.
• Bazı doğa olayları insanlara ve çevreye zarar verebilir. Bunlara afet denir.
• Afetler çoğunlukla kısa sürede olur. Bu yüzden önceden hazırlanırız.
• Önlem alırsak afetlerin zararlarını azaltabiliriz.
• Doğa kaynaklı afet
• Doğada meydana gelen ve canlılara, evlere, yollara zarar veren olay.
• Her yağmur bir afet midir?
• Hayır. Ama çok fazla yağmur sele yol açar ve evlere, yollara zarar verirse afete dönüşür.

Öğretmene not: Her doğa olayı afet değildir; doğa olayı insanlara ve çevreye zarar verdiğinde afet adını alır. Önlemler (sağlam binalar, ağaçlandırma, hazırlık) zararı büyük ölçüde azaltır. Öğrencilere yaşadıkları yerde hangi doğa olaylarının sık görüldüğünü sorun.

50. Ülkemizde görülen afetler

• Sel
• Çok yağmur yağınca dereler taşar, sular çevreye yayılır.
• Heyelan
• Yağmurla ağırlaşan toprak dik bir yamaçtan aşağı kayar.
• Çığ
• Dik yamaçta biriken büyük kar yığını hızla aşağı kayar.
• Orman yangını
• Ormanlar yanar. Bu yangınların çoğu insanlar yüzünden çıkar.
• Deprem
• Yerin derinliklerindeki kırılmalar yüzünden yer aniden sarsılır.

Öğretmene not: Heyelana halk arasında toprak kayması da denir. Çığ, ülkemizin özellikle doğusundaki dağlık ve bol kar alan yerlerde görülür. Orman yangınları en çok sıcak ve kurak yaz aylarında çıkar. Ülkemizin her yerinde deprem olabilir. Öğrencilere yaşadıkları yerde bu afetlerden hangilerinin görülebileceğini sorun.

51. Afetlerin zararını azaltalım

• Hangi afete karşı neler yapabiliriz?
• Sel
• Ağaçları ve bitki örtüsünü koruruz. Dere yataklarına ev yapmayız.
• Heyelan
• Dik yamaçlara ev yapmayız. Yamaçları ağaçlandırır, destek duvarları öreriz.
• Çığ
• Yamaçları ağaçlandırırız. Karı tutan bariyerler yaparız.
• Orman yangını
• Ormanda ateş yakmayız. Cam şişe ve çöp bırakmayız.

Öğretmene not: Ağaçların kökleri toprağı tutar ve suyu emer; bu yüzden ağaçlandırma hem sel hem heyelan hem de çığ için önemli bir önlemdir. Eğimli yamaçlarda basamaklar (taraçalar) yapmak da heyelanı azaltır. Ormanlarda yangını erken görmek için gözetleme kuleleri vardır. Orman yangını görenler 112’yi aramalıdır.

52. Depremden önce hazırlanalım

• Ülkemizin her yerinde deprem olabilir. Zamanını kimse bilemez; bu yüzden önceden hazırlanırız.
• Dolap, kitaplık gibi devrilebilecek eşyaları duvara sabitleriz.
• Ağır eşyaları dolapların alt raflarına koyarız.
• Afet ve acil durum çantası hazırlarız.
• Ailemizle bir afet planı yapıp konuşuruz.
• Okuldaki tatbikatlara katılırız.
• Tatbikat
• Gerçek bir tehlike anında ne yapacağımızı önceden deneyerek öğrenme çalışması.

Öğretmene not: Bir depremin ne zaman, nerede ve ne büyüklükte olacağını kimse önceden bilemez; hazırlık bu yüzden önemlidir. Evlerin depreme dayanıklı yapılması ve sağlam zeminlere kurulması da büyüklerin sorumluluğundadır. Öğrencilerden evde sabitlenmesi gereken bir eşyayı fark edip ailelerine söylemelerini isteyin.

53. Deprem sırasında: Çök, kapan, tutun

• Çök: Olduğun yerde hemen dizlerinin üstüne çök.
• Kapan: Başını ve enseni kollarınla koru. Yakında sağlam bir masa varsa altına gir.
• Tutun: Masanın ayağına sıkıca tutun. Sarsıntı bitene kadar bekle.
• Bulunduğun yere göre
• İçerideysen
• Pencerelerden ve devrilebilecek eşyalardan uzak dur. Koşma; balkona, merdivene ve asansöre gitme.
• Dışarıdaysan
• Binalardan, duvarlardan ve direklerden uzak, açık bir yerde çök ve başını koru.
• Sarsıntı
• Depremde yerin titreyip sallanması.

Öğretmene not: Okul tatbikatlarında uygulanan temel davranış “çök, kapan, tutun”dur. Sınıfta kısa bir tatbikat yapın: Siz “Deprem!” deyince öğrenciler sıralarının altına girsin (sığamayan öğrenci sıranın yanına çöksün), başlarını ve enselerini kollarıyla korusun, sıranın ayağına tutunsun; “Sarsıntı bitti.” deyince sakince çıkıp toplanma alanına yürüsünler. Ders kitabında “hayat üçgeni” görseli de yer alır. AFAD’ın bugün önerdiği temel davranış “çök, kapan, tutun”dur; hayat üçgeni önerilmez. Öğrencilere yalnız “çök, kapan, tutun” hareketini öğretin. Kesinlikle balkondan ya da pencereden atlanmaz.

54. Sarsıntı bitince ne yaparız?

• Sarsıntı durunca sakin olalım ve büyüklerimizin sözünü dinleyelim.
• Binadan merdivenle, sakince çıkarız. Asansörü kullanmayız.
• Mevsime uygun giysilerimizi ve afet çantamızı alırız.
• Ailemizle birlikte toplanma alanına gideriz.
• Yetkililer izin vermeden eve girmeyiz; artçı sarsıntılar olabilir.
• Telefonu yalnız gerektiğinde kullanırız; acil durumda 112’yi ararız.
• Artçı sarsıntı
• Büyük bir depremden sonra gelen, genellikle daha küçük sarsıntılar.

Öğretmene not: Gaz ve su vanalarını, elektrik sigortasını büyüklerimiz kontrol eder; sızıntı ya da hasar varsa onları kapatıp yetkililere haber verir. Telefon hatlarını gereksiz yere meşgul etmemek, yardım çağrılarının ulaşmasını kolaylaştırır. Yıkıntıların arasında ve hasarlı binaların yakınında dolaşılmaz.

55. Afet ve acil durum çantası

• Su
• Kapalı şişelerde içme suyu
• Yiyecek
• Bozulmayan konserve ve kuru yiyecekler
• İlk yardım çantası
• Yara bandı, sargı bezi, ailenin ilaçları
• El feneri ve pil
• Elektrik kesilince yolumuzu görmek için
• Düdük
• Sesimizi duyurup yardım çağırmak için
• Pilli radyo
• Duyuruları dinlemek için
• Giysi ve battaniye
• Mevsime uygun, sıcak tutan giysiler
• Önemli belgeler
• Kimlik ve belgelerin kopyaları, biraz para
• Çantayı kolay ulaşılan bir yerde tutalım. Su ve yiyeceklerin tarihine bakıp yenileyelim.

Öğretmene not: Çantaya kişisel temizlik malzemeleri, çok amaçlı çakı, kibrit, yedek anahtar ve telefon şarj aleti de konabilir. Program, afet ve acil durum çantasının hazırlatılmasını ister: Öğrenciler evde aileleriyle bir çanta listesi hazırlayıp eksikleri tamamlasın; sınıfta da örnek bir çanta hazırlanabilir. Çanta, ağır olmamalı ve kolayca taşınabilmelidir.

56. Ailemizin afet planını hazırlayalım

• Etkinlik · Aile afet planı
• Bu planı evde ailemizle birlikte dolduralım ve herkesin görebileceği bir yere asalım.
• Evimizin her odasında güvenli yerleri ve tehlikeli eşyaları belirleyelim.
• Afetten sonra buluşacağımız toplanma alanını kararlaştıralım.
• Başka bir şehirde yaşayan, haber vereceğimiz bir yakınımızı seçelim.
• Önemli telefon numaralarını yazalım; 112’yi unutmayalım.
• Afet çantasını kimin alacağını ve nerede duracağını belirleyelim.
• Toplanma alanı
• Afetten sonra insanların güvenle bir araya geldiği açık alan. Yerini e-Devlet’ten öğrenebiliriz.

Öğretmene not: Program, afet ve acil durum aile planının hazırlatılmasını, planın aileye özgü bölümlerinin (toplanma alanının kararlaştırılması, acil durumda bilgi verilecek kişilerin belirlenmesi vb.) evde aileyle birlikte tamamlanmasını ister. Planda afet öncesi, sırası ve sonrasında yapılacaklar da yer almalıdır. Toplanma alanı e-Devlet’teki AFAD toplanma alanı sorgulama hizmetiyle bulunabilir. Tamamlanan planlar sınıfta paylaşılabilir; kişisel bilgilerin (adres, telefon) panoya asılmamasına dikkat edin.

57. Afetlerde kimler yardım eder?

• AFAD
• Afet ve Acil Durum Yönetimi Başkanlığı. Afetlerden önce ve sonra çalışmaları yönetir.
• Acil Çağrı Merkezi. Ambulans, itfaiye, polis ve jandarmaya tek numarayla ulaşırız.
• Türk Kızılay
• Afetten etkilenen insanlara barınak, sıcak yemek ve kan desteği sağlar.
• 112’yi hangi durumlarda aramalıyız?
• Yalnız gerçek acil durumlarda: yangın, kaza, ağır hastalık ya da afet anında. 112 şaka için asla aranmaz.

Öğretmene not: AFAD’a afad.gov.tr adresinden ulaşılabilir. 112 Acil Çağrı Merkezi sayesinde polis, jandarma, itfaiye ve sağlık ekipleri için ayrı numaralar bilmek gerekmez. Afetlerde arama kurtarma gönüllüleri ve diğer kurumlar da çalışır; öğrencilere yaşadıkları yerdeki itfaiyeyi ve sağlık kurumlarını sorun.

58. Özet ve tekrar

• Önce kavramları ve özeti hatırlayalım, sonra kendimizi deneyelim.
• Anahtar kavramlar
• Özet
• 6 doğru-yanlış
• 6 test sorusu
• Kim bilecek?

59. Anahtar kavramlar

• Konum
• Bir yerin, yönlere ve çevresindeki yerlere göre nerede olduğu.
• Kroki
• Bir yerin kuşbakışı görünüşünün kâğıda basitçe çizilmesi.
• Beşerî unsur
• İnsanların yaptığı her şey: ev, yol, köprü, baraj, fabrika.
• Nüfus
• Bir yerde yaşayan insanların sayısı.
• Afet
• İnsanlara ve çevreye zarar veren, çoğunlukla aniden olan olay.

Öğretmene not: Ünitede tanımlanan diğer kavramlar: ana yön, ara yön, takımyıldız, GPS, uydu, kuşbakışı, yön oku, sembol anahtarı, çevre, doğal unsur, hava olayı, hava durumu, hava tahmini, meteoroloji, resimli grafik, termometre, harita, fiziki harita, siyasi harita, yükselti, göç, tatbikat, artçı sarsıntı, toplanma alanı. Öğrenciler kavramları kendi örnekleriyle açıklasın.

60. Özet: Yaşadığım yeri tanıyorum

• Yaşadığım yeri tanıyorum
• Yön bulma
• Güneş, gölge, Kutup Yıldızı, pusula, GPS
• Kroki
• Kuşbakışı çizim, yön oku, güvenli alanlar
• Çevremiz
• Doğal unsurlar ve beşerî unsurlar
• Hava
• Gözlem tablosu ve resimli grafik
• Yer şekli ve nüfus
• Fiziki ve siyasi harita, kalabalık yerler
• Afetler
• Çök, kapan, tutun; aile planı, afet çantası
• Her kılçığa kendi yaşadığın yerden bir örnek ekle.

Öğretmene not: Kılçıkları tek tek açarken her biri için öğrencilerden sunudaki bir örneği hatırlamalarını isteyin (Elif’in evi, Mert’in mahallesi, Zeynep’in gözlem tablosu, Rize şiiri, aile afet planı). Merak edelim kartlarındaki sorulara da dönün: Cevabını bulamadığımız soru kaldı mı?

61. Doğru mu, yanlış mı?

• Kuzeydoğu, kuzey ile doğu arasında kalan bir ara yöndür.
• Ara yönler iki ana yönün arasında kalır ve adını bu iki yönden alır.

62. Doğru mu, yanlış mı?

• Pusula düz tutulduğunda iğnesinin renkli ucu güneyi gösterir.
• Pusulanın renkli ucu kuzeyi gösterir. Bu yüzden pusula yön bulmada çok işe yarar.

63. Doğru mu, yanlış mı?

• Çevre yalnız canlı varlıklardan oluşur.
• Çevrede canlıların yanında taş, toprak, su ve binalar gibi cansız varlıklar da vardır.

64. Doğru mu, yanlış mı?

• Sabah sisli olan bir günün öğleden sonrası güneşli olabilir.
• Bir gün içinde farklı hava olayları görülebilir. Bu yüzden gözlemi sabah, öğle ve akşam yaparız.

65. Doğru mu, yanlış mı?

• Fabrikaların ve iş yerlerinin çok olduğu şehirler genellikle kalabalıktır.
• İş bulmak kolay olduğu için başka yerlerden bu şehirlere göç edilir; nüfus artar.

66. Doğru mu, yanlış mı?

• Deprem sırasında binadan hemen çıkmak için asansöre koşmalıyız.
• Sarsıntı bitene kadar çök, kapan, tutun yaparız. Deprem sırasında da sonrasında da asansöre binmeyiz.

67. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Sabah erken saatte Ayşe sağ kolunu Güneş’in doğduğu tarafa doğru uzattı.
• Buna göre Ayşe’nin önü hangi yönü gösterir?
• Güney
• Doğu
• Kuzey
• Batı
• C
• Sağ kol doğuyu gösterirse sol kol batıyı, önümüz kuzeyi, arkamız güneyi gösterir.

68. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Aşağıdakilerden hangisi kroki çizerken yapılması gerekenlerden biri değildir?
• Yeri kuşbakışı düşünmek
• Binaları basit şekillerle çizmek
• Krokiye yön oku eklemek
• Her ağacın yapraklarını tek tek çizmek
• D
• Kroki sade olur; küçük ayrıntılar çizilmez. Diğer seçenekler iyi bir krokinin özellikleridir.

69. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Bir öğrenci çevresindeki bazı varlıkları listeledi.
• Köprü
• Fabrika
• Stadyum
• Baraj
• Listedeki varlıkların ortak özelliği hangisidir?
• Hepsi doğal unsurdur.
• Hepsi beşerî unsurdur.
• Hepsi canlı varlıktır.
• Hepsi bir yer şeklidir.
• B
• Köprü, fabrika, stadyum ve baraj insanların yaptığı yapılardır; yani beşerî unsurdur.

70. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Bir öğrenci beş gün boyunca havayı gözlemleyip not aldı.
• Pazartesi: Yağmurlu
• Salı: Yağmurlu
• Çarşamba: Açık
• Perşembe: Yağmurlu
• Cuma: Sisli
• Bu gözlemler resimli grafiğe aktarılırsa en çok sembol hangi hava olayında olur?
• Yağmurlu
• Açık
• Sisli
• Kar yağışlı
• A
• Yağmurlu hava 3 gün, açık ve sisli hava birer gün görülmüştür. Kar hiç yağmamıştır.

71. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Bir öğrenci fiziki haritada yaşadığı ilin çoğunlukla kahverengiyle gösterildiğini fark etti.
• Buna göre bu il için hangisi söylenebilir?
• Deniz seviyesine yakın, alçak bir yerdir.
• Dağlık ve yükseltisi fazla bir yerdir.
• Ovalarla kaplı, düz bir yerdir.
• Her yanı denizlerle çevrilidir.
• B
• Fiziki haritada kahverengi, yükseltisi fazla olan dağlık yerleri gösterir. Alçak yerler yeşille gösterilir.

72. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Kerem, ailesiyle afet ve acil durum çantası hazırlıyor. Çantaya su, el feneri, ilk yardım malzemesi ve pilli radyo koydular.
• Kerem’in ailesi çantaya aşağıdakilerden hangisini de eklemelidir?
• Düdük
• Masa lambası
• Saksıda çiçek
• Kalın bir ansiklopedi
• A
• Düdük, sesimizi duyurup yardım çağırmamızı sağlar. Diğerleri afet anında işe yaramaz, çantayı ağırlaştırır.

73. Kim bilecek?

• Gece kuzeyi bulmamıza yardım eden gök cismi hangisidir?
• Kutup Yıldızı
• Havayı ve hava olaylarını inceleyen bilimin adı nedir?
• Meteoroloji
• Ambulans, itfaiye ve polise tek numarayla ulaşmak için hangi numarayı ararız?

74. Gelecek derse hazırlanalım

• Evimizde, okulumuzda ve sokakta hangi teknolojik ürünleri kullanıyoruz?
• Bu ünitede tanıdığımız pusula ve GPS de birer teknolojik ürün müdür?
• Büyüklerimiz çocukken hangi araçları kullanıyordu? Bugün neler değişti?
• Teknolojik ürünleri kendimize ve doğaya zarar vermeden nasıl kullanırız?
• Evinde kullandığın üç teknolojik ürünü seç. Her birinin ne işe yaradığını ve eskiden yerine ne kullanıldığını ailene sorup not et.

Öğretmene not: Sıradaki öğrenme alanı: SB.4.4 Bilim, Teknoloji ve Toplum (ders kitabında “Teknoloji Her Yerde” ünitesi, 16–21. haftalar). Pusula, GPS, termometre ve hava tahmini araçları bu ünitede tanıdığımız teknolojik ürünlerdir; yeni üniteye bu bağla geçebilirsiniz.

75. Kaynaklar ve notlar

• Kazanımlar
• MEB Sosyal Bilgiler Dersi Öğretim Programı (2018): 4. sınıf, 3. öğrenme alanı (İnsanlar, Yerler ve Çevreler), SB.4.3.1–SB.4.3.6.
• Kaynak
• MEB 4. Sınıf Sosyal Bilgiler ders kitabı (2026-2027) kapsamına göre özgün olarak yazılmıştır.
• Afet hazırlığı
• Çök, kapan, tutun; afet çantası, aile afet planı ve toplanma alanı bilgileri AFAD’ın halka yönelik önerileriyle uyumlu olarak özetlenmiştir.
• Haritalar
• “Üç ilimiz” haritası Natural Earth kıyı verisiyle çizildi; işaretler yaklaşık konumdur, il sınırları ve göller gösterilmez. Fiziki ve siyasi harita görselleri Wikimedia Commons’tandır.
• Örnek olaylar ve şiir
• Sunudaki kişiler, örnek olaylar, gözlem tablosu ve şiir kurgusaldır; bu sunu için yazılmıştır.

76. Görsel kaynakları

• Uzungöl ve çevresi, Çaykara (Trabzon)
• İhsan Deniz Kılıçoğlu · CC BY-SA 3.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0) · Wikimedia Commons: Uzungöl lake and town.jpg
• Mıknatıslı iğnesi kuzeyi gösteren bir pusula
• Gabriel Fredrick Sindahnai · CC BY 4.0 (creativecommons.org/licenses/by/4.0) · Wikimedia Commons: Needle in compass.jpg
• Kutup Yıldızı’nın çevresinde yıldız izleri, Türkiye (uzun pozlamalı fotoğraf, 2019)
• MücahitTokat · CC BY-SA 4.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0) · Wikimedia Commons: Yıldızlı Kayalar.jpg
• Hamitabat köyü, Lüleburgaz (Kırklareli): havadan görünüş (2024)
• Thereferenceclub · CC BY-SA 4.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0) · Wikimedia Commons: Kırklareli Lüleburgaz Hamitabat Köyü.jpg
• Aras Nehri üzerinde Çobandede Köprüsü, Köprüköy, Erzurum (2013)
• Mehmet Yıldırım · CC0 · Wikimedia Commons: Çobandede Köprüsü.jpg
• Türkiye’nin yükselti haritası (fiziki harita)
• NordNordWest derivative work: Uwe Dedering ( talk ) · CC BY-SA 3.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0) · Wikimedia Commons: Turkey relief location map.jpg
• Türkiye’nin il sınırlarını gösteren harita (siyasi harita)
• Bruskom · CC BY-SA 4.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0) · Wikimedia Commons: Turkey location map4.png
• Ankara Kalesi çevresinden şehrin görünümü (2025)
• GezilesiYerler · CC BY-SA 4.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0) · Wikimedia Commons: Zindan Kule'den görülen Ankara Manzarası.png
• Rize’nin güneyindeki tepelerde çay bahçeleri ve dağınık evler (2006)
• Dosseman · CC BY-SA 4.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0) · Wikimedia Commons: Rize Tea culture 4489.jpg
• Ailece afet ve acil durum çantası hazırlamak
• Yapay zekâ ile üretilmiş temsilî görsel (Google Gemini); gerçek bir yeri, kişiyi ya da olayı göstermez.