4. Sınıf Kültür ve Miras Sunusu: Kültürel Mirasım

1. Kültürel Mirasım

• Kültürel
• Mirasım
• 4. Sınıf Sosyal Bilgiler · Kültür ve Miras Sunusu
• Aile albümünden bayram sofrasına, sokak oyunlarından kahramanlarımıza: Bize kalan hazineyi tanıyalım.
• Kazanımlar SB.4.2.1–SB.4.2.4
• Aile tarihimizi, millî kültürümüzü, geleneksel oyunlarımızı ve Millî Mücadele kahramanlarımızı tanıyacağız.

Öğretmene not: 2018 Sosyal Bilgiler Dersi Öğretim Programı, 4. sınıf, 2. öğrenme alanı “Kültür ve Miras”; ders kitabındaki ünite “Kültürel Mirasım”. Kazanımlar SB.4.2.1–SB.4.2.4 (2026-2027 yıllık planında 5–9. haftalar, 15 ders saati). Sunu kazanım sırasını izler: aile tarihi (5. hafta), millî kültür (6–7. haftalar), geleneksel çocuk oyunları (7–8. haftalar), Millî Mücadele kahramanları (8–9. haftalar). Ünitede öne çıkan beceriler: kanıt kullanma, kronoloji, değişim ve süreklilik, dijital okuryazarlık ve Türkçeyi etkili kullanma. Sunudaki çocuk kişiler ve örnek olaylar kurgusaldır. Kapak görseli: İstanbul’daki Topkapı Sarayı’nda, Sünnet Odası’nın duvarlarını kaplayan çiniler. Ders kitabındaki gezi örneği de Topkapı Sarayı’dır; çini, Bölüm 2’deki el sanatlarımızdan biridir.

2. Merak edelim

• Dedelerimiz ve ninelerimiz çocukken nasıl yaşıyordu? Bunu nereden öğrenebiliriz?
• Bugün bağımsız bir ülkede yaşıyorsak bunu kimlere borçluyuz?
• 5N1K soru kartı: Merak ettiğin bir soruyu yaz
• Kim?
• Millî Mücadele kahramanları kimlerdir?
• Ne?
• Millî kültür ne demektir?
• Nerede?
• Ailem eskiden nerede yaşıyordu?
• Ne zaman?
• Millî Mücadele ne zaman başladı?
• Nasıl?
• Aile tarihimi nasıl yazarım?
• Neden?
• Sokak oyunları neden azaldı?

Öğretmene not: İki soruyu sorun, tahminleri tahtaya not edin. Ardından her öğrenci 5N1K kartına merak ettiği bir soruyu yazsın. Kartları sınıf panosunda toplayın; ünite boyunca cevaplarını birlikte arayın. İkinci soruya Bölüm 4’ün sonundaki “Millî Mücadele neden önemli?” slaytında döneceksiniz.

3. Miras: Bize kalan hazine

• Büyüklerimizden bize kalan değerlere miras denir.
• Kimi miras elle tutulur: dededen kalan bir saat, bir kilim, taş bir köprü.
• Kimi miras elle tutulmaz: bir türkü, bir oyun, bir bayram sevinci.
• Mirasımıza iyi bakar, onu bizden sonrakilere bırakırız.
• Kültürel miras
• Geçmişten bize kalan dil, gelenek, sanat, oyun ve tarih gibi değerlerin bütünü.
• Evinizde büyüklerinizden kalan bir eşya ya da alışkanlık var mı?
• Örnek: Dededen kalan bir saat, ninenin öğrettiği bir ninni, bayramda el öpmek.

Öğretmene not: Ünitenin adını açın: “Kültürel Mirasım”. Miras sözcüğünü önce ailedeki anlamıyla (dededen kalan bir eşya) somutlaştırın, sonra millete genişletin. Sunudaki dört bölüm mirasın dört halkasıdır: ailemiz, millî kültürümüz, oyunlarımız ve bağımsızlığımızı borçlu olduğumuz kahramanlarımız.

4. Yol haritamız

• Aile tarihimi yazıyorum
• Sözlü tarih, belgeler, fotoğraflar, eşyalar, kronoloji
• Millî kültürümüz
• Gelenekler, bayramlar, el sanatları, türküler, tarihî mekânlar
• Geleneksel çocuk oyunları
• Körebe, yakantop, seksek; dün ve bugün
• Millî Mücadele kahramanları
• Mustafa Kemal, üç cephe, kadın ve çocuk kahramanlar
• Özet ve tekrar
• Kavramlar, doğru-yanlış, test, kim bilecek

Öğretmene not: Web sürümünde ve PowerPoint’te başlıklara tıklayınca ilgili bölüme gidilir. Bölümler kazanımlarla eşleşir: SB.4.2.1, SB.4.2.2, SB.4.2.3 ve SB.4.2.4.

5. Aile tarihimi yazıyorum

• Ailemizin geçmişini kimlerden, hangi belgelerden ve eşyalardan öğrenebiliriz?
• Aile
• Aile tarihi
• Sözlü tarih
• Belge ve fotoğraf
• Aile yadigârı
• Kronoloji

Öğretmene not: Kazanım SB.4.2.1: Sözlü, yazılı, görsel kaynaklar ve nesnelerden yararlanarak aile tarihi çalışması yapar (5. hafta). Bölümün sonunda her öğrenci kendi aile tarihini yazmaya başlar.

6. Ailemiz ve hikâyemiz

• Aile çoğu zaman anne, baba ve çocuklardan oluşur. Kimi evde dede ve nine de yaşar.
• Sevgiyi, saygıyı ve paylaşmayı ilk kez ailemizde öğreniriz.
• Her ailenin yıllar içinde biriken kendi hikâyesi vardır.
• Bu hikâyeyi öğrenmek, aile üyeleri arasındaki bağı güçlendirir.
• Aile
• Evlilik ve kan bağıyla kurulan, birbirine sevgiyle bağlı insanların oluşturduğu küçük topluluk.
• Aile büyüklerinin nerede doğduğunu biliyor musun? Bilmiyorsan kime sorabilirsin?
• Annemize, babamıza, dedemize ya da ninemize sorabiliriz. Onlar ailemizin canlı tanıklarıdır.

Öğretmene not: Aile yapıları farklıdır: Kimi çocuk anneannesiyle, kimi tek ebeveyniyle, kimi koruyucu ailesiyle yaşar. Her aile yapısını eşit saygıyla anın; öğrencileri özel bilgilerini paylaşmaya zorlamayın.

7. Bir ailenin hikâyesinde neler olur?

• Evlilik
• İki kişi evlenir, yeni bir aile kurulur.
• Doğum
• Aileye yeni bir bebek katılır.
• Göç ve taşınma
• Aile başka bir yere taşınır.
• Okul ve meslek
• Okula başlanır, meslek edinilir.
• Mutlu günler
• Bayramlar, düğünler, buluşmalar
• Zor günler
• Hastalıklar, ayrılıklar, kayıplar
• Aile tarihi, ailemizin geçmişte yaşadığı önemli olayların hikâyesidir.

Öğretmene not: Kartları açarken öğrencilerden kendi ailelerinden bir örnek isteyin: “Sizin ailenizde bir taşınma oldu mu?” Zor günler kartında hassas olun; kimseyi anlatmaya zorlamayın. Ders kitabı da aile geçmişindeki olaylara doğum, düğün, evlilik, göç, hastalık ve ölümü örnek gösterir. Her ailenin anlatmaya değer bir hikâyesi vardır.

8. Aile tarihimizin dört kaynağı

• Sözlü
• Büyüklerimizin anlattığı anılar, hikâyeler
• Yazılı
• Mektup, karne, diploma, davetiye, nüfus belgesi
• Görsel
• Fotoğraflar, albümler, eski video kayıtları
• Nesneler
• Saat, sandık, örtü gibi aileden kalan eşyalar
• Bir fotoğrafın arkasında “Kurban Bayramı, 1985” yazıyor. Bu not bize ne anlatır?
• Fotoğrafın ne zaman çekildiğini. Yazılı bir not, görsel kaynağı daha anlamlı kılar.

Öğretmene not: Kazanım bu dört kaynak türünü sayar: sözlü, yazılı, görsel kaynaklar ve nesneler. Öğrencilere her türden evlerinde bulabilecekleri bir örnek söyletin. Kişisel belgeleri okula getirmek yerine yalnız içindeki bilgiyi not etmelerini önerin.

9. Sözlü tarih: Büyüklerimiz anlatıyor

• Dedemiz, ninemiz yaşadıklarını anlatır; biz dikkatle dinleriz.
• Bu anıların çoğu hiçbir kitapta yazmaz.
• Duyduklarımızı not alır ya da izin alarak sesli kaydederiz.
• Böylece anılar unutulmaz, bizden sonrakilere ulaşır.
• Sözlü tarih
• Geçmişi, o günleri yaşamış kişilerin anlattıklarından öğrenme yolu.
• Dedene ya da ninene çocukluğuyla ilgili hangi soruyu sormak isterdin?
• Örnek: Okula nasıl giderdin? En sevdiğin oyun hangisiydi? Bayramlarınız nasıl geçerdi?

Öğretmene not: Sözlü tarih, tarihçilerin de kullandığı bir yöntemdir. Anlatılanlar kişinin hatırladıklarıdır; tarih ve yer gibi bilgileri bir belge ya da fotoğrafla karşılaştırmak (kanıt kullanma) çalışmayı güçlendirir.

10. Söyleşiye hazırlanalım

• Etkinlik · Sözlü tarih
• Bir aile büyüğünle söyleşi yapacaksın. Bu beş adımı izle.
• Kişiyi seç: Dede, nine, anne, baba ya da başka bir aile büyüğü.
• Sorularını yaz: Ne öğrenmek istediğini önceden deftere not et.
• Araçlarını hazırla: Defter, kalem; izin alırsan ses kaydı için telefon.
• Söyleşiyi yap: Sorularını sırayla sor, sözünü kesmeden dinle.
• Yazıya geçir: Öğrendiklerini aynı gün, düzenli bir biçimde yaz.
• Söyleşi
• Bir kişiyle, önceden hazırlanmış sorular üzerine yapılan sohbet.
• Söyleşiden önce neden izin istemeli ve uygun bir zaman seçmeliyiz?
• Karşımızdakine saygı göstermek için. Dinlenmiş, sakin bir büyüğümüz daha çok şey hatırlar ve anlatır.

Öğretmene not: Ders kitabı, sözlü tarih çalışmasının bir plana göre yapılmasını ister: kişiyi belirleme, soruları ve araçları hazırlama, görüşmeyi plana göre yapma, bilgileri düzenli biçimde yazıya geçirme. Ses kaydı için mutlaka izin alınmalı; kayıt aile içinde kalmalı, sosyal medyada paylaşılmamalıdır.

11. Dedeme, nineme ne sorabilirim?

• Etkinlik · Söyleşi soruları
• Doğduğu yer
• “Nerede doğdun, nerede büyüdün?”
• Okul yılları
• “Okula nasıl giderdin?”
• Oyunlar
• “Hangi oyunları oynardın?”
• Bayramlar
• “Bayramlarınız nasıl geçerdi?”
• Taşınmalar
• “Ailemiz nereden, neden taşındı?”
• Unutulmaz gün
• “En mutlu günün hangisiydi?”
• İpucu
• Cevabı yalnız “evet” ya da “hayır” olan sorular yerine “Nasıl?”, “Neden?” diye sor.

Öğretmene not: Oyunlar ve bayramlar soruları Bölüm 2 ve 3’e köprü kurar: Bu söyleşilerde toplanan bilgiler millî kültür ve geleneksel oyunlar derslerinde de kullanılabilir. Her öğrenci listeye kendi sorusunu ekleyip en az beş soruluk bir söyleşi planı hazırlasın.

12. Belgeler ve eşyalar da konuşur

• Yazılı belgeler
• Mektuplar, kartpostallar
• Karneler, diplomalar
• Düğün davetiyeleri
• Aile yadigârları
• Büyük dededen kalan cep saati
• Ninenin el işi örtüsü
• Bakır cezve, çeyiz sandığı
• Yadigâr
• Birinden hatıra olarak kalan, özenle saklanan eşya.
• Kanıt
• Bir bilginin doğru olduğunu gösteren belge, eşya ya da iz.
• Deden “1971’de ilkokulu bitirdim.” diyor. Bunu nasıl doğrularsın?
• Diplomasına ya da o yılın karnesine bakarak. Belge, anlatılanı destekleyen bir kanıttır.

Öğretmene not: Kanıt kullanma, ünitenin temel becerilerindendir. Bir anı, bir belge ya da fotoğrafla desteklendiğinde daha güvenilir olur. Değerli yadigârları okula getirmek yerine fotoğrafını çekip hikâyesini yazmalarını önerin; eşyalar kaybolabilir ya da zarar görebilir.

13. Eski bir fotoğrafı okuyalım

• Etkinlik · Görsel kaynak
• Cumhuriyet’in ilk yıllarından bir aile fotoğrafı, 1920’ler
• Dört kişi poz vermiş. Bir anne, bir baba ve iki çocukları olmalı.
• Babada takım elbise ve kravat var. Annenin başı örtülü, kız beyaz giyinmiş.
• Arkadaki boyalı perde, fotoğrafın bir fotoğrafçı stüdyosunda çekildiğini gösteriyor.
• Bu fotoğraf bize neleri anlatır? Hangi sorularımızın cevabını vermez?
• Aileyi, giysileri, o yılların modasını anlatır. Kişilerin adını ve nerede yaşadığını söylemez.

Öğretmene not: Fotoğraf, SALT Araştırma’nın İstanbul Haneleri Arşivi’ndendir; kayıtta kişilerin adları yer almıyor. Arşivdeki başlık yalnız bunun 1920’lerden, Cumhuriyet’in ilk yıllarından bir aile fotoğrafı olduğunu söyler; kişilerin anne, baba ve çocuklar olması fotoğraftan yaptığımız bir çıkarımdır (kanıt kullanma). Görsel bir kaynağı birlikte “okuyun”: Kimler var? Ne giymişler? Nerede, hangi yıllarda çekilmiş olabilir? Sonra öğrencilerden evlerindeki eski bir fotoğrafı aynı sorularla incelemelerini isteyin. Fotoğrafın arkasına yazılmış tarih ve yer notu önemli bir ipucudur; anlatılanları doğrulamak için fotoğrafı bir aile büyüğüne göstermek (sözlü tarih) çalışmayı tamamlar.

14. Örnek olay: Kerem’in kronolojisi

• Etkinlik · Kronoloji
• Babaannemle söyleşi yaptım, albümlere ve belgelere baktım. Sonra ailemizin önemli olaylarını yıllara göre sıraladım.
• Kerem
• 4. sınıf öğrencisi
• Kerem’in aile kronolojisi
• Dedesiyle babaannesi Sivas’ta evlendi.
• Babası doğdu.
• Annesiyle babası evlendi, Bursa’ya taşındı.
• Kerem doğdu.
• Kerem bu bilgilerin her birini hangi kaynaktan öğrenmiş olabilir?

Öğretmene not: Örnek cevaplar: Düğün tarihini evlilik cüzdanından ya da babaannesinin anlattıklarından, doğum yıllarını nüfus kayıtlarından ya da fotoğrafların arkasındaki notlardan, taşınmayı annesiyle babasının anlattıklarından öğrenmiş olabilir. Kerem kurgusal bir öğrencidir.

15. Olayları sıraya dizelim

• Etkinlik · Kronoloji
• Sırala bakalım
• Annemin doğumu, benim doğumum, anneannemle dedemin evlenmesi. Bu olayları eskiden yeniye sırala.
• Anneannemle dedemin evlenmesi → annemin doğumu → benim doğumum.
• Kronoloji
• Olayları oluş sırasına göre, en eskiden en yeniye doğru dizmek.
• e-Devlet’te soyağacı
• Anne ve babalar, e-Devlet’ten ailemizin soyağacını, yani dedelerden torunlara uzanan aile şemasını alabilir.

Öğretmene not: Kronoloji, ünitenin temel becerilerinden “zaman ve kronolojiyi algılama”nın parçasıdır. Soyağacı belgesini Nüfus ve Vatandaşlık İşleri Genel Müdürlüğü e-Devlet üzerinden verir; çocuklar bu hizmete ancak aile büyükleriyle birlikte bakabilir. Kişisel bilgiler sınıfta paylaşılmamalıdır.

16. Aile tarihimi yazıyorum

• Etkinlik · Aile tarihi
• Topladığın bilgileri bir araya getir, kendi aile tarihini yaz.
• Söyleşi notlarını ve kronolojini önüne koy.
• Fotoğraf, belge ve eşyalardan öğrendiklerini ekle.
• Olayları eskiden yeniye doğru sırayla anlat.
• Her olayın ne zaman ve nerede olduğunu yaz.
• Bir başlık bul; istersen bir aile fotoğrafı ekle.
• Kaynak
• Bir bilgiyi nereden öğrendiğimizi gösteren kişi, belge, fotoğraf ya da eşya.
• Her ailenin hikâyesi değerlidir. Senin yazdığın aile tarihi de ailenin mirasıdır.

Öğretmene not: Program, aile tarihi çalışmasının sözlü, yazılı ve görsel kaynaklar ile nesnelerden yararlanılarak yapılmasını ister. Çalışmalar dereceli puanlama anahtarıyla değerlendirilebilir: kaynak çeşitliliği, kronolojik sıra, yazım düzeni. Ailesiyle ilgili bilgi paylaşmak istemeyen öğrencilere seçenek sunun (ör. bir aile büyüğünün çocukluğunu anlatan kısa bir yazı).

17. Millî kültürümüz

• Ailemizde ve çevremizde bizi biz yapan değerler nelerdir?
• Millî kültür
• Gelenek ve görenek
• Bayramlar
• El sanatları
• Türkü, mâni, atasözü
• Tarihî mekânlar

Öğretmene not: Kazanım SB.4.2.2: Ailesi ve çevresindeki millî kültürü yansıtan ögeleri araştırarak örnekler verir (6–7. haftalar). Açıklamaya göre yakın çevredeki bir müze, cami, türbe, köprü, medrese, kervansaray gibi tarihî bir mekâna gezi ya da sözlü tarih veya yerel tarih çalışması yapılır. Sununun kapağındaki çiniler (Topkapı Sarayı) de bu bölümün konusudur: Çini, el sanatlarımızdan biridir.

18. Millî kültür nedir?

• Konuştuğumuz Türkçe, millî kültürümüzün temelidir.
• Bayramlarımız, düğünlerimiz, misafir ağırlamamız geleneklerimizdir.
• Kilimlerimiz, çinilerimiz, türkülerimiz, halk oyunlarımız sanatımızdır.
• Bu ortak değerler bizi birbirimize bağlar; birlik duygumuzu güçlendirir.
• Millî kültür
• Bir milletin yüzyıllar içinde oluşturduğu, onu diğerlerinden ayıran maddi ve manevi değerlerin bütünü.
• Başka bir ülkeye taşınan bir aile, kültürümüzü yaşatmak için neler yapabilir?
• Evde Türkçe konuşur, bayramları kutlar, yemeklerimizi pişirir, türkülerimizi dinler, geleneklerimizi sürdürür.

Öğretmene not: Ders kitabına göre millî kültürü dil, din, gelenekler, el sanatları, halk oyunları, yemekler ile yazılı ve sözlü edebiyat oluşturur. Bu ortak değerler insanları birbirine bağlar. Ülkemiz kültürel ögeler bakımından çok zengindir.

19. Elle tutulan, elle tutulmayan

• Maddi kültür ögeleri
• Kilim, halı, çini, çömlek
• Cami, köprü, han, çeşme
• Yöresel kıyafetler, takılar
• Bakır kaplar, cezveler
• Manevi kültür ögeleri
• Dilimiz ve inançlarımız
• Türküler, masallar, atasözleri
• Bayramlar, gelenekler, görenekler
• Saygı, yardımlaşma, misafirperverlik
• Maddi
• Gözle görülen, elle tutulabilen.
• Manevi
• Elle tutulamayan; duygu, düşünce ve inançla ilgili olan.
• Ninenin işlediği oya maddi mi, manevi mi? Ya sana öğrettiği ninni?
• Oya elle tutulur, maddi bir ögedir. Ninni elle tutulmaz, manevi bir ögedir.

Öğretmene not: Bu ayrımı somut örneklerle pekiştirin: Öğrenciler sınıfa getirdikleri ya da düşündükleri bir kültür ögesini “elle tutulur mu?” sorusuyla iki gruba ayırsın. Bazı ögelerin iki yanı vardır: Bir türkünün sözleri ve ezgisi manevi, onu çaldığımız bağlama maddidir.

20. Gelenek ve göreneklerimiz

• Bayramlaşma
• Büyüklerimizin elini öperiz.
• Misafir ağırlama
• Kolonya ve kahve ikram ederiz.
• Hasta ziyareti
• “Geçmiş olsun.” demeye gideriz.
• Asker uğurlama
• Askerimizi dualarla uğurlarız.
• Komşuluk
• Komşu tabağı boş gönderilmez.
• İmece
• Köylüler işi birlikte yapar.
• Gelenek ve görenek, toplumda uzun zamandır süren ve büyüklerden küçüklere aktarılan âdetlerdir.

Öğretmene not: Ders kitabı misafir ağırlama, bayramlaşma, hasta ziyareti, kız isteme ve asker uğurlamayı örnek verir; misafire kolonya ve kahve ikramı önemli âdetlerimizdendir. İmece: Köyde ev yapımı, hasat gibi büyük bir işin komşular tarafından karşılıksız, el birliğiyle yapılması. Öğrencilere kendi ailelerinde yaşayan bir geleneği sorun. Yöreye göre değişen gelenekleri (kına gecesi, yayla şenlikleri vb.) sınıfınızdaki çeşitliliğe göre ekleyin.

21. Örnek olay: Bayram sofrası

• Bayramlarımız
• Bu bayram çok mutluyum. İki yıldır küs olan babamla amcam barıştı. Babaannem ikisini sofrada yan yana oturttu.
• Elif
• 4. sınıf öğrencisi
• Elif’in bayram günü
• Bayramlıklarını giydi; ailesiyle bayramlaştı.
• Büyüklerinin elini öptü, bayram harçlığı aldı.
• Babaannesinin evinde kalabalık bir sofra kuruldu.
• Babasıyla amcası el sıkışıp barıştı.
• Bayramlar insanları birbirine nasıl yaklaştırır? Sen bayramda neler yaparsın?

Öğretmene not: Ders kitabı, Ramazan ve Kurban bayramlarında aileyle toplanmayı, bayram sabahı sofra kurmayı, küçüklerin el öpmesini ve harçlık toplamayı bayram gelenekleri olarak sayar; öğrencilerin bir bayram günlerini sınıfla paylaşmasını önerir. Elif’in hikâyesi kurgusaldır. Bayramın küslükleri bitirme, yalnızları ziyaret etme gibi birleştirici yönüne dikkat çekin. Millî bayramlarımızı Bölüm 4’te göreceğiz.

22. El sanatlarımız

• İğne oyası
• İğne ve iplikle işlenen küçük, renkli çiçekler; yazmaların kenarını süsler.
• Çini
• Desenlenip boyanan, sonra fırında pişirilen parlak karolar ve kaplar.
• Ebru
• Su üzerine damlatılan boyalarla yapılan desenin kâğıda aktarılması.
• Çömlek
• Topraktan biçimlendirilip pişirilen kap; eskiden yiyecek saklanırdı.
• Ailende el işi yapan biri var mı? Neler yapıyor?

Öğretmene not: Ders kitabı iğne oyası, çömlek, ebru ve çini örneklerini verir; evlerimizde kilim, dantel örtü, çeyiz sandığı gibi eski eşyaların hâlâ yaşadığını hatırlatır. Çini en çok mimaride kullanılır: cami ve saray duvarlarında; ayrıca tabaklarda, vazolarda. Öğrencilerden evlerindeki bir el emeği eşyanın hikâyesini öğrenmelerini isteyin.

23. El emeği göz nuru

• El sanatlarımız
• Ebru
• Su üzerinde açan boya çiçekleri kâğıda geçer.
• Çömlek
• Usta, çarkta dönen toprağa elleriyle biçim verir.
• “El emeği göz nuru” deyimi ne anlatır? Bu eserler için neden söylenir?
• Elle, çok emek ve dikkatle yapılmış işleri anlatır. Bu eserlerin her biri ustasının sabrını ve emeğini taşır.

Öğretmene not: Ebru görseli çiçekli bir ebru örneğidir. Çömlek fotoğrafı, Nevşehir’in Avanos ilçesindeki bir atölyede çarkın başında çalışan bir ustayı gösterir; Avanos, Kızılırmak’ın kırmızı toprağından yapılan çömlekleriyle ünlüdür. Sununun kapağındaki Topkapı Sarayı çinileri de bir el sanatı örneğidir.

24. Ebru nasıl yapılır?

• Teknedeki suya kitre karıştırılır; su koyulaşır.
• Fırçayla suyun yüzüne renkli boyalar serpilir; desen çizilir.
• Kâğıt suyun üstüne yatırılır; desen kâğıda geçer.
• Ebru kâğıdı nerede kullanılır?
• Kitaplarda
• Eski el yazması kitapların kapak içleri ebruyla süslenirdi.
• Hat sanatında
• Güzel yazı levhalarının kenarları ebruyla çerçevelenir.
• Kitre
• Geven bitkisinden elde edilen, suyu koyulaştıran öz.

Öğretmene not: Boyaların su üzerinde yayılması için boyalara sığır ödü karıştırılır. Desenler biz, tarak ve fırçalarla çizilir; lale, karanfil gibi çiçek desenleri çok sevilir. Geleneksel Türk ebru sanatı, 2014’te UNESCO’nun İnsanlığın Somut Olmayan Kültürel Mirası Temsilî Listesi’ne alındı. Okulda basit bir ebru denemesi yapılabilir.

25. Dilden dile: Sözlü kültürümüz

• Türkü
• Ezgiyle söylenen halk şiiri
• Mâni
• Dört dizelik, uyaklı halk şiiri
• Atasözü
• Atalarımızdan kalan öğütlü söz
• Deyim
• Kalıplaşmış söz: “etekleri zil çalmak”
• Destan
• Kahramanlıkları anlatan uzun şiir
• Ninni ve masal
• Büyüklerimizden dinlediğimiz miras
• Bu ögeler yüzyıllarca dilden dile, kulaktan kulağa aktarılarak bugüne ulaştı.

Öğretmene not: Ders kitabına göre türküler, destanlar, mâniler, atasözleri ve deyimler, insanların yaşadıklarını anlatma isteğinden doğmuştur; sözlü edebiyat kültürün aktarılmasında büyük rol oynar. “Etekleri zil çalmak” çok sevinmek demektir. Öğrencilere ailelerinden bir mâni ya da ninni öğrenip gelmelerini önerin.

26. Bir mâni, bir atasözü

• Etkinlik · Sözlü kültür
• Bu mâniyi okuyalım
• “Ninem oya işledi / Yazmasını süsledi / Her düğüme bir sevgi / Bir de dua ekledi” Hangi dizeler uyaklı?
• 1, 2 ve 4. dizeler: işledi, süsledi, ekledi. Mânilerde genellikle böyledir.
• Uyak (kafiye)
• Dize sonlarındaki ses benzerliği. Örnek: işledi, ekledi.
• Atasözünü açıkla
• “Bir elin nesi var, iki elin sesi var.” Bu atasözü bize ne öğütler?
• Birlikte çalışınca işler kolaylaşır; dayanışma güç verir.

Öğretmene not: Mâni bu sunu için yazılmıştır. Mânilerin çoğu gibi yedi hecelidir ve 1, 2, 4. dizeleri uyaklıdır; öğrenciler parmak hesabıyla heceleri sayabilir (Ni-nem o-ya iş-le-di: 7). Yazma: desenli ince başörtüsü; kenarı çoğu zaman oyayla süslenir. İğne oyası, iğneyle atılan küçük, düğümlü ilmeklerle yapılır. Ardından her öğrenci kendi mânisini yazsın. Ders kitabı çalışkanlıkla ilgili atasözlerinin araştırılmasını önerir; “Damlaya damlaya göl olur.”, “Komşu komşunun külüne muhtaçtır.” gibi atasözlerinin anlamlarını da tartışabilirsiniz.

27. Sofralarımız da kültürümüzdür

• Çorbalar
• Tarhana, yayla, ezogelin çorbası
• Hamur işleri
• Mantı, gözleme, pide, börek
• Tatlılar
• Baklava, aşure, lokma, helva
• İkramlar
• Türk kahvesi, çay, lokum, şerbet
• Yaşadığın yerin meşhur bir yemeği var mı? Tarifini büyüklerinden öğren.
• Her yörenin kendi lezzeti vardır. Sofralarımız paylaşmayı ve misafirperverliği öğretir.

Öğretmene not: Ders kitabı, Anadolu mutfağının zenginliğine ve her yörenin kendine özgü lezzetlerine dikkat çeker. Türk kahvesi kültürü ve geleneği (2013) ile keşkek geleneği (2011) UNESCO’nun Somut Olmayan Kültürel Miras listesindedir. Öğrencilerden ailelerinden bir yöresel yemeğin tarifini ve o yemeğin hangi günlerde yapıldığını öğrenmelerini isteyin.

28. Halk oyunlarımız ve kıyafetlerimiz

• Her yörenin kendine özgü bir oyunu, müziği ve kıyafeti vardır. Üç örneğe bakalım.
• Zeybek · Ege
• Davul zurnayla, ağır ve gösterişli adımlarla, kollar açılarak oynanır.
• Horon · Karadeniz
• Kemençe eşliğinde, el ele, hızlı ve titrek adımlarla oynanır.
• Halay · Doğu ve Güneydoğu
• Davul zurnayla, el ele ya da omuz omuza, sıra olup oynanır.
• Senin yaşadığın yerde en çok hangi halk oyunu oynanır? Oynayanlar ne giyer?
• Örnek: Erzurum’da bar, Konya’da kaşık oyunları, Ege’de zeybek. Oyuncular yörenin geleneksel kıyafetlerini giyer.

Öğretmene not: Ders kitabı giyim kuşamı ve halk oyunlarını millî kültürün ögeleri arasında sayar: Bir yörede yüzyıllardır yaşayan insanların giydikleri, o yörenin giyim kültürüdür. Halk oyunları düğünlerde, bayramlarda ve şenliklerde birlikte oynanır. İsterseniz kısa bir halk oyunu gösterisi izletin; öğrenciler oyuncuların kıyafetlerini anlatsın.

29. Çevremizdeki tarihî mekânlar

• Cami
• İbadet yeri; çoğu bir sanat eseri
• Köprü
• Irmağın iki yakasını birleştirir.
• Kervansaray
• Yolcuların konakladığı büyük han
• Medrese
• Eski zamanların okulu
• Türbe
• Önemli bir kişinin kubbeli mezarı
• Müze
• Eski eserlerin sergilendiği yer
• Bu yapılar geçmişimizin canlı tanıklarıdır. Onları korumak hepimizin görevidir.

Öğretmene not: Kazanımın açıklamasında sayılan mekânlar bunlardır. Kervan: Yüklü deve ya da at sırasıyla birlikte yolculuk eden tüccar topluluğu. Öğrencilerle ilinizdeki tarihî mekânları listeleyin; hangisine gezi düzenlenebileceğini birlikte seçin.

30. Tarihî bir mekânı gezelim

• Etkinlik · Gezi ve yerel tarih
• Sınıfça ya da ailemizle yakınımızdaki tarihî bir mekânı gezelim.
• Önce araştır: Mekân ne zaman, ne için yapılmış?
• Sorularını hazırla: 5N1K ile merak ettiklerini yaz.
• Kurallara uy: Duvarlara dokunma, yazı yazma, çöp atma.
• Gözlem yap: İzin verilen yerlerde fotoğraf çek, not al.
• Paylaş: Gezi izlenimlerini sınıfa anlat ya da bir afiş hazırla.
• Yerel tarih
• Yaşadığımız köyün, mahallenin ya da şehrin geçmişi.
• Mahallenin yaşlılarından yerel tarihi nasıl öğrenebilirsin?
• Onlarla söyleşi yaparak: Eskiden sokaklar, evler, çarşı nasıldı? Sözlü tarih burada da işe yarar.

Öğretmene not: Kazanımın açıklaması, yakın çevredeki bir müze, cami, türbe, köprü, medrese ya da kervansaraya gezi düzenlenmesini veya sözlü tarih ya da yerel tarih çalışması yapılmasını ister. Gezi mümkün değilse müzelerin sanal turlarından yararlanılabilir. Ders kitabındaki örnek, İstanbul’daki Topkapı Sarayı’na yapılan bir okul gezisidir.

31. Geleneksel çocuk oyunları

• Dedelerimizin oyunları ile bizim oyunlarımız arasında neler değişti, neler aynı kaldı?
• Oyun ve kültür
• Körebe
• Bülbül kafeste
• Yakantop
• Seksek, çelik çomak, aşık
• Değişim ve süreklilik

Öğretmene not: Kazanım SB.4.2.3: Geleneksel çocuk oyunlarını değişim ve süreklilik açısından günümüzdeki oyunlarla karşılaştırır (7–8. haftalar). Bölümde oyunlar önce tanınıyor, sonra dün ve bugün karşılaştırılıyor; en sonda sınıfça bir oyun şenliği öneriliyor. Bölüm kapağında Konya’nın Doğanhisar ilçesindeki bir ilkokulun bahçesine çizilmiş seksek alanı var (2025): Dedelerimizin oyunu bugün de okul bahçelerinde yaşıyor. Öğrencilere sorun: Bizim okul bahçemizde de böyle bir oyun alanı var mı?

32. Neden oyun oynarız?

• Oyun oynarken eğlenir, güler, neşeleniriz.
• Yeni arkadaşlar ediniriz; sıra beklemeyi, paylaşmayı öğreniriz.
• Koşar, zıplar, sağlıklı büyürüz.
• Her toplumun oyunları, o toplumun kültürünü taşır.
• Geleneksel oyun
• Geçmişten bugüne, büyüklerden küçüklere aktarılarak gelen oyun.
• Büyüklerinin çocukluk oyunlarından hangilerini biliyorsun? Hangisini oynadın?

Öğretmene not: Ders kitabına göre oyunlar arkadaş edinmemize ve sosyal ilişkiler kurmamıza yardım eder; her toplumun oyunlarında o toplumun kültüründen izler vardır. Öğrencilerin cevaplarını tahtaya yazın; bölüm boyunca bu listeye döneceksiniz.

33. Körebe nasıl oynanır?

• En sevilen geleneksel oyunlardan biri körebedir. Kurallarını adım adım öğrenelim.
• Sayarak söylenen bir tekerlemeyle ebe seçilir.
• Ebenin gözleri bir mendil ya da bezle bağlanır.
• Diğerleri ebenin çevresinde dönüp bir tekerleme söyler.
• Ebe kollarını uzatıp birini yakalar, kim olduğunu tahmin eder.
• Doğru bilirse yakalanan kişi yeni ebe olur.
• Ebe
• Oyunda ötekileri yakalamaya ya da bulmaya çalışan oyuncu.
• Tekerleme
• Oyunlarda söylenen, ritimli, eğlenceli söz.

Öğretmene not: Körebe gözler kapalı oynandığı için güvenli, eşyasız, düz bir alan seçin. Ebe yakaladığı kişiyi bilemezse ebe olmaya devam eder. Öğrencilere bildikleri sayışmacaları söyletin (ör. “Portakalı soydum, baş ucuna koydum…”); sayışmaca ve tekerlemeler de sözlü kültürümüzün parçasıdır.

34. Bülbül kafeste

• Oyuncular el ele tutuşup bir halka, yani kafes kurar.
• Seçilen iki üç bülbül, halkanın içine girer.
• Kafes bir anlığına açılır: “Bülbül kafeste!”
• Halka açılınca ne olur?
• Bülbüller
• Bir açıklık bulup kaçmaya çalışır. Dışarı çıkan kazanır.
• Kafes
• Hemen yeniden el ele tutuşur, açıklıkları kapatır.
• İş birliği
• Ortak bir amaç için birlikte, uyum içinde çalışmak.

Öğretmene not: Kafesi oluşturan oyuncular ancak iş birliği yaparak bülbülleri tutabilir. Öğrencilere sorun: Bu oyun bize hangi değerleri öğretir? (İş birliği, kurala uyma, dikkat.) Bu oyuna benzeyen başka oyunlar bilip bilmediklerini de sorun.

35. Yakantop: Dün de bugün de

• İki takım kurulur: Biri kenar çizgilerinden topu atar, öbürü ortada kaçar.
• Topun değdiği oyuncu yanar, oyundan çıkar.
• Topu havada yakalayan can kazanır; yanan bir arkadaşını oyuna geri alır.
• Ortada tek kalan, belli sayıda atışta vurulmazsa kazanır.
• Kural
• Oyunda herkesin uymayı kabul ettiği düzen. Kurallar oyunu adil yapar.
• Yakantop hep aynı kurallarla mı oynandı? Bunu nasıl öğrenebiliriz?
• Aile büyüklerimize sorarak. Kuralların yöreden yöreye ve zamanla biraz değiştiğini görürüz.

Öğretmene not: Ders kitabındaki kurallara göre ortada kalan son oyuncuya 12 atış yapılır; bazı yerlerde bu sayı ve kurallar değişebilir. Bu fark, değişim ve süreklilik konusuna güzel bir giriştir: Oyunun adı ve özü aynı kalmış, bazı kuralları değişmiştir.

36. Daha neler oynanırdı?

• Etkinlik · Oyunları tanıyalım
• Seksek
• Tek ayakla sekip karelerde ilerle.
• Çelik çomak
• Sopayla kısa çubuğu uzağa vur.
• Aşık
• Aşık kemiklerini at, nasıl düştü?
• Mendil kapmaca
• Mendili kap, yakalanmadan kaç.
• Birdirbir
• Eğilen arkadaşının üstünden atla.
• Beştaş
• Taşı havaya at, yerdekileri topla.
• Bunlardan hangilerini oynadın? Yaşadığın yerde başka hangi oyunlar oynanıyor?

Öğretmene not: Kısa kurallar: Seksekte yere çizilen karelere taş atılır, tek ayakla sekerek ilerlenir. Çelik çomakta uzun sopayla (çomak) yerdeki kısa çubuk (çelik) havalandırılıp uzağa vurulur. Aşık oyunu, koyun ya da keçinin arka bacağındaki küçük aşık kemiğiyle oynanır; kemiğin hangi yüzüyle düştüğü oyunu belirler, yüzlerin adları yöreden yöreye değişir. Mendil kapmacada ortadaki mendili kapıp yakalanmadan kendi takımına dönen kazanır. Ders kitabı seksek, beştaş, birdirbir, dalya, istop, çatlak patlak ve topaç çevirme gibi oyunlardan birinin araştırılıp tanıtılmasını ve arkadaşlarla oynanmasını önerir.

37. Dün ve bugün: Oyunlarımız

• Geleneksel oyunlar
• Sokakta, bahçede, açık havada
• Kalabalık gruplarla
• Taş, sopa, mendil gibi basit malzemelerle
• Bol koşmalı, zıplamalı
• Günümüzün oyunları
• Çoğunlukla evde, iç mekânda
• Çoğu zaman tek başına ya da ekran başında
• Satın alınan oyuncaklarla, tablet ve bilgisayarla
• Az hareketli
• Değişim
• Bir şeyin zamanla farklı bir hâle gelmesi.
• Süreklilik
• Bir şeyin zaman geçse de sürmesi, devam etmesi.
• Sence hangi tür oyun bizi daha çok hareket ettirir? Neden?
• Geleneksel oyunlar: Açık havada koşar, zıplarız. Ekran başında ise çoğu zaman otururuz.

Öğretmene not: Ders kitabındaki etkinlik, geleneksel ve günümüz oyunlarının özelliklerini ayırt ettirir. Genellemelere dikkat: Bugün de bahçede, kalabalık oynanan oyunlar vardır. Dijital oyunların da yararlı yanları olabileceğini (ör. zekâ ve strateji oyunları), önemli olanın süre ve denge olduğunu konuşun.

38. Eski bir tablodaki oyunlar

• Değişim ve süreklilik
• Avrupalı ressam Pieter Bruegel, “Çocuk Oyunları”, 1560
• Bu tablo 1560’ta, yani 460 yılı aşkın bir süre önce Avrupa’da yapıldı.
• Resimde birdirbir, körebe, topaç, aşık, saklambaç gibi onlarca oyun var.
• Bu oyunların çoğunu bugün biz de oynuyoruz. İşte bir süreklilik örneği!
• Resimde hangi oyunları tanıyorsunuz? Bulup gösterin.
• Örnek: Birdirbir, çember çevirme, topaç, körebe. Çocuklar yüzyıllardır benzer oyunlarla eğleniyor.

Öğretmene not: Flaman ressam Pieter Bruegel’in 1560 tarihli tablosu bugün Viyana’daki Kunsthistorisches Museum’dadır. Araştırmacılar tabloda onlarca farklı çocuk oyunu tanımlamıştır: birdirbir, körebe, topaç çevirme, aşık, saklambaç ve çember çevirme bunlardan birkaçıdır. Tabloyu akıllı tahtada büyütüp öğrencilere oyun avına çıkarın. Bu oyunların bir kısmının dünyanın birçok yerinde oynanması, oyunların insanlığın ortak mirası olduğunu da gösterir. Tablonun Türkiye’den değil Avrupa’dan olduğunu açıkça söyleyin; Türkiye’den bir süreklilik örneği için bölüm kapağındaki, okul bahçesine çizilmiş seksek alanına dönün.

39. Sokak oyunları neden azaldı?

• Nedenleri ve sonuçlarını birlikte düşünelim.
• Şehirlerde boş arsalar ve oyun alanları azaldı.
• Çocuklar sokakta daha az oynar oldu.
• Trafikteki araç sayısı arttı.
• Aileler çocuklarını sokağa göndermekten çekinir oldu.
• Tablet, telefon ve bilgisayar oyunları yaygınlaştı.
• Çocuklar daha çok evde, tek başına oynuyor.
• Okullarda oyun şenlikleri düzenleniyor.
• Unutulan oyunlar yeniden canlanıyor.

Öğretmene not: Bu bir çıkarım çalışmasıdır: Öğrencilerin kendi gözlemlerine ve aile büyüklerinden öğrendiklerine dayanarak neden-sonuç kurmalarını isteyin. Son satır, değişimin yönünün değiştirilebileceğini gösterir: Geleneksel oyunları biz de yaşatabiliriz.

40. Değişen ne, süren ne?

• Etkinlik · Değişim ve süreklilik
• Topaç
• Dedenin topacı ağaçtan oyulmuştu, iple çevriliyordu. Bugün plastik, ışıklı, fırlatıcılı topaçlar var. Ne değişti, ne sürüyor?
• Değişen: malzemesi ve çevirme biçimi. Süren: topacı döndürüp yarışmanın eğlencesi.
• Dijital oyun
• Bilgisayar, tablet ya da telefon ekranında oynanan oyun.
• Misket
• Annen ya da baban çocukken misket oynamış olabilir. Bugün misket oynayan çocuk görüyor musun? Sence neden?

Öğretmene not: Değişim ve sürekliliği algılama, ünitenin temel becerilerindendir. Misket sorusunda cevaplar sınıftan sınıfa farklı olabilir: Kimi yerde hâlâ çok oynanır, kimi yerde unutulmuştur. Öğrencileri gözlemlerine dayanarak cevap vermeye yönlendirin.

41. Sınıfça oyun şenliği

• Etkinlik · Oyun şenliği
• Unutulmaya yüz tutmuş bir oyunu sınıfımızda yeniden canlandıralım.
• Bir aile büyüğünden çocukluğunda oynadığı bir oyunu öğren.
• Oyunun adını, kurallarını ve gereken malzemeyi bir karta yaz.
• Kartını sınıfa tanıt; sınıfça oynanacak oyunları seçin.
• Bahçede ya da spor salonunda oyunları birlikte oynayın.
• Sonra konuşun: Bu oyun bugünkü oyunlardan nasıl farklıydı?
• Sayışmaca
• Oyunda ebeyi seçmek için sırayla parmakla sayarak söylenen tekerleme.
• Geleneksel oyunları oynadıkça onları yaşatır, bizden sonrakilere aktarırız.

Öğretmene not: Bu etkinlik bir sözlü tarih çalışmasıdır: Oyun, aile büyüklerinden öğrenilir. Ders kitabının önerdiği oyunlardan biri de seçilebilir (ör. dalya, istop, çatlak patlak, topaç çevirme). Oyun alanının güvenli olmasına dikkat edin.

42. Millî Mücadele kahramanları

• Vatanımız işgal edildiğinde kahramanlarımız neler yaptı? Bağımsızlığımızı nasıl kazandık?
• İşgaller
• Mustafa Kemal
• Samsun’dan Ankara’ya
• Üç cephe
• Kadın ve çocuk kahramanlar
• Zafer ve bayramlar

Öğretmene not: Kazanım SB.4.2.4: Millî Mücadele kahramanlarının hayatlarından hareketle Millî Mücadele’nin önemini kavrar (8–9. haftalar). Açıklamaya göre kazanım biyografi öğretimi bağlamında ele alınır: Her kahraman kartı kısa bir biyografidir. Yaş grubuna uygun, sakin bir dil kullanın; savaşın acı ayrıntılarına girmeden fedakârlığı ve dayanışmayı öne çıkarın. Bölüm kapağındaki gemi, Samsun’daki Bandırma Vapuru Müzesi’nde sergilenen birebir kopyadır: Mustafa Kemal 19 Mayıs 1919’da bu vapurun aslıyla Samsun’a ulaştı.

43. Önce üç kavram

• Kahramanlarımızın hikâyelerine geçmeden önce üç kavramı öğrenelim.
• İşgal
• Bir devletin, başka bir ülkenin topraklarına zorla girip orayı ele geçirmesi.
• Millî Mücadele
• Vatanımızı işgalden kurtarmak için milletçe verdiğimiz bağımsızlık savaşı (1919–1923).
• Biyografi
• Bir kişinin hayatını, önemli olaylarıyla birlikte anlatan yazı.
• Bir kahramanın biyografisini yazmak için hangi bilgileri toplamalıyız?
• Nerede ve ne zaman doğduğunu, nasıl yetiştiğini, neler yaptığını, hangi değerleri taşıdığını.

Öğretmene not: Bölüm boyunca her kahraman kartını bir biyografi örneği olarak okuyun: doğum yeri ve yılı, yetişmesi, Millî Mücadele’deki rolü, sonraki hayatı. Millî Mücadele Dönemi, ders kitabına göre 1923’te Lozan Barış Antlaşması ile zaferle sonuçlanmıştır.

44. Vatanımız işgal ediliyor

• Birinci Dünya Savaşı’ndan sonra ülkemizde neler oldu?
• Osmanlı Devleti, Birinci Dünya Savaşı’nı kaybetti.
• Mondros Ateşkes Antlaşması imzalandı (30 Ekim 1918).
• Antlaşmayla ordumuz dağıtıldı, silahlarımız toplandı.
• Ülkemiz kendini savunamaz hâle geldi.
• Galip devletler limanlara, demir yollarına el koydu.
• Anadolu’nun birçok yeri işgal edildi.
• Yunan askerleri İzmir’e çıktı (15 Mayıs 1919).
• Halk mitinglerle işgallere karşı çıktı.

Öğretmene not: Ders kitabındaki haritaya göre işgalciler İngilizler, Fransızlar, İtalyanlar, Yunanlar ve Ermenilerdi. Birinci Dünya Savaşı 1914’te başlamış, yaklaşık dört yıl sürmüştü. Öğrencilere sorun: Evine izinsiz biri girse ne hissedersin? Bir milletin vatanı için de aynı duyguyu düşünün.

45. Mustafa Kemal Atatürk

• Kahramanlarımızı tanıyalım
• Millî Mücadele’nin önderi
• 1881–1938
• Anafartalar Kahramanı
• Selanik’te, Zübeyde Hanım ile Ali Rıza Efendi’nin oğlu olarak doğdu.
• Çanakkale’de kazandığı başarılarla “Anafartalar Kahramanı” diye anıldı.
• 19 Mayıs’ta Samsun’a çıkarak Millî Mücadele’yi başlattı.
• 29 Ekim’de Cumhuriyet ilan edildi; ilk cumhurbaşkanı oldu.
• Soyadı Kanunu’ndan sonra Meclis ona “Atatürk” soyadını verdi.
• Önder
• Bir topluluğa yol gösteren, onu ortak bir amaç için harekete geçiren kişi.

Öğretmene not: Mustafa Kemal annesinin isteğiyle önce mahalle mektebine, sonra Şemsi Efendi Mektebine gitti; Selanik Mülkiye Rüştiyesi, Selanik Askerî Rüştiyesi ve Manastır Askerî İdadisinden sonra İstanbul’daki Harp Okuluna geçti, 1905’te Harp Akademisini bitirdi. Birinci Dünya Savaşı’nda Çanakkale, Kafkas ve Suriye-Filistin cephelerinde görev yaptı. 10 Kasım 1938’de İstanbul’da vefat etti. “Atatürk” soyadı, Soyadı Kanunu’ndan (Haziran 1934) sonra 24 Kasım 1934’te çıkarılan ayrı bir kanunla verildi. Kartı bir biyografi örneği olarak okuyun. Karttaki fotoğraf 1919 yılına tarihlenir; Mustafa Kemal Paşa’nın Samsun’a gitmeden kısa süre önce çektirdiği belirtilir.

46. Halide Edip: Sözüyle ve kalemiyle

• İşgallere karşı mitingler
• Yazar, öğretmen, onbaşı
• Halide Edip (Adıvar)
• İstanbul’da doğdu. Yazarlık, öğretmenlik ve müfettişlik yaptı.
• İzmir’in işgaline karşı mitinglerde konuştu; Sultanahmet’teki konuşması çok ünlüdür.
• Ankara’ya geçti; Anadolu Ajansının kurulmasında görev aldı.
• Orduda çalıştı; kendisine onbaşı rütbesi verildi.
• “Ateşten Gömlek” gibi kitaplarında Millî Mücadele’yi anlattı.
• Miting
• Halkın bir konudaki düşüncesini ve tepkisini göstermek için toplanması.

Öğretmene not: Halide Edip’in doğum yılı kaynaklarda farklı geçer (ders kitabında 1882, başka kaynaklarda 1884); bu yüzden kartta yıl verilmedi. 1964’te vefat etti. Karttaki fotoğraf onu gençlik yıllarında gösterir. 1919’da İstanbul’da Fatih, Üsküdar, Kadıköy ve Sultanahmet mitinglerinde konuşmalar yaptı. Anadolu Ajansı, Millî Mücadele’nin haberlerini yurda ve dünyaya duyurmak için Nisan 1920’de kuruldu. Diğer eserlerinden ikisi: “Türk’ün Ateşle İmtihanı” ve “Sinekli Bakkal”.

47. Samsun’dan Ankara’ya

• Mustafa Kemal’in yolu
• 19 Mayıs 1919: Mustafa Kemal, Bandırma Vapuru ile Samsun’a çıktı.
• Havza ve Amasya: Halkı birlik olmaya çağırdı. Amasya’dan bütün yurda bir genelge, yani resmî duyuru gönderdi.
• Erzurum ve Sivas: Kongreler toplandı. Karar açıktı: Vatan bir bütündür, bölünemez.
• Ankara, 23 Nisan 1920: Büyük Millet Meclisi açıldı.
• Kongre
• Bir konuyu görüşüp karar almak için temsilcilerin bir araya geldiği büyük toplantı.
• İstanbul
• yola çıkış
• Samsun
• 19 Mayıs 1919
• Havza
• Amasya
• Erzurum
• Sivas
• Ankara
• 23 Nisan 1920
• KARADENİZ
• AKDENİZ
• Mustafa Kemal’in durakları
• Meclisin açıldığı yer
• Çizgiler yolculuğun sırasını gösterir, gerçek yolu değil. Noktalar yaklaşık konumlardır.

Öğretmene not: Mustafa Kemal 16 Mayıs 1919’da Bandırma Vapuru ile İstanbul’dan ayrıldı, 19 Mayıs’ta Samsun’a ulaştı. Havza’da halkı işgallere karşı mitingler düzenlemeye çağırdı (Havza Genelgesi). Amasya Genelgesi’nde (22 Haziran 1919) Millî Mücadele’nin gerekçesi, amacı ve yöntemi ilk kez açıklandı. Erzurum Kongresi (23 Temmuz–7 Ağustos 1919) vatanın bir bütün olarak savunulacağını vurguladı; Sivas Kongresi (4–11 Eylül 1919) bütün millî cemiyetleri tek çatı altında birleştirdi. Seçimlerden sonra 23 Nisan 1920’de Ankara’da Büyük Millet Meclisi açıldı; 1921’den sonra Meclisin adı Türkiye Büyük Millet Meclisi oldu.

48. Millî Mücadele’nin kalbi: İlk Meclis

• Ankara, 23 Nisan 1920
• Birinci Meclis binası; bugün Kurtuluş Savaşı Müzesi (Ankara)
• Büyük Millet Meclisi 23 Nisan 1920’de bu binada açıldı.
• Yurdun dört bir yanından gelen milletvekilleri kararları birlikte aldı.
• Cumhuriyet de 29 Ekim 1923’te bu binada ilan edildi. Bina bugün bir müzedir.
• Bu binada alınan kararlar Millî Mücadele için neden önemliydi?
• Millet, seçtiği temsilcilerle kendi kararını kendisi verdi. Meclis, savaşı ve ülkeyi yönetti; düzenli orduyu kurdu.

Öğretmene not: Bina Ankara’da, Ulus Meydanı’nın yanındadır; Meclis 1924’e kadar burada çalıştı. Bina bugün Kurtuluş Savaşı Müzesi olarak gezilebilir; girişteki levhada Türkiye Cumhuriyeti’nin 29 Ekim 1923’te bu binada kurulduğu yazar. Fotoğrafın sağında bahçede sergilenen eski bir top görülür. 23 Nisan’ı neden Ulusal Egemenlik ve Çocuk Bayramı olarak kutladığımızı bu binayla ilişkilendirin.

49. Üç cephede mücadele

• Doğu Cephesi
• Ermeni işgaline karşı. Komutanı Kâzım Karabekir’di. Gümrü Antlaşması ile kapandı.
• Güney Cephesi
• Fransızlara ve Ermeni çetelerine karşı. Antep, Maraş, Urfa halkı savaştı.
• Batı Cephesi
• Yunan işgaline karşı. En zorlu savaşlar burada yapıldı; zaferle bitti.
• Cephe, savaşın yapıldığı bölgedir. Millet, üç cephede birden vatanını savundu.

Öğretmene not: Doğu Cephesi 3 Aralık 1920’de Gümrü Antlaşması’yla, Güney Cephesi 1921’de Fransa’yla yapılan Ankara Antlaşması’yla kapandı. Batı Cephesi, 15 Mayıs 1919’da İzmir’in işgaliyle açıldı; zaferden sonra 11 Ekim 1922’de Mudanya Ateşkes Antlaşması imzalandı. Cephelerin yerlerini Türkiye haritasında gösterin.

50. Doğu Cephesi: Kâzım Karabekir

• Doğu Cephesi
• Doğu Cephesi komutanı
• Kâzım Karabekir
• 1882–1948
• “Şark (Doğu) Fatihi”
• İstanbul’da doğdu. 1905’te Harp Akademisini bitirdi.
• Erzurum’daki ordu birliğinin komutanıydı. Erzurum Kongresi’nin toplanmasına destek oldu.
• Meclisin emriyle taarruza (saldırıya) geçti; işgalcileri topraklarımızdan çıkardı.
• Gümrü Antlaşması imzalandı; Doğu Cephesi kapandı.
• Meclisin başka bir devletle imzaladığı ilk antlaşma
• Sonraki yıllarda milletvekili ve TBMM başkanı oldu.
• Antlaşma
• Devletlerin bir konuda anlaşıp imzaladığı yazılı belge.

Öğretmene not: Kâzım Karabekir 1919’da Erzurum’daki 15. Kolordunun komutanıydı; Erzurum Kongresi’nin toplanması için büyük çaba gösterdi. 1920 sonbaharında Sarıkamış ve Kars’ı geri aldı; Gümrü Antlaşması 3 Aralık 1920’de imzalandı. Savaşta yetim kalan çocuklara sahip çıkıp onlar için okullar açtırdığı için “Yetimlerin Babası” diye de anılır. Gümrü Antlaşması, Meclisin dış politikadaki ilk başarısı olarak görülür. Karttaki portresi, 1920’lerde Resimli Gazete’nin kapağında yayımlanmıştır. Ders kitabının araştırma önerisi: Kâzım (Orbay)’ın biyografisini yazmak; Kâzım Orbay, Kâzım Karabekir’den farklı bir komutandır.

51. Güney Cephesi: Halkın kahramanları

• Şahin Bey · Antep
• Gerçek adı Mehmet Sait’ti. Antep-Kilis yolunu korurken Fransızlarla savaştı, şehit oldu.
• Sütçü İmam · Maraş
• Süt satarak geçinirdi. Maraş’ta işgalcilere karşı ilk kurşunu o attı.
• Ali Sâip · Urfa
• Urfalıları Fransız işgaline karşı birleştirdi. Atatürk ona “Ursavaş” soyadını verdi.
• Kavram · Şehit
• Vatanı uğruna hayatını kaybeden kişi.
• Meclis bu şehirlere unvan verdi: Gaziantep, Kahramanmaraş, Şanlıurfa.

Öğretmene not: Güney’de düzenli ordumuz yoktu; şehirleri halk savundu ve kurtardı. Şahin Bey (1877–1920) Antep savunmasında şehit oldu; Gaziantep’in Şahinbey ilçesi onun adını taşır. Sütçü İmam (1871–1922), Fransızların Maraş’ı işgali sırasında çarşıdaki Uzunoluk Olayı’nda bir Türk kadınına yapılan saygısızlığa karşı çıktı ve Maraş’taki direnişin ilk kurşununu attı; 1934’te Atatürk’ün isteğiyle çocuklarına “Türkkorur” soyadı verildi. Ali Sâip (Ursavaş, 1885–1939) 23 Nisan 1920’de milletvekili oldu. Antep Gazi unvanını 1921’de aldı; Maraş’a Kahraman (1973), Urfa’ya Şanlı (1984) unvanı daha sonra TBMM tarafından verildi.

52. Batı Cephesi: İlk kurşun

• Batı Cephesi
• 15 Mayıs 1919’da Yunan askerleri İzmir’e çıktı. Batı Cephesi böyle açıldı.
• Gazeteci Hasan Tahsin, işgalcilere karşı ilk kurşunu attı.
• Açılan karşı ateşte şehit oldu. Gerçek adı Osman Nevres’ti.
• İzmir Konak’taki İlk Kurşun Anıtı bu cesareti hatırlatır.
• Anıt
• Önemli bir kişiyi ya da olayı hatırlatmak için yapılan yapı ya da heykel.
• Hasan Tahsin’in davranışı işgal altındaki halka nasıl bir mesaj verdi?
• İşgali kabul etmeyeceğimizi, vatanımızı savunacağımızı gösterdi; halka cesaret verdi.

Öğretmene not: Hasan Tahsin 1888’de Selanik’te doğdu; gazeteciydi, özgürlük ve kadın hakları üzerine yazılar yazdı. Konak’taki anıtın adı “Hasan Tahsin ve İlk Kurşun Anıtı”dır. Şehitlik konusunu sakin bir dille ele alın; ayrıntıya girmeden cesaretin ve vatan sevgisinin anlamına odaklanın.

53. Kuvayımilliye ve Gördesli Makbule

• Kuvayımilliye
• Düzenli ordu kurulana kadar halkın kendi kurduğu silahlı millî birlikler.
• Bir kahraman
• Gördesli Makbule (1902–1922)
• Manisa’nın Gördes ilçesinde doğdu. Eşi Halil Efe ile Kuvayımilliye’ye katıldı. Cesaretiyle askerlere güç verdi; 1922’de şehit oldu.
• Neden düzenli ordu?
• Kuvayımilliye birlikleri Yunan ordusunu yavaşlattı ama durduramadı. Neden düzenli bir ordu gerekiyordu?
• Büyük bir orduyu yenmek için eğitimli, tek bir komutaya bağlı, güçlü bir ordu gerekiyordu.

Öğretmene not: Kuvayımilliye (millî kuvvetler), işgallerden sonra özellikle Batı Anadolu’da halkın kurduğu bölgesel birliklerdi. Bu birlikler düşmanı yavaşlattı ama tek başına durduramadı. Meclis de bu yüzden düzenli orduyu kurdu. Gördesli Makbule 17 Mart 1922’de şehit oldu. Efe: Ege’de halkın önder saydığı yiğit kişi.

54. Batı Cephesi: İsmet İnönü

• Düzenli ordu
• Batı Cephesi komutanı
• İsmet İnönü
• 1884–1973
• İzmir’de doğdu. Harp Akademisini birincilikle bitirdi.
• I. ve II. İnönü Muharebelerinde ordumuz onun komutasında zafer kazandı.
• Bu zaferler Meclise güveni artırdı.
• Mudanya’daki ateşkes görüşmelerinde Türk heyetine başkanlık etti.
• Lozan Barış Antlaşması’nda da Türk heyetinin başkanıydı.
• Atatürk’ten sonra Türkiye’nin ikinci cumhurbaşkanı oldu.
• Muharebe
• İki ordu arasında yapılan büyük çarpışma.

Öğretmene not: İsmet İnönü Harp Akademisini 1906’da birincilikle bitirdi; Eskişehir-Kütahya Muharebelerinde de ordunun başındaydı. II. İnönü zaferinden sonra Mustafa Kemal ona gönderdiği ünlü mesajda, bu zaferle yalnız düşmanın değil milletin kötü (makûs) talihinin de yenildiğini söyledi. “İnönü” soyadını, kazandığı muharebelerin yapıldığı yerden almıştır.

55. Tekalifimillîye: Herkes elinden geleni verdi

• Her aile orduya bir kat çamaşır, bir çift çorap ve çarık (deri ayakkabı) hazırladı.
• Halk yiyeceğinin ve giyeceğinin bir kısmını orduya verdi; karşılığı sonra ödenecekti.
• Demirciler, marangozlar, terziler ordu için çalıştı.
• Arabası, hayvanı olanlar ordunun yükünü taşıdı.
• Fedakârlık
• Başkaları ya da vatan için kendi rahatından, malından vazgeçebilmek.
• Zor günlerdeki bir aile bile ordusuna neden yardım etti?
• Vatan kurtulmazsa evini, toprağını, özgürlüğünü kaybedeceğini biliyordu. Herkesin katkısı zaferi getirdi.

Öğretmene not: Eskişehir-Kütahya Muharebelerinden sonra ordu, Sakarya Irmağı’nın doğusuna kadar geri çekildi; Meclis, Mustafa Kemal’i Başkomutan yaptı (Ağustos 1921). Mustafa Kemal bu yetkiyle Tekalifimillîye Emirlerini (millî yükümlülükler) ilan etti: Her ilçede bir komisyon kuruldu; halk elindeki silah ve cephaneyi orduya teslim etti; yiyeceklerin ve giyeceklerin yüzde kırkı orduya alındı, bedeli sonra ödenecekti.

56. Kadın ve çocuk kahramanlarımız

• Şerife Bacı
• Kastamonulu. 1921 kışında kağnısıyla cephane taşırken soğuktan donarak şehit oldu.
• Halime Çavuş
• Kastamonulu. Erkek kılığına girip cephane taşıdı; çavuş rütbesi aldı.
• Nezahat Onbaşı
• Çocuk yaşta babasıyla cepheye gitti; cesaretiyle askerlere güç verdi.
• Şehit Kâmil · Antep
• Annesini korumak isterken işgal askerlerince şehit edilen çocuk kahraman.
• Millî Mücadele’yi cephede askerler, cephe gerisinde bütün millet birlikte kazandı.

Öğretmene not: Şerife Bacı’nın hikâyesi Kastamonu’da yaşatılır; İnebolu’da ve Kastamonu’da anıtları vardır. Halime Çavuş (Kocabıyık), İnebolu’dan cepheye kağnılarla cephane taşıyan kafilelerde görev aldı; İstiklal Madalyası ile ödüllendirildi. Nezahat Onbaşı, subay olan babası Hafız Halit Bey’in yanında cephelerde bulundu ve onbaşı rütbesi aldı; babasının rütbesi ve Nezahat’in o günkü yaşı kaynaklarda farklı geçer. Gaziantep’in Şehitkamil ilçesi, 21 Ocak 1920’de şehit edilen çocuk Mehmet Kâmil’in adını taşır. Bu kahramanların doğum yılları ve yaşları kaynaklarda farklı geçtiği için slaytta verilmedi. Ders kitabı Halime Çavuş ve Tayyar Rahmiye’nin biyografilerinin araştırılmasını önerir.

57. Sakarya’dan büyük zafere

• Sakarya Meydan Muharebesi (1921): Ordumuz kazandı. Meclis, Mustafa Kemal’e Gazi unvanını verdi.
• Büyük Taarruz: 26 Ağustos 1922’de başladı; 30 Ağustos’ta zafer kazanıldı.
• 9 Eylül 1922: Ordumuz İzmir’e girdi.
• Savaş bitti, barış geldi
• Mudanya Ateşkesi (1922)
• İstanbul, Boğazlar ve Doğu Trakya savaşmadan kurtuldu.
• Lozan Barış Antlaşması (1923)
• Bağımsızlığımız bütün dünyaya kabul ettirildi.
• Mareşal
• Ordudaki en yüksek rütbe. Mustafa Kemal ve Fevzi Çakmak bu rütbeyi aldı.

Öğretmene not: Sakarya Meydan Muharebesi 23 Ağustos–13 Eylül 1921’de yapıldı; Meclis, Mustafa Kemal’e Gazi unvanını ve mareşal rütbesini verdi. Bir yıllık hazırlıktan sonra 26 Ağustos 1922’de başlayan Büyük Taarruz, 30 Ağustos’taki Başkomutanlık Meydan Muharebesi ile zafere ulaştı. Mudanya Ateşkes Antlaşması 11 Ekim 1922’de, Lozan Barış Antlaşması 24 Temmuz 1923’te imzalandı. Fevzi (Çakmak) 1876’da İstanbul’da doğdu; Millî Mücadele’ye katılmak için 27 Nisan 1920’de Ankara’ya geldi. Sakarya’da ve Büyük Taarruz’da önemli görevler üstlendi; Cumhuriyet’in ilk genelkurmay başkanı da odur.

58. Bayramlarımızda Millî Mücadele’yi anarız

• 19 Mayıs
• Atatürk’ü Anma, Gençlik ve Spor Bayramı: Samsun’a çıkış
• 23 Nisan
• Ulusal Egemenlik ve Çocuk Bayramı: Meclisin açılışı
• 30 Ağustos
• Zafer Bayramı: Büyük Taarruz’un zaferle sonuçlanması
• 29 Ekim
• Cumhuriyet Bayramı: Cumhuriyet’in ilanı
• 23 Nisan neden çocuklara armağan edilmiş bir bayramdır?
• Meclisin açıldığı gündür. Atatürk, geleceği emanet ettiği çocuklara bu bayramı armağan etti.

Öğretmene not: Bölüm 2’deki bayramlarla bağlantı kurun: Dinî bayramlarımızın yanında millî bayramlarımız da millî kültürümüzün parçasıdır. Öğrencilere okullarında bu bayramlarda neler yapıldığını sorun.

59. Millî Mücadele neden önemli?

• Vatanımız işgalden kurtuldu; bağımsızlığımızı kazandık.
• Büyük Millet Meclisi açıldı; millet kendi kararlarını kendisi verdi.
• Zaferin ardından Türkiye Cumhuriyeti kuruldu (29 Ekim 1923).
• Asker, kadın, çocuk; bütün millet birlik olunca imkânsızı başardı.
• Bağımsızlık
• Bir milletin kendi kararlarını, başka bir devletin buyruğu altında olmadan vermesi.
• Bugün özgürce okula gidebiliyorsak bunu kimlere borçluyuz? Onlara nasıl teşekkür edebiliriz?
• Atatürk’e ve bütün kahramanlarımıza. Vatanımızı sever, iyi yetişir, onları anar ve hikâyelerini yaşatırız.

Öğretmene not: Kazanımın amacı Millî Mücadele’nin önemini kavratmaktır. Öğrencilerin kendi cümleleriyle bir sonuç yazmalarını isteyin. Giriş’teki “Bugün bağımsız bir ülkede yaşıyorsak bunu kimlere borçluyuz?” sorusuna burada dönün; panodaki 5N1K kartlarını da birlikte cevaplayın.

60. Bir kahramanın biyografisini yazalım

• Etkinlik · Biyografi
• Bir Millî Mücadele kahramanı seç; onun hayat hikâyesini kısaca yaz.
• Kahramanını seç: Kara Fatma, Tayyar Rahmiye, Kâzım Orbay, Fevzi Çakmak…
• Güvenilir kaynaklardan araştır: kitaplar, ansiklopediler, müze siteleri.
• Nerede, ne zaman doğdu? Nasıl yetişti? Millî Mücadele’de neler yaptı?
• Olayları kronolojik sıraya diz; kaynaklarını not et.
• Biyografini sınıfta oku: Kahramanın hangi değerleri taşıyordu?
• Güvenilir kaynak
• Kimin hazırladığı belli olan ve başka kaynaklarla doğrulanabilen kaynak.
• İpucu
• Tarihler ve sayılar kaynaklarda farklı geçebilir. En az iki kaynağa bak.

Öğretmene not: Program bu kazanımın biyografi öğretimi bağlamında işlenmesini ister. Ders kitabı Kâzım (Orbay), Tayyar Rahmiye ve Halime Çavuş’un biyografilerinin araştırılmasını önerir. Kara Fatma (Fatma Seher Erden), Millî Mücadele’de kurduğu gönüllü birlikle savaştı ve İstiklal Madalyası aldı. Çalışmalar sınıf panosunda “Kahramanlar galerisi” olarak sergilenebilir.

61. Özet ve tekrar

• Önce kavramları ve özeti hatırlayalım, sonra kendimizi deneyelim.
• Anahtar kavramlar
• Özet
• 6 doğru-yanlış
• 6 test sorusu
• Kim bilecek?

62. Anahtar kavramlar

• Sözlü tarih
• Geçmişi, o günleri yaşamış kişilerin anlattıklarından öğrenme yolu.
• Kronoloji
• Olayları oluş sırasına göre, eskiden yeniye doğru dizmek.
• Millî kültür
• Bir millete özgü, onu diğerlerinden ayıran maddi ve manevi değerler.
• Geleneksel oyun
• Geçmişten bugüne, büyüklerden küçüklere aktarılan oyun.
• Biyografi
• Bir kişinin hayatını, önemli olaylarıyla birlikte anlatan yazı.

Öğretmene not: Ünitede geçen diğer kavramlar: aile, aile tarihi, kaynak, kanıt, yadigâr, söyleşi, gelenek ve görenek, maddi ve manevi, yerel tarih, değişim, süreklilik, işgal, cephe, Kuvayımilliye, bağımsızlık. Öğrencilerden bu kavramlardan üçünü seçip birer örnekle açıklamalarını isteyin.

63. Özet: Kültürel mirasım

• Aile tarihi
• Ailemizin geçmişteki önemli olaylarının hikâyesi
• Dört kaynak
• Sözlü, yazılı, görsel kaynaklar ve nesneler
• Millî kültür
• Dilimiz, geleneklerimiz, sanatımız, bayramlarımız
• El sanatları
• Oya, çini, ebru, çömlek, kilim
• Sözlü kültür
• Türkü, mâni, atasözü, deyim, destan, ninni
• Oyunlarımız
• Körebe, yakantop, seksek: değişen ve süren yanlarıyla
• Millî Mücadele
• İşgallere karşı üç cephede kazanılan bağımsızlık
• Kahramanlar
• Asker, kadın, çocuk: Bütün millet birlikte başardı.

Öğretmene not: Kartları tek tek açarken her biri için öğrencilerden sunudaki bir örneği hatırlamalarını isteyin (Kerem’in kronolojisi, Elif’in bayramı, bülbül kafeste, Şerife Bacı vb.).

64. Doğru mu, yanlış mı?

• Dededen kalan bir cep saati de aile tarihimizi öğrenmemize yardım edebilir.
• Eşyalar da birer kaynaktır. Saatin kimden kaldığı, nereden alındığı ailemizin geçmişini anlatır.

65. Doğru mu, yanlış mı?

• Söyleşi yaparken büyüğümüzün sözünü kesip hemen yeni soruya geçmeliyiz.
• İyi bir söyleşide sabırla, sözünü kesmeden dinleriz. Anlatılanlar ancak böyle eksiksiz kaydedilir.

66. Doğru mu, yanlış mı?

• Halk oyunları her yörede aynı kıyafetle ve aynı müzikle oynanır.
• Her yörenin kendine özgü oyunu, müziği ve kıyafeti vardır: Ege’de zeybek, Karadeniz’de horon gibi.

67. Doğru mu, yanlış mı?

• Geleneksel çocuk oyunları çoğunlukla açık havada ve kalabalık gruplarla oynanır.
• Sokakta, bahçede, boş bir alanda birçok çocuk bir arada oynar.

68. Doğru mu, yanlış mı?

• Kuvayımilliye, düzenli ordu kurulmadan önce halkın kendi kurduğu millî birliklerdir.
• Bu birlikler işgali yavaşlattı. Daha sonra Büyük Millet Meclisi düzenli orduyu kurdu.

69. Doğru mu, yanlış mı?

• Gümrü Antlaşması ile Batı Cephesi kapanmıştır.
• Gümrü Antlaşması (1920) Doğu Cephesi’ni kapattı. Batı Cephesi’nde zaferden sonra Mudanya Ateşkes Antlaşması imzalandı.

70. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Nehir
• Ninemin gençken kardeşine yazdığı mektupları okudum. Köyden şehre neden taşındıklarını orada öğrendim.
• Nehir aile tarihini araştırırken hangi tür kaynaktan yararlanmıştır?
• Sözlü kaynak
• Görsel kaynak
• Yazılı kaynak
• Nesne (eşya)
• C
• Mektup yazılı bir kaynaktır. Söyleşi sözlü, fotoğraf görsel kaynaktır; eski eşyalar ise nesnedir.

71. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Aşağıdakilerden hangisi elle tutulabilen (maddi) bir kültür ögesidir?
• Bayramlaşma geleneği
• Çini bir tabak
• Bir halk türküsü
• Bir atasözü
• B
• Çini tabak gözle görülür, elle tutulur. Bayramlaşma, türkü ve atasözü manevi kültür ögeleridir.

72. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Aşağıdaki dörtlük bu sunu için yazılmıştır.
• Okulumun bahçesi
• Çocukların neşesi
• Teneffüste oynarız
• Göklere çıkar sesi
• Bu dörtlük, sözlü kültürümüzün hangi türüne örnektir?
• Atasözü
• Destan
• Deyim
• Mâni
• D
• Dört dizedir ve her dize yedi hecelidir. 1, 2 ve 4. dizeler uyaklıdır: bahçesi, neşesi, sesi. Bunlar mâninin özellikleridir.

73. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Aşağıdakilerden hangisi geleneksel oyunlarda bir süreklilik örneğidir?
• Saklambacın bugün de okul bahçelerinde oynanması
• Topaçların artık plastikten yapılması
• Çocukların tablette tek başına oyun oynaması
• Sokakta oynayan çocuk sayısının azalması
• A
• Süreklilik, bir şeyin zaman geçse de sürmesidir. Saklambaç yıllardır oynanıyor. Diğerleri birer değişim örneğidir.

74. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Millî Mücadele’ye ait bazı olaylar numaralandırılmıştır.
• Büyük Millet Meclisi açıldı.
• Mustafa Kemal Samsun’a çıktı.
• Lozan Barış Antlaşması imzalandı.
• Sakarya Meydan Muharebesi kazanıldı.
• Bu olayların eskiden yeniye doğru sıralanışı hangisidir?
• 1 - 2 - 4 - 3
• 2 - 1 - 3 - 4
• 2 - 1 - 4 - 3
• 1 - 2 - 3 - 4
• C
• Samsun’a çıkış (1919), Meclisin açılışı (1920), Sakarya zaferi (1921), Lozan Barış Antlaşması (1923).

75. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Sakarya Meydan Muharebesi’nden önce Tekalifimillîye Emirleri yayımlandı. Her aile ordu için çamaşır, çorap ve çarık hazırladı. Halk, yiyeceğinin bir kısmını da orduya verdi.
• Bu bilgiler halkın en çok hangi özelliğini gösterir?
• Merakını
• Fedakârlığını
• Tutumluluğunu
• Sabırsızlığını
• B
• Halk, zor günlerde bile kendi ihtiyacından vazgeçip ordusuna destek oldu. Bu bir fedakârlıktır.

76. Kim bilecek?

• Su üzerine damlatılan boyalarla yapılan desenin kâğıda aktarıldığı sanatımız hangisidir?
• Ebru
• İzmir’in işgaline karşı ilk kurşunu atan gazetecimiz kimdir?
• Hasan Tahsin
• Gözü bağlı oyuncunun, yakaladığı arkadaşının kim olduğunu bilmeye çalıştığı oyun hangisidir?
• Körebe

77. Gelecek derse hazırlanalım

• Okulun, evine göre hangi yönde? Bunu nasıl bulursun?
• Pusula olmadan yönümüzü nasıl bulabiliriz?
• Kroki nedir? Sınıfımızın krokisini çizebilir miyiz?
• Deprem gibi afetlere ailece nasıl hazırlanırız?
• Evden okula giderken yolda gördüğün üç doğal ve üç insan yapımı şeyi not et.

Öğretmene not: Sıradaki öğrenme alanı: SB.4.3 İnsanlar, Yerler ve Çevreler (ders kitabında “Yaşadığım Yeri Tanıyorum”). Konum ve yön bulma, kroki, doğal ve beşerî unsurlar, hava olayları, yer şekilleri ve nüfus, afetlere hazırlık işlenecek.

78. Kaynaklar ve notlar

• Kazanımlar
• MEB Sosyal Bilgiler Dersi Öğretim Programı (2018): 4. sınıf, 2. öğrenme alanı (Kültür ve Miras), SB.4.2.1–SB.4.2.4.
• Kaynak
• MEB 4. Sınıf Sosyal Bilgiler ders kitabı (2026-2027) kapsamına göre özgün olarak yazılmıştır.
• Örnek olaylar
• Sunudaki çocuk kişiler (Kerem, Elif, Nehir), örnek olaylar ve iki mâni kurgusaldır; bu sunu için yazılmıştır.
• Harita
• Natural Earth kıyı verisiyle çizildi. Noktalar yaklaşık konumlardır; çizgiler yolculuğun sırasını gösterir.

79. Görsel kaynakları

• Topkapı Sarayı’nın çinileri, İstanbul
• Till Niermann · CC BY-SA 3.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0) · Wikimedia Commons: Topkapı Palace, Circumcision Room, ceramic tiles.jpg
• Bir aile fotoğrafı, 1920’ler
• SALTOnline · Kamu malı · Wikimedia Commons: An early Republican family, 1920s. (15001811137).jpg
• Çiçekli bir ebru örneği
• Brcan · CC0 · Wikimedia Commons: Ebru Sanatı Resim Art.jpg
• Avanos’ta bir çömlek ustası
• Alexey Komarov · CC BY-SA 4.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0) · Wikimedia Commons: In pottery shop in Avanos, Cappadocia, Turkey, May, 2015.jpg
• Okul bahçesine çizilmiş seksek, Doğanhisar (Konya)
• Satirdan kahraman · CC BY-SA 4.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0) · Wikimedia Commons: Doğanhisar Cumhuriyet İlkokulu - Seksek.jpg
• Pieter Bruegel, “Çocuk Oyunları”, 1560
• Pieter Brueghel the Elder · Kamu malı · Wikimedia Commons: Pieter Bruegel the Elder - Children’s Games - Google Art Project.jpg
• Bandırma Vapuru’nun kopyası, Samsun
• Cobija · CC0 · Wikimedia Commons: Bandırma Vapuru Müzesi.JPG
• Mustafa Kemal Paşa, 1919
• Yazarı bilinmiyor · Kamu malı · Wikimedia Commons: 9. Ordu Müfettişi Mustafa Kemal Paşa.png
• Halide Edip (Adıvar), gençlik yıllarında
• Yazarı bilinmiyor · Kamu malı · Wikimedia Commons: Halide Edib Adıvar b3.jpg
• Birinci Meclis binası, Ankara
• Dosseman · CC BY-SA 4.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0) · Wikimedia Commons: Ankara Museum of the War of Independence in 2005 01.jpg
• Kâzım Karabekir Paşa, Resimli Gazete kapağı (1920’ler)
• Resimli Gazete · Kamu malı · Wikimedia Commons: 1923 09 15 Resimli Gazete Kazim Karabekir.jpg
• İsmet Paşa (İnönü), 1922
• Agence Rol · Kamu malı · Wikimedia Commons: Général Ismet Pasha - btv1b53090560c.jpg