4. Sınıf Küresel Bağlantılar Sunusu: Küresel Yolculuk

1. Küresel Yolculuk

• Küresel
• Yolculuk
• 4. Sınıf Sosyal Bilgiler · Küresel Bağlantılar Sunusu
• Dünya ülkelerini, komşularımızı, kardeş Türk devletlerini ve farklı kültürleri tanıyalım.
• Kazanımlar SB.4.7.1–SB.4.7.4
• Ülkeleri ve komşularımızı tanıyor, kültürleri karşılaştırıp farklılıklara saygı duymayı öğreniyoruz.

Öğretmene not: MEB Sosyal Bilgiler Dersi Öğretim Programı (2018), 4. sınıf, 7. öğrenme alanı “Küresel Bağlantılar”; ders kitabındaki ünite adı “Küresel Yolculuk”. Kazanımlar SB.4.7.1–SB.4.7.4, 2026-2027 yıllık planında 32–36. haftalar (12 ders saati). Sunu kazanım sırasını izler: Bölüm 1 dünya ülkeleri (SB.4.7.1, 32–33. hafta), Bölüm 2 ve 3 komşularımız ve Türk devletleri (SB.4.7.2, 34. hafta), Bölüm 4 ülkeler ve kültürler (SB.4.7.3, 35. hafta), Bölüm 5 farklı kültürlere saygı (SB.4.7.4, 36. hafta). Sunudaki örnek olaylar ve kişiler kurgusaldır. Kapak fotoğrafında bir el, dağların önünde küçük bir yerküre modeli tutuyor. “Dünyayı avucumuza alsaydık ilk nereye giderdik?” sorusuyla derse girebilirsiniz.

2. Merak edelim

• Dünyanın öbür ucundaki bir çocuk ne yer, ne oynar, nasıl selamlaşır?
• Bizden farklı yaşayan insanlarla nasıl dost olabiliriz?
• 5N1K soru kartı: Merak ettiğin bir soruyu yaz
• Kim?
• Komşu ülkelerimiz kimlerdir?
• Ne?
• Kültür ne demektir?
• Nerede?
• Türk devletleri nerededir?
• Ne zaman?
• Nevruz ne zaman kutlanır?
• Nasıl?
• Bir ülke nasıl tanıtılır?
• Neden?
• Kültürler neden farklıdır?

Öğretmene not: İki büyük soruyu sorun, öğrencilerin cevaplarını tahtaya not edin. Ardından her öğrenci 5N1K kartına merak ettiği bir soruyu yazsın. Kartları sınıf panosunda toplayın; Bölüm 6’daki “Sorularımıza dönelim” slaytında bu sorulara geri döneceksiniz.

3. Yol haritamız

• Dünya ülkeleri
• Ülke kimlik kartı, İsviçre ve Lübnan, ülke tanıtımı
• Komşularımız
• Sekiz kara komşumuz, başkentleri, iyi komşuluk
• Türk devletleri
• Kardeş devletler, başkentleri ve bağlarımız
• Ülkeler ve kültürler
• Yemek, giyim, oyun, müzik ve aile
• Farklı kültürlere saygı
• Ön yargı yerine merak, bayramlar, selamlaşma
• Özet ve tekrar
• Kavramlar, doğru-yanlış, test, kim bilecek

Öğretmene not: Web sürümünde ve PowerPoint’te başlıklara tıklayınca ilgili bölüme gidilir.

4. Küresel ne demek?

• Yaşadığımız Dünya, bir küre gibi yuvarlaktır.
• Küresel, bütün dünyayı ilgilendiren demektir.
• İnsanlar, ürünler ve haberler ülkeden ülkeye yolculuk eder.
• Bu yüzden dünyanın dört bir yanıyla bağlantılıyız.
• Küresel
• Bütün dünyayı kapsayan, dünya ölçüsünde olan.
• Evimizde başka ülkelerden gelen neler var?
• Kahve ve kakao başka ülkelerde yetişir. Bazı oyuncaklar ve telefon parçaları da başka ülkelerde üretilir.

Öğretmene not: Ünitenin adındaki “küresel” sözcüğünü somutlaştırın. Öğrencilerden evdeki birkaç ürünün paketine bakıp nerede üretildiğini bulmalarını isteyin. Kahve ve kakao ülkemizde yetişmez; başka ülkelerden gelir. Ülkeler ticaretle, yolculuklarla, haberlerle ve kültürle birbirine bağlıdır. Ünitenin adı da buradan gelir: Küresel bağlantılar.

5. Yolculuğumuz sayılarla

• Dünyada yaklaşık 200 ülke var. Bu ünitede bazılarına yolculuk edeceğiz.
• kıta
• Yeryüzündeki büyük kara parçası
• komşu
• Türkiye’nin kara sınırı olan komşusu
• Türkiye ile birlikte bağımsız Türk devleti
• Bavullarımız hazır: Küresel yolculuk başlıyor!

Öğretmene not: Ders kitabı dünyadaki ülke sayısını “yaklaşık 200” olarak verir; Birleşmiş Milletlerin 193 üye devleti vardır. Kıtalar: Asya, Avrupa, Afrika, Kuzey Amerika, Güney Amerika, Okyanusya (Avustralya) ve Antarktika. Bağımsız Türk devletleri: Türkiye, Azerbaycan, Kazakistan, Kırgızistan, Özbekistan, Türkmenistan ve Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti. Kutuları tek tek açarken “Sizce kaç tane?” diye önce tahmin ettirin.

6. Dünya ülkeleri

• Her ülkenin kendine özgü bir kimliği var. İlk durağımız fotoğraftaki Alp Dağları’nın ülkesi: İsviçre!
• Kıtalar ve ülkeler
• Ülke kimlik kartı
• İsviçre
• Lübnan
• Bilgiyi doğrulamak
• Ülkemi tanıtıyorum

Öğretmene not: SB.4.7.1 Dünya üzerindeki çeşitli ülkeleri tanıtır (32–33. haftalar). Programın açıklaması: Öğrencinin araştırdığı bir ülkenin önemli özelliklerini görsel materyaller kullanarak sınıfta tanıtması sağlanır. Bölüm kapağındaki fotoğraf İsviçre’nin Zermatt kasabasından; arkada Alp Dağları’nın ünlü zirvesi Matterhorn görünüyor. Fotoğrafı bölümün sorusuna bağlayın: Ahşap evler, karlı zirve ve dağ deresi bizim yaşadığımız yere benziyor mu, nerede farklı? Bir ülkenin doğası, evleri ve yaşayışı onun kimliğinin parçasıdır. Sonra İsviçre’yi ve Lübnan’ı yakından tanıyacağız.

7. Ülkeler kıtalara dağılmış

• Haritada inceleyelim
• Türkiye, Asya ile Avrupa’nın birleştiği yerdedir.
• İsviçre, Avrupa’nın ortasındadır.
• Hindistan, Asya’nın güneyindedir.
• Japonya, Asya’nın doğusunda bir ada ülkesidir.
• Brezilya, Güney Amerika’nın en büyük ülkesidir.
• Kıta
• Yeryüzündeki çok büyük kara parçalarının her biri: Asya, Avrupa, Afrika gibi.
• Türkiye
• İsviçre
• Hindistan
• Japonya
• Brezilya
• AVRUPA
• ASYA
• AFRİKA
• KUZEY AMERİKA
• GÜNEY AMERİKA
• OKYANUSYA
• Örnek ülke
• Noktalar başkentlerin yaklaşık yeridir. Ülke sınırları gösterilmemiştir.

Öğretmene not: Önce haritada ülkemizi bulun: Anadolu Asya’da, Trakya Avrupa’dadır. Noktalar Ankara, Bern, Yeni Delhi, Tokyo ve Brasilia’nın yaklaşık yeridir. Öğrencilere sorun: Bu ülkelerden hangisi bize en yakın, hangisi en uzak? (En yakını İsviçre, en uzakları Japonya ve Brezilya.) Antarktika’da ülke ve orada sürekli yaşayan bir halk yoktur; bilim insanları araştırma istasyonlarında çalışır. Sınıfta bir yerküre ya da dünya haritası varsa aynı ülkeleri onun üzerinde de gösterin.

8. Ülkelerin de kimlik kartı var

• Konum
• Hangi kıtada? Komşuları kimler?
• Başkent ve bayrak
• Başkenti hangi şehir? Bayrağında ne var?
• Nüfus ve dil
• Kaç kişi yaşıyor? Hangi dil konuşuluyor?
• Yeryüzü şekilleri
• Dağları, ovaları, gölleri, denizleri neler?
• İklim
• Yazları ve kışları nasıl geçiyor?
• Bitki ve hayvanlar
• Hangi bitkiler yetişiyor, hangi hayvanlar yaşıyor?
• Geçim kaynakları
• İnsanlar hangi işlerle geçimini sağlıyor?
• Kültür
• Yemekleri, kıyafetleri, bayramları neler?
• Bu sorular bir ülkeyi tanıtmanın anahtarıdır. Şimdi iki ülkeyi bu kartla tanıyalım.

Öğretmene not: Yılın başında kimlik kartımızı incelemiştik (SB.4.1.1): Kimlik kartı bir kişiyi tanıtır. Bu kart da bir ülkeyi tanıtır. Öğrenciler kartı defterlerine çizsin; İsviçre ve Lübnan’ı tanırken ve kendi ülke tanıtımlarını hazırlarken bu soruları kullanacaklar. Nüfus, bir yerde yaşayan insanların sayısıdır.

9. İsviçre’ye yolculuk

• Ülke tanıyalım · İsviçre
• İsviçre, Avrupa’nın ortasında küçük bir ülkedir.
• Başkenti Bern’dir.
• Alp Dağları ülkenin büyük bölümünü kaplar.
• Denize kıyısı yoktur ama 1.500’den fazla gölü vardır.
• Başkent
• Bir ülkenin yönetim merkezi olan şehir. Türkiye’nin başkenti Ankara’dır.
• Denize kıyısı olmayan İsviçre’de insanlar yazın nerede yüzer?
• Göllerde ve akarsularda. Büyük göllerin kıyılarında plajlar vardır.

Öğretmene not: Bölüm kapağındaki Matterhorn fotoğrafına geri dönebilirsiniz: Alp Dağları’nın yüksek kesimleri yaz kış karlıdır. İsviçre’nin dört bir yanı karadır; en büyük gölleri arasında Cenevre Gölü sayılır. Öğrencilere sorun: Denize kıyısı olmayan bir ülkede yaşasaydık hayatımızda neler değişirdi?

10. İsviçre’nin kimlik kartı

• Ülke tanıyalım · İsviçre
• Komşuları
• Almanya, Fransa, İtalya, Avusturya ve Lihtenştayn
• Dilleri
• Almanca, Fransızca, İtalyanca ve Romanşça
• İklimi
• Yazlar sıcak ve ara ara yağmurlu; dağlarda kışlar karlı, kayak yapılır.
• Geçimi
• Bankacılık, turizm, saat ve ilaç üretimi
• İsviçre’de neden dört farklı dil konuşuluyor olabilir?
• Komşulara yakın yerlerde onların dili konuşulur. Almanya’ya yakın yerlerde Almanca, Fransa’ya yakın yerlerde Fransızca, İtalya’ya yakın yerlerde İtalyanca yaygındır.

Öğretmene not: Romanşça, ülkenin doğusundaki dağlık bölgede az sayıda insanın konuştuğu eski bir dildir. Kartları açarken her birini “Ülkelerin de kimlik kartı var” slaytındaki sorularla eşleştirin. Ülkenin geniş ormanları ve yaylaları vardır; Alp Dağları’nda dağ keçileri yaşar. Kayak merkezleri her kış dünyanın dört bir yanından turist çeker. İsviçre saatleri ve İsviçre çakısı bütün dünyada bilinir; çakı, 19. yüzyılın sonundan beri İsviçre askerleri için yapılır.

11. İsviçre mutfağından iki tat

• Ülke tanıyalım · İsviçre
• Peynir fondüsü
• Bir tencerede peynir eritilir. Herkes uzun çatalına ekmek takıp eriyen peynire batırır.
• Sütlü çikolata
• Sütlü çikolata ilk kez 1875’te İsviçre’de yapıldı. İsviçreliler çikolatayı çok sever.
• Bizde de var mı?
• Karadeniz’de de peynir eritilerek yapılan, ekmekle yenen bir yemek var. Adı ne?
• Kuymak (muhlama). Mısır unu, tereyağı ve peynirle yapılır; fondü gibi ekmek banılarak yenir.

Öğretmene not: Fondü, İsviçre’nin en bilinen yemeklerindendir; masanın ortasında ısıtılan tencerede herkes birlikte yer. İsviçre, dünyada kişi başına en çok çikolata tüketilen ülkeler arasındadır. Karşılaştırmayı derinleştirin: Fondü ile kuymak hangi yönden benzer (eritilmiş peynir, ekmekle yemek), hangi yönden farklı (kuymağa mısır unu ve tereyağı katılır)? Bu, Bölüm 4’teki kültür karşılaştırmalarının ilk örneğidir.

12. Lübnan: Sedir ağaçlarının ülkesi

• Ülke tanıyalım · Lübnan
• Lübnan Dağları’nın yamacında bir sedir ağacı
• Lübnan, Asya’da, Akdeniz’in doğu kıyısındadır. Başkenti Beyrut’tur.
• Sedir ağaçları yüzlerce yıl yaşayabilir. Lübnanlılar için sonsuzluğun simgesidir.
• Bu ağaç, Lübnan bayrağının tam ortasında yer alır.
• Sedir ağacı bizim ülkemizde de yetişir mi?
• Evet. Toros Dağları’nda geniş sedir ormanları vardır.

Öğretmene not: Fotoğraftaki ağaç, Lübnan Dağları’nın yamaçlarındaki eski sedir ormanından. Lübnan’ın adı, tepeleri karla kaplı Lübnan Dağları’ndan gelir. Lübnan sediri ile Toros Dağları’ndaki sedir aynı ağaç türüdür; bu da iki ülkenin doğasının birbirine ne kadar yakın olduğunu gösterir. Bayrağı tahtaya çizdirin: kırmızı-beyaz-kırmızı şeritler ve ortada yeşil bir sedir.

13. Lübnan’ın kimlik kartı

• Ülke tanıyalım · Lübnan
• Komşuları
• Kuzeyde ve doğuda Suriye, güneyde İsrail
• Dili
• Resmî dili Arapçadır.
• Yeryüzü şekilleri
• Kıyıda ovalar, ortada Lübnan Dağları, doğuda Bekaa Vadisi
• Geçimi
• Bankacılık, turizm ve ticaret; Beyrut Limanı çok önemli
• Lübnan kıyılarında yazlar sıcak ve kurak, kışlar ılık ve yağmurlu geçer. Bu iklim hangi bölgemize benzer?
• Akdeniz Bölgesi’ne. Antalya, Mersin ve Hatay kıyılarında da iklim böyledir.

Öğretmene not: Lübnan uzun yıllar Osmanlı Devleti’nin bir parçasıydı; ülkede Roma döneminden kalma Baalbek tapınakları ve Osmanlı yapıları bulunur. Bekaa Vadisi, Lübnan Dağları ile Antilübnan Dağları arasındadır. Lübnan mutfağı Türk mutfağına çok benzer: Humus, falafel, tabule ve yaprak sarması sevilen yemeklerdir. Humus Arapçada “nohut” demektir; haşlanmış nohut, tahin, sarımsak ve limonla ezilerek yapılır. Hatay mutfağında da humus çok sevilir.

14. İki ülkeyi karşılaştıralım

• Kimlik kartlarına bakarak İsviçre ile Lübnan’ın benzer ve farklı yönlerini bulalım.
• İsviçre
• Avrupa’da; denize kıyısı yok
• Dağlarda kışlar çok soğuk ve karlı
• Dört dil konuşulur; fondüsüyle ünlü
• Lübnan
• Asya’da; Akdeniz kıyısında
• Kıyıda yazlar sıcak ve kurak, kışlar ılık
• Arapça konuşulur; humusuyla ünlü
• Bu iki ülkenin ortak yönleri neler?
• İkisi de dağlık ülkelerdir; iki ülkede de kışın karlı dağlarda kayak yapılır. İkisinde de bankacılık ve turizm önemlidir.

Öğretmene not: Karşılaştırma yaparken önce farkları, sonra benzerlikleri bulun. Öğrenciler Lübnan’da da kayak yapıldığını duyunca şaşırabilir: Lübnan Dağları’nın yüksek kesimleri kışın karla kaplanır. Böylece bir ülkeyi tek bir özelliğiyle tanımlamanın yanıltıcı olabileceğini fark ederler.

15. Bu bilgi doğru mu?

• Etkinlik · Bilgiyi doğrulama
• Zürih mi, Bern mi?
• Elif bir sitede “İsviçre’nin başkenti Zürih’tir.” yazısını gördü. Bu bilgi doğru mu?
• Hayır. Başkent Bern’dir. Zürih, ülkenin en kalabalık şehridir.
• Güvenilir kaynak
• Kimin hazırladığı belli olan, doğruluğu başka kaynaklarla kontrol edilebilen kaynak: atlas, ansiklopedi, resmî siteler.
• Nasıl emin oluruz?
• Bir bilginin doğru olduğundan emin olmak için ne yapabiliriz?
• En az iki güvenilir kaynağa bakarız. Atlası açarız, öğretmenimize sorarız.

Öğretmene not: İnternette her bilgi doğru değildir. Öğrenciler ülke tanıtımı için bilgi toplarken her bilgiyi en az iki kaynakta karşılaştırsın ve kaynağını not etsin. Okul kütüphanesindeki atlas ve ansiklopediler, EBA ve resmî kurumların siteleri güvenilir kaynaklara örnektir.

16. Bir ülkeyi sınıfa tanıtalım

• Etkinlik · Ülke tanıtımı
• Merak ettiğin bir ülkeyi araştır. Görsellerle sınıfa tanıt.
• Bir ülke seç ve atlasta yerini bul.
• Ülke kimlik kartındaki sekiz başlığı doldur.
• Harita, bayrak, yemek ve kıyafet görselleri ekle.
• Bilgilerini iki kaynaktan kontrol et, kaynaklarını yaz.
• Ülkeni 2–3 dakikada sınıfa sun, soruları cevapla.
• Sunum
• Bir konuyu görseller ve konuşmayla başkalarına anlatma.
• İpucu
• Afiş, küçük bir kitapçık ya da dijital sunu hazırlayabilirsin.

Öğretmene not: Bu etkinlik programın açıklamasını karşılar: Öğrenci araştırdığı bir ülkenin önemli özelliklerini görsel materyaller kullanarak sınıfta tanıtır. Aynı ülkenin birden çok kez seçilmemesi için ülkeleri kurayla ya da listeyle dağıtabilirsiniz. Sunumları dereceli puanlama anahtarıyla değerlendirebilirsiniz: doğru bilgi, görsel kullanımı, kaynak gösterme, anlaşılır anlatım.

17. Komşularımız

• Evimizin komşuları gibi ülkemizin de komşuları var. Onları tanıyalım, ilişkilerimizi öğrenelim.
• Komşu ülke
• Sekiz kara komşumuz
• Başkentler
• Sınır kapıları
• İyi komşuluk

Öğretmene not: SB.4.7.2 Türkiye’nin komşuları ve diğer Türk Cumhuriyetleri ile olan ilişkilerini kavrar (34. hafta). Bu bölüm komşularımızı, Bölüm 3 Türk devletlerini ele alır.

18. Evimizin komşusu, ülkemizin komşusu

• Evimizin yanındaki evlerde oturanlar komşularımızdır.
• Ülkemizle ortak kara sınırı olan ülkeler de komşu ülkelerimizdir.
• İyi komşular yardımlaşır; sevinci de üzüntüyü de paylaşır.
• Komşu ülke
• Ülkemizle ortak kara sınırı olan ülke.
• Ev alma, komşu al.
• Atasözü

Öğretmene not: Atasözünün anlamı: Bir ev seçerken evin güzelliğinden çok komşularının iyi olmasına bakılmalıdır; iyi komşu huzur getirir. Öğrencilere sorun: Komşunuzla birbirinize nasıl yardım ediyorsunuz? Ülkeler de evler gibi yerlerini değiştiremez; komşularıyla iyi geçinmek onlar için de çok önemlidir.

19. Sekiz komşumuz haritada

• Haritada inceleyelim
• Batımızda Yunanistan, kuzeybatımızda Bulgaristan bulunur.
• Kuzeydoğumuzda Gürcistan bulunur.
• Doğumuzda Ermenistan, Azerbaycan’a bağlı Nahçıvan ve İran bulunur.
• Güneyimizde Irak ve Suriye bulunur.
• Sınır
• İki ülkenin topraklarını birbirinden ayıran çizgi.
• Ankara
• Yunanistan
• Bulgaristan
• Gürcistan
• Ermenistan
• Nahçıvan
• Azerbaycan
• İran
• Irak
• Suriye
• TÜRKİYE
• KARADENİZ
• AKDENİZ
• EGE
• Başkentimiz Ankara
• Komşu ülke
• Noktalar ülkelerin yerini gösterir, başkentlerini değil. Sınırlar çizilmemiştir.

Öğretmene not: Yönler ders kitabındaki gruplamaya göredir. Nahçıvan Özerk Cumhuriyeti, Azerbaycan’ın bir parçasıdır; Azerbaycan ile kara sınırımız Nahçıvan üzerindendir. Bu haritada ülke sınırları çizili değildir; öğrencilerle atlastaki siyasi haritaya da bakın. Her adımda “Bu komşu Ankara’ya göre hangi yönde?” diye sorun. Sınırımızın bir bölümü nehirlerden geçer: Yunanistan ile aramızda Meriç, Nahçıvan ile aramızda Aras Nehri vardır.

20. Komşularımız ve başkentleri

• Yunanistan
• Başkenti Atina · Batıda
• Bulgaristan
• Başkenti Sofya · Kuzeybatıda
• Gürcistan
• Başkenti Tiflis · Kuzeydoğuda
• Ermenistan
• Başkenti Erivan · Doğuda
• Azerbaycan
• Başkenti Bakü · Nahçıvan üzerinden doğuda
• İran
• Başkenti Tahran · Doğuda
• Irak
• Başkenti Bağdat · Güneyde
• Suriye
• Başkenti Şam · Güneyde
• Bu komşulardan dördüyle denizden de komşuyuz: Yunanistan, Bulgaristan, Gürcistan ve Suriye.

Öğretmene not: Renkler bölgeleri gösterir: turkuaz batıdaki, lacivert Kafkasya’daki, altın sarısı doğu ve güneydeki komşular. Yunanistan ile Ege Denizi ve Akdeniz’de, Bulgaristan ve Gürcistan ile Karadeniz’de, Suriye ile Akdeniz’de de komşuyuz. Etkinlik: Öğrenciler sıra arkadaşıyla “Başkenti Tiflis olan komşumuz?” gibi sorularla birbirini yoklasın.

21. Batıdaki iki komşumuz

• Yunanistan
• Ege Denizi’nde ve Akdeniz’de de komşumuzdur.
• Atatürk, bugün Yunanistan’da olan Selanik’te doğdu.
• Batı Trakya’da Türkler yaşar.
• Bulgaristan
• Karadeniz’de de komşumuzdur.
• Ülkede çok sayıda Türk yaşar.
• Avrupa’ya kara yoluyla gidenlerin çoğu buradan geçer.
• Sınır kapısı
• İnsanların ve araçların kontrol edilerek bir ülkeden ötekine geçtiği yer.
• Yazın Avrupa’dan arabayla gelen gurbetçilerimiz yurda hangi kapıdan girer?
• Çoğu Bulgaristan’dan geçer, Edirne’deki Kapıkule Sınır Kapısı’ndan girer.

Öğretmene not: Gurbetçi: Yurdundan uzakta, başka bir ülkede yaşayıp çalışan kimse. Yunanistan ile sınır kapılarımız Edirne’deki İpsala ve Pazarkule’dir. Bulgaristan ile sınır kapılarımız Edirne’deki Kapıkule ve Hamzabeyli ile Kırklareli’deki Dereköy’dür. Batı Trakya Türklerinin haklarını 1923 tarihli Lozan Barış Antlaşması korur. Bulgaristan’daki pek çok şehirde Osmanlı döneminden kalma camiler, köprüler ve hanlar vardır.

22. Selanik’te Atatürk’ün doğduğu ev

• Komşumuz Yunanistan
• Selanik’teki Atatürk Evi, bugün müze
• Mustafa Kemal, 1881’de Selanik’teki bu evde doğdu.
• Selanik, bugün Yunanistan’ın en büyük şehirlerinden biridir.
• Ev bugün müzedir; her yıl pek çok ziyaretçi gelir.
• Komşu bir ülkede tarihimizden izler olması neyi gösterir?
• Komşularımızla uzun bir ortak geçmişimiz olduğunu. Bu izler iki ülke arasında birer köprüdür.

Öğretmene not: Atatürk doğduğunda Selanik, Osmanlı Devleti’nin bir şehriydi; 1912’den beri Yunanistan sınırları içindedir. Atatürk’ün çocukluğu ve ilk okul yılları bu şehirde geçti. Ev, Türkiye’nin Selanik Başkonsolosluğunun bahçesindedir ve müze olarak ziyaret edilir. Öğrencilere sorun: Atatürk’ün doğduğu evi gezseydiniz ne görmek isterdiniz?

23. Kuzeydoğu ve doğudaki komşularımız

• Bu üç komşumuz, Kafkasya denen dağlık bölgededir.
• Gürcistan
• Başkenti Tiflis. Artvin’deki Sarp Sınır Kapısı’ndan pasaportsuz, kimlik kartıyla geçebiliriz.
• Ermenistan
• Başkenti Erivan. Denize kıyısı yoktur. 1991’de bağımsız oldu.
• Azerbaycan (Nahçıvan)
• Nahçıvan Özerk Cumhuriyeti, Azerbaycan’ın bir parçasıdır. Iğdır’daki Dilucu Sınır Kapısı’ndan geçilir.
• Kavram · Özerk
• Bir devlete bağlı olduğu hâlde kendi işlerini kendisi yöneten.

Öğretmene not: Gürcistan ile sınır kapılarımız Artvin’deki Sarp ile Ardahan’daki Türkgözü ve Aktaş’tır; en çok Sarp kullanılır. Türk vatandaşları Gürcistan’a pasaport yerine kimlik kartıyla da girebilir; seyahat kuralları zamanla değişebildiği için gezi öncesinde güncel bilgi resmî kaynaklardan (Dışişleri Bakanlığı) kontrol edilmelidir. Gürcistan’daki Batum şehri Sarp’a çok yakındır. Türkiye, 1991’de bağımsızlığını ilan eden Ermenistan’ı tanıyan ilk ülkelerden biridir. Nahçıvan ile sınırımız en kısa kara sınırımızdır; Aras Nehri boyunca uzanır.

24. Doğu ve güneydeki komşularımız

• İran
• Başkenti Tahran. Yüz ölçümü en büyük komşumuz. Nevruz iki ülkede de kutlanır.
• Irak
• Başkenti Bağdat. Irak’ta Türkmenler de yaşar. Dicle ve Fırat bu ülkede birleşir.
• Suriye
• Başkenti Şam. En uzun kara sınırımız Suriye iledir. Akdeniz’de de komşumuzdur.
• Suriye’de 2011’de savaş başlayınca Türkiye ne yaptı?
• Savaştan kaçan Suriyelilere kapılarını açtı. Onlara barınma, sağlık ve eğitim desteği verdi.
• Yüz ölçümü, bir ülkenin topraklarının kapladığı alandır. İran’ın yüz ölçümü Türkiye’ninkinden de büyüktür.

Öğretmene not: İran ile sınır kapılarımız Ağrı’daki Gürbulak, Van’daki Kapıköy ve Hakkâri’deki Esendere’dir. İran’da Selçuklulardan kalma tarihî yapılar vardır; ülkede Türkçe konuşan çok sayıda Azerbaycan Türkü yaşar. Irak ile ticaretimiz en çok Şırnak’taki Habur Sınır Kapısı’ndan yapılır; Irak Türkmenleri iki ülke arasında bir dostluk köprüsüdür. Dicle ve Fırat ülkemizden doğar, Irak’ta birleşip Basra Körfezi’ne dökülür. Suriye’de 2011’de iç savaş başladı; Türkiye, savaştan kaçan milyonlarca Suriyeliye kucak açtı. Savaş yıllarında iki ülke arasındaki ticaret azaldı. Sınıfınızda Suriyeli öğrenciler varsa konuyu onların duygularını gözeterek, yardımlaşma ve komşuluk vurgusuyla işleyin.

25. İyi komşuluk neler kazandırır?

• Komşularımızla iyi geçinmek iki tarafa da ne kazandırır?
• Komşularımızla ticaret yaparız.
• Ürünlerimizi satar, ihtiyacımız olanı alırız.
• Kara yolları, demir yolları ve boru hatları kurarız.
• Yolcular, yükler, petrol ve doğal gaz kolayca taşınır.
• Afetlerde birbirimize yardım ederiz.
• Zor günlerde yalnız kalmayız.
• Kültürümüzü paylaşırız.
• Dostluk güçlenir, birbirimizi daha iyi anlarız.

Öğretmene not: Örnekler: Türkiye komşularına gıda, giysi, ev eşyası, makine ve inşaat malzemesi satar; komşularından petrol, doğal gaz ve pamuk gibi ürünler alır. Bakü-Tiflis-Ceyhan Petrol Boru Hattı, Azerbaycan petrolünü Gürcistan üzerinden Adana’daki Ceyhan’a taşır. 6 Şubat 2023 depremlerinden sonra komşularımız da dâhil pek çok ülkeden kurtarma ekipleri ve yardım geldi. Her satırı açmadan önce öğrencilerin kendi cevaplarını almaya çalışın.

26. Bilmece: Ben hangi komşuyum?

• Etkinlik · Bilmece
• Bilmece 1
• Selanik benim
• Atatürk’ün doğduğu Selanik benim şehrim. Ege Denizi’nde de komşunum. Ben kimim?
• Yunanistan
• Bilmece 2
• Kimlikle gel
• Başkentim Tiflis. Sarp’tan bana kimlik kartıyla gelebilirsin. Ben kimim?
• Gürcistan
• Bilmece 3
• İki nehir
• Dicle ile Fırat topraklarımda buluşur. Başkentim Bağdat. Ben kimim?
• Irak

Öğretmene not: Bilmeceleri sırayla okuyun; cevabı tıklayarak açın. Ardından öğrenciler kalan komşular için kendi bilmecelerini yazsın ve sıra arkadaşına sorsun. Her bilmecede başkent, yön, deniz ya da sınır kapısı gibi en az iki ipucu olsun.

27. Türk devletleri

• Türkiye’den başka bağımsız Türk devletleri de var. Onlarla dilimiz, tarihimiz ve kültürümüz ortak.
• Bağımsız Türk devletleri
• Başkentler
• KKTC
• Azerbaycan
• Bağlarımız
• Ortak kurumlar

Öğretmene not: SB.4.7.2’nin ikinci bölümü: Türk cumhuriyetleriyle ilişkilerimiz. Bölüm kapağındaki fotoğraf, Kazakistan’ın Türkistan şehrindeki Hoca Ahmet Yesevî Türbesi’dir. Türbe, UNESCO Dünya Mirası Listesi’ndedir; Hoca Ahmet Yesevî, Türk dünyasının sevilen bir şairi ve bilginidir.

28. Aynı ağacın dalları

• Türk devletleri aynı ağacın dalları gibidir: Kökleri ortaktır.
• Dillerimiz birbirine yakındır; pek çok kelimemiz benzer.
• 1991’de beş Türk devleti bağımsızlığını kazandı.
• Türkiye, bu devletlerin bağımsızlığını ilk tanıyan ülke oldu.
• Bağımsız devlet
• Kendi kararlarını kendisi veren, başka bir devletin yönetimi altında olmayan devlet.
• Bir ağacın dalları birbirinden uzaklaşsa da onları ne bağlar?
• Ortak kökleri. Türk devletlerini de ortak dil, tarih ve kültür birbirine bağlar.

Öğretmene not: Azerbaycan, Kazakistan, Kırgızistan, Özbekistan ve Türkmenistan daha önce Sovyetler Birliği (SSCB) adlı büyük bir devletin içindeydi. SSCB 1991’de dağılınca bu beş Türk devleti bağımsız oldu. Türkiye, 9 Kasım 1991’de Azerbaycan’ın bağımsızlığını tanıyan ilk ülke oldu; diğer dört devletin bağımsızlığını da ilk tanıyan ülke Türkiye’dir. Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti ise 15 Kasım 1983’te kuruldu.

29. Kardeş Türk devletleri

• Azerbaycan
• Başkenti Bakü · Hazar Denizi kıyısında
• Kazakistan
• Başkenti Astana · Yüz ölçümü en büyük Türk devleti
• Kırgızistan
• Başkenti Bişkek · Yüksek dağların ve göllerin ülkesi
• Özbekistan
• Başkenti Taşkent · Semerkant ve Buhara gibi tarihî şehirleri var
• Türkmenistan
• Başkenti Aşkabat · Topraklarının çoğu Karakum Çölü
• KKTC
• Başkenti Lefkoşa · Kıbrıs Adası’nın kuzeyinde

Öğretmene not: Türkiye ile birlikte dünyada yedi bağımsız Türk devleti vardır. Resmî adları: Azerbaycan Cumhuriyeti, Kazakistan Cumhuriyeti, Kırgız Cumhuriyeti, Özbekistan Cumhuriyeti, Türkmenistan ve Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti (KKTC). Kazakistan’ın başkenti 2019–2022 arasında Nur-Sultan adını taşıdı; 2022’den beri yeniden Astana’dır. Azerbaycan’a “Odlar Yurdu” (ateşler ülkesi) da denir. Azerbaycan, Kazakistan ve Türkmenistan’ın Hazar Denizi’ne kıyısı vardır. Öğrencilerle atlasta bu devletlerin yerini bulun: Azerbaycan Kafkasya’da, diğer dördü Orta Asya’da, KKTC Akdeniz’deki Kıbrıs Adası’ndadır.

30. KKTC: Yavru Vatan

• Türk devletleri · KKTC
• Girne Limanı, Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti
• 15 Kasım 1983’te kurulan KKTC’nin başkenti Lefkoşa’dır.
• Türkiye’de sevgiyle “Yavru Vatan” diye anılır.
• Türkiye, Mersin’den KKTC’ye deniz içinden geçen bir su boru hattı yaptı.
• Bir adaya deniz içinden boruyla su getirmek neden önemlidir?
• Adada içme ve sulama suyu azdı. Gelen su, insanların ve tarlaların ihtiyacını karşılıyor.

Öğretmene not: Fotoğraf, KKTC’nin kuzey kıyısındaki Girne’nin tarihî limanını gösteriyor. KKTC Su Temin Projesi 2015’te tamamlandı; Mersin’in Anamur ilçesinden alınan su, deniz içinden geçen boru hattıyla adaya ulaştırılıyor. Türkiye, KKTC’ye siyasi, askerî ve ekonomik pek çok alanda destek verir. KKTC’den Türkiye’ye turunçgiller ve hellim peyniri gibi ürünler gelir. Türkiye, KKTC’yi tanıyan tek ülkedir.

31. Azerbaycan: Bir millet, iki devlet

• Türk devletleri · Azerbaycan
• Azerbaycan Türkçesi, bizim Türkçemize çok yakındır.
• Bakü-Tiflis-Ceyhan Petrol Boru Hattı, Azerbaycan petrolünü Ceyhan’a taşır.
• Bakü-Tiflis-Kars demir yolu hattı, iki ülkeyi Gürcistan üzerinden bağlar.
• Zor günlerde iki kardeş ülke birbirine destek olur.
• Kardeş ülke
• Dili, tarihi ve kültürü ortak olan, birbirine çok yakın ülke.
• Bir millet, iki devlet.
• Türkiye ve Azerbaycan için söylenen söz

Öğretmene not: “Bir millet, iki devlet” sözü, Azerbaycan’ın eski cumhurbaşkanı Haydar Aliyev’in sözü olarak bilinir; iki ülkenin kardeşliğini anlatmak için sıkça kullanılır. Ceyhan, Adana’nın bir ilçesidir; boru hattı Gürcistan’dan geçerek Akdeniz kıyısına ulaşır. Bakü-Tiflis-Kars demir yolu hattı 2017’de açıldı. Öğrencilere sorun: Azerbaycan’a neden “kardeş ülke” deriz? (Ortak dil, tarih ve kültür; zor günlerde birbirimize destek olmamız.)

32. Türk devletleriyle bağlarımız

• Dil
• Dillerimiz aynı kökten gelir; “ata”, “ana”, “göz” gibi pek çok kelimemiz benzer.
• Tarih
• Atalarımız yüzyıllar önce Orta Asya’da birlikte yaşadı.
• Nevruz
• Baharın gelişini 21 Mart’ta Nevruz’la birlikte kutlarız.
• Eğitim
• Kazakistan’da ve Kırgızistan’da ortak kurduğumuz üniversiteler var.
• Ticaret
• Onlardan doğal gaz, petrol ve pamuk alır; makine, giysi ve ilaç satarız.
• Sanat
• Destanlarımız, türkülerimiz ve telli çalgılarımız birbirine benzer.

Öğretmene not: Kartları açarken her biri için öğrencilerden bir örnek isteyin. Ortak üniversiteler: Kazakistan’ın Türkistan şehrindeki Hoca Ahmet Yesevî Uluslararası Türk-Kazak Üniversitesi ve Kırgızistan’ın başkenti Bişkek’teki Kırgızistan-Türkiye Manas Üniversitesi. Türkiye’den öğrenciler de bu üniversitelerde okuyabilir; Türk devletlerinden gelen öğrenciler de ülkemizin üniversitelerinde okur. Destanlara örnek: Kırgızların Manas Destanı ve Oğuz Türklerinin Dede Korkut hikâyeleri.

33. İş birliği yapan kurumlar

• Türkiye ve kardeş devletler bu kurumlarla yardımlaşır, iş birliği yapar.
• TİKA
• Türkiye 1992’de kurdu. Türk devletlerine ve pek çok ülkeye okul, hastane, su kuyusu gibi yardımlar götürür.
• TÜRKSOY
• Türk devletleri 1993’te birlikte kurdu. Türk dünyasının müziğini, edebiyatını ve sanatını yaşatır.
• Türk Devletleri Teşkilatı
• Türk devletlerinin bir araya gelip ortak kararlar aldığı iş birliği kuruluşudur.
• Türk devletleriyle iyi ilişkiler kurmak neden önemlidir?
• Ortak kültürümüzü birlikte yaşatırız. Ticaretle kalkınır, zor günde birbirimize destek oluruz.

Öğretmene not: TİKA (resmî adı: Türk İşbirliği ve Koordinasyon Ajansı Başkanlığı), yeni bağımsız olan Türk cumhuriyetlerine destek olmak amacıyla 1992’de Türkiye tarafından kurulmuş bir devlet kurumudur; bugün dünyanın pek çok ülkesinde proje yürütür. Ders kitabındaki bilgi kutusu ve eşleştirme etkinliği, TİKA’yı Türk cumhuriyetlerinin kurduğu bir kuruluş gibi anlatıyor; TİKA aslında Türkiye’nin kurumudur, öğrencilere bu şekilde açıklayın. TÜRKSOY (Uluslararası Türk Kültürü Teşkilatı) ise 1993’te Türk devletlerinin birlikte kurduğu ortak kültür kuruluşudur. Türk Devletleri Teşkilatı 2009’da Türk Keneşi (Türk Konseyi) adıyla kuruldu, 2021’de bugünkü adını aldı. Tam üyeleri Türkiye, Azerbaycan, Kazakistan, Kırgızistan ve Özbekistan’dır; Türkmenistan, KKTC ve Macaristan gözlemcidir. Bu teşkilat ders kitabında yer almaz, güncel bilgi olarak eklenmiştir. Ek soru: Türk devletleri başka hangi konularda iş birliği yapabilir? (Öğrenci değişimi, ortak spor oyunları, ortak çizgi filmler ve kitaplar.)

34. Sınıfımızda Türk dünyası köşesi

• Etkinlik · Pano
• Her grup bir Türk devletini araştırsın. Sınıf panosunda bir Türk dünyası köşesi kuralım.
• Gruplara ayrılın; her grup bir Türk devleti seçsin.
• Ülkenin yerini atlasta bulun, başkentini yazın.
• Bir yemeğini, bir çalgısını ve bir oyununu araştırın.
• Bulduklarınızı resim ve yazılarla bir kartona aktarın.
• Kartonları panoda birleştirin; benzerlikleri konuşun.
• Lehçe
• Bir dilin, farklı bölgelerde ses ve kelime bakımından değişmiş biçimi.
• Kartonlarda hangi benzerlikleri fark ettiniz?
• Örneğin Nevruz kutlamaları, pilav ve mantı gibi yemekler, uzun saplı telli çalgılar.

Öğretmene not: Azerbaycan Türkçesi, Kazak Türkçesi, Kırgız Türkçesi, Özbek Türkçesi ve Türkmen Türkçesi aynı dilin lehçeleridir. Gruplar araştırırken Bölüm 1’deki “Bu bilgi doğru mu?” adımlarını uygulasın. Pano sınıfta kalsın; Bölüm 4’teki kültür karşılaştırmalarında bu panodan örnekler kullanabilirsiniz.

35. Ülkeler ve kültürler

• Yemekten giyime, oyundan müziğe: Farklı ülkelerin kültürlerini kendi kültürümüzle karşılaştıralım.
• Kültür nedir?
• Yemekler
• Giysiler
• Oyunlar
• Müzik
• Aile

Öğretmene not: SB.4.7.3 Farklı ülkelere ait kültürel unsurlarla ülkemizin sahip olduğu kültürel unsurları karşılaştırır (35. hafta). Programın açıklaması: Görsel ve yazılı iletişim araçları ile kültürel unsurlardan kıyafet, yemek, oyun, aile ilişkileri gibi konular üzerinde durulur.

36. Kültür: Bir toplumun yaşama biçimi

• Ne yediğimiz, ne giydiğimiz, nasıl eğlendiğimiz kültürümüzü gösterir.
• Bir ülkenin iklimi ve doğası, kültürünü biçimlendirir.
• Komşu ve akraba toplumların kültürleri birbirine benzer.
• Uzak ülkelerin kültürleri bize farklı ve ilginç gelebilir.
• Kültür
• Bir toplumun yemeği, giyimi, dili, müziği, bayramları ve gelenekleriyle yaşama biçimi.
• Kültürümüz en çok hangi ülkelerin kültürüne benzer? Neden?
• Türk devletlerinin, komşularımızın ve Balkan ülkelerinin. Çünkü uzun yıllar birlikte ya da yakın yaşadık.

Öğretmene not: Kültürü oluşturan yemek, kıyafet, oyun, müzik, bayram ve aile ilişkileri gibi parçalara kültürel unsur denir. Kültürü konum, iklim, yeryüzü şekilleri ve inançlar etkiler. Örnek: Denize kıyısı olan ülkelerde deniz ürünleri daha çok yenir; soğuk ülkelerde kalın giysiler giyilir. Bu bölümde her kültürel unsur için önce kendi kültürümüze, sonra başka ülkelere bakacağız.

37. Benzer tatlar, farklı sofralar

• Kültürel unsur · Yemek
• Bizim sofralarımızdaki yemeklerin benzerleri başka ülkelerde de var mı?
• Bizde: pilav
• Özbekistan’da: havuçlu ve etli Özbek pilavı
• Bizde: mantı
• Kazakistan’da: buharda pişen iri mantı
• Bizde: cacık
• Yunanistan’da: cacığa çok benzeyen tzatziki
• Bizde: yaprak sarması
• Lübnan’da: asma yaprağına sarılan pirinçli sarma

Öğretmene not: Satırları açmadan önce öğrencilere tahmin ettirin. Komşu ve akraba toplumların yemekleri birbirine benzer; çünkü insanlar uzun yıllar yan yana yaşamış, ticaret yapmış, birbirinden öğrenmiştir. Uzak ülkelerde ise farklı yemekler öne çıkar: Dört yanı denizle çevrili Japonya’da balık ve deniz yosunu çok yenir. Misafirliklerde, düğünlerde ve bayramlarda yapılan yemekler de kültürün önemli bir parçasıdır.

38. Bir içecek, birçok kültür: Çay

• Kültürel unsur · Yemek ve içecek
• Türkiye
• Demlikte demlenir, ince belli bardakta içilir.
• Japonya
• Yeşil çay, özel bir çay töreniyle de sunulur.
• Rusya
• Geleneksel olarak çayın suyu semaver denen büyük bir kapta ısıtılır.
• İngiltere
• Çaya çoğu zaman süt katılır.
• Çay içme biçimlerinde hangi benzerlik ve farklılıkları görüyorsunuz?
• Her yerde çay misafire ikram edilir, sohbetle içilir. Bardaklar, demleme biçimi ve çaya katılanlar farklıdır.

Öğretmene not: Çay, Çin’den bütün dünyaya yayıldı. Ülkemizde çay, Rize başta olmak üzere Doğu Karadeniz’de yetişir. Azerbaycan’da da çay, bizimkine benzeyen ince belli bardaklarda içilir. Semaver ülkemizde de kullanılır. Öğrencilere sorun: Evinize misafir gelince çay nasıl ikram edilir?

39. Geleneksel kıyafetler

• Kültürel unsur · Giyim
• Bizden örnekler
• Ege’de zeybek kıyafeti
• Karadeniz’de zıpka denen dar paçalı şalvar
• Özel günlerde işlemeli bindallı
• Dünyadan örnekler
• Japonya’da kimono
• Güney Kore’de hanbok
• İskoçya’da ekose desenli kilt
• Hindistan’da tek kumaştan sari
• Geleneksel kıyafet
• Bir toplumda eskiden beri giyilen, o kültüre özgü kıyafet.
• Çölde yaşayan insanlar neden uzun ve bol giysiler giyer?
• Güneşin yakıcı ışınlarından, sıcaktan ve kumdan korunmak için. İklim, kıyafetleri etkiler.

Öğretmene not: Geleneksel kıyafetler bugün daha çok bayramlarda, düğünlerde, festivallerde ve halk oyunlarında giyilir. Kıyafetleri iklim (soğukta kalın, sıcakta ince ve açık renkli giysiler), yaşam biçimi ve inançlar etkiler. İskoçya’da kilti çoğunlukla erkekler giyer; sariyi Hindistan’da ve çevresindeki ülkelerde pek çok kadın giyer. Japonya’da yazın “yukata” denen ince pamuklu kimono giyilir. Öğrencilerden ailelerindeki eski bir kıyafeti ya da yöresel bir kıyafetin fotoğrafını getirmelerini isteyebilirsiniz.

40. Dünya çocukları ne oynar?

• Kültürel unsur · Oyun
• Seksek
• Yere çizilen karelerde sekerek oynanır; birçok ülkede bilinir.
• Saklambaç
• Ebe sayarken herkes saklanır; dünyanın pek çok yerinde oynanır.
• Taş, kâğıt, makas
• Japonya’da “jan-ken” denir; birçok ülkede çocuklar oynar.
• Mangala
• Bizim akıl oyunumuz; benzerleri Afrika’da ve Asya’da oynanır.
• Bu oyunlar neden pek çok ülkede oynanıyor olabilir?
• Oyun her çocuğun ihtiyacıdır. Oyunlar göçlerle, yolculuklarla ve kitaplarla ülkeden ülkeye yayılır.
• Oyun oynamak, dünyadaki her çocuğun hakkıdır.

Öğretmene not: Mangala, taşların çukurlara dağıtılarak oynandığı bir akıl ve strateji oyunudur; Kazakistan ve Kırgızistan’daki benzer bir oyunla birlikte UNESCO’nun somut olmayan kültürel miras listesindedir. Çocuk hakları konusuna bağlayın (SB.4.6.1): Oyun oynamak ve dinlenmek çocuk haklarındandır. Etkinlik: Öğrenciler başka bir ülkenin geleneksel bir çocuk oyununu araştırıp bahçede sınıfa öğretsin.

41. Çalgılar da akraba olabilir

• Kültürel unsur · Müzik
• Çalgılar da bir ülkenin kültürünü yansıtır. Aralarındaki benzerlikleri bulalım.
• Bağlama ailesi · Türkiye
• Cura, çöğür, bağlama ve divan sazı
• Dombıra · Kazakistan
• İki telli, uzun saplı Kazak çalgısı
• Balalayka · Rusya
• Üçgen gövdeli, üç telli Rus çalgısı
• Gayda · İskoçya
• Hava dolu bir torbası olan nefesli çalgı
• Karadeniz’de çalınan hangi çalgımız İskoç gaydasına benzer?
• Tulum. İkisinde de hava bir torbada toplanır, borulardan ses çıkar.

Öğretmene not: Fotoğraflar: Bağlama ailesinden dört çalgı (soldan: cura, çöğür, bağlama, divan sazı); müzede sergilenen bir Kazak dombırası; müzedeki bir balalayka; torbası ekose kumaşla kaplı bir İskoç gaydası. Bağlama, türkülerimize eşlik eden çalgıdır. Dombıra ve Kırgızların komuzu, bağlama gibi uzun saplı telli çalgılardır; bu benzerlik ortak Türk kültürünü gösterir. Tulum, Doğu Karadeniz’de çalınan ve torbası deriden yapılan nefesli bir çalgıdır. Öğrenciler bu çalgıların seslerini güvenilir bir kaynaktan dinleyip karşılaştırabilir.

42. Aileler: Benzerlikler ve farklılıklar

• Kültürel unsur · Aile ilişkileri
• Bizde
• Çoğu ailede anne, baba ve çocuklar birlikte yaşar.
• Bayramda büyüklerimizi ziyaret eder, ellerini öperiz.
• Akrabalar zor günde yardımlaşır.
• Dünyada
• Japonya’da büyükler eğilerek selamlanır.
• Güney Kore’de büyüklere bir şey iki elle verilir.
• Filipinler’de çocuklar büyüğün elini alnına değdirir.
• Çekirdek aile
• Yalnızca anne, baba ve onların çocuklarından oluşan aile.
• Geniş aile
• Büyükanne, büyükbaba gibi akrabaların da birlikte yaşadığı aile.
• Büyüklere saygının biçimi değişse de ortak olan nedir?
• Büyüklere değer vermek. El öpmek, eğilmek ya da iki elle vermek farklı yollardır; hepsi saygıyı gösterir.

Öğretmene not: Ülkemizde çekirdek aileler çoğunluktadır ama geniş aileler de vardır. Aile ilişkilerini inançlar, gelenekler ve şehirleşme etkiler. Örneğin bazı ülkelerde gençler okul ya da iş için genç yaşta ailesinden ayrı yaşamaya başlar. Öğrencilere sorun: Sizin ailenizde büyüklere saygı nasıl gösterilir?

43. Haritada kültür yolculuğumuz

• Haritada inceleyelim
• İskoçya: Özel günlerde kilt giyilir, gayda çalınır.
• Rusya: Balalayka çalınır; çayın suyu geleneksel olarak semaverde ısıtılır.
• Kazakistan: Dombıra çalınır, iri mantı yapılır.
• Hindistan: Birçok kadın sari giyer.
• Japonya: Özel günlerde kimono giyilir; insanlar eğilerek selamlaşır.
• Kültürel unsur
• Kültürü oluşturan parçalar: yemek, kıyafet, oyun, müzik, bayram, aile ilişkileri gibi.
• Türkiye
• İskoçya
• Rusya
• Kazakistan
• Hindistan
• Japonya
• Kültür durağı
• Noktalar başkentlerin yaklaşık yeridir (İskoçya için Edinburgh). Sınırlar gösterilmemiştir.

Öğretmene not: Bu harita bölümün özetidir. Her adımda öğrencilere sorun: Bu ülkenin kültürel unsuru bizimkine benziyor mu, farklı mı? Örneğin Kazakistan’ın mantısı ve dombırası bizim mantımıza ve bağlamamıza benzer; Japonya’nın selamlaşması ise bizimkinden farklıdır. İskoçya, Birleşik Krallık’ı oluşturan ülkelerden biridir.

44. Kültür karşılaştırma tablosu

• Etkinlik · Karşılaştırma
• Bir ülke seç. Onun kültürünü kendi kültürümüzle karşılaştır.
• Belgesel, kitap, dergi ya da güvenilir sitelerden bilgi topla.
• Defterine iki sütunlu bir tablo çiz: Türkiye ve seçtiğin ülke.
• Yemek, kıyafet, oyun, müzik ve aile satırlarını doldur.
• Benzer olanların yanına =, farklı olanların yanına ≠ işareti koy.
• Tablonu sınıfa sun; en ilginç benzerliği anlat.
• Karşılaştırma
• İki şeyin benzer ve farklı yönlerini bulma.
• Farklı kültürleri tanıdıkça kendi kültürümüzü de daha iyi anlarız.

Öğretmene not: Program, kültürel unsurların görsel ve yazılı iletişim araçlarıyla incelenmesini ister: belgesel, fotoğraf, harita, kitap, dergi, gazete ve güvenilir internet siteleri. Bölüm 3’teki Türk dünyası panosunu ve Bölüm 1’deki ülke tanıtımlarını da kaynak olarak kullanabilirsiniz. Tabloları sınıfta sergileyin; aynı ülkeyi seçenlerin bulduklarını karşılaştırın.

45. Farklı kültürlere saygı

• Farklılıklar dünyamızı renklendirir. Farklı kültürlere nasıl saygı gösteririz?
• Farklılık zenginliktir
• Ön yargı
• Bahar bayramları
• Selamlaşma
• Kültür alışverişi
• Saygı sözleşmesi

Öğretmene not: SB.4.7.4 Farklı kültürlere saygı gösterir (36. hafta). Bu kazanım bir tutum kazanımıdır: Örnek olaylar, canlandırmalar ve sınıf sözleşmesiyle öğrencilerin davranışa dönüştürmesini hedefleyin.

46. Farklılıklar zenginliktir

• Bir resim tek renkle değil, birçok renkle güzelleşir.
• Dünyamız da farklı dillerle, yemeklerle, bayramlarla zenginleşir.
• Farklı olmak, yanlış ya da kötü olmak demek değildir.
• Birbirine saygı duyan toplumlar barış içinde yaşar.
• Saygı
• Başkalarının düşüncelerine, inançlarına ve yaşama biçimine değer vermek.
• Beş parmağın beşi bir değil.
• Atasözü

Öğretmene not: Atasözünün anlamı: Bir elin parmakları bile birbirinden farklıdır; insanlar da toplumlar da birbirinden farklıdır. Bu farklılık doğaldır ve zenginliktir. Atatürk’ün yurtta barış, dünyada barış ilkesiyle bağlantı kurabilirsiniz: Farklı kültürlere saygı, dünya barışının temelidir. Birey ve Toplum öğrenme alanında öğrendiğimiz “farklılıklara saygı” konusunu hatırlatın (SB.4.1.5).

47. Örnek olay: Yuki’nin öğle yemeği

• Etkinlik · Örnek olay
• Yuki neden üzüldü?
• Japonya’dan gelen Yuki, okula suşi getirdi. Bir arkadaşı “Çiğ balık yenir mi hiç!” diye güldü.
• Kültürü küçümsendiği için kırıldı. Alışık olmadığımız bir yemek de saygıyı hak eder.
• Ön yargı
• Bir kişi, yemek ya da kültür hakkında, onu tanımadan önce verilen yargı.
• Sen olsan?
• Yuki’nin yerinde olsan ne hissederdin? Arkadaşı ne deseydi daha iyi olurdu?
• “İlk kez görüyorum, nasıl yapılıyor?” diye merakla sorabilirdi. Tatmak istemese de kibarca teşekkür edebilirdi.

Öğretmene not: Suşi, pirinç, deniz yosunu ve çoğunlukla çiğ balıkla yapılan bir Japon yemeğidir; adalardan oluşan Japonya’da balık ve deniz ürünleri çok tüketilir. Empatiyle bağlantı kurun (SB.4.1.4): Kendimizi Yuki’nin yerine koyarsak ne hissederiz? İsterseniz iki öğrenci olayı canlandırsın; ikinci canlandırmada arkadaş merakla soru sorsun ve sınıf iki sahneyi karşılaştırsın.

48. Ayranı ilk kez gören turist

• Merak
• 1. tepki
• Ayranın nasıl yapıldığını sorar, bir yudum tadar: “Bizde yoğurt çoğu zaman tatlı yenir. Sizinki de çok ilginçmiş!”
• Ön yargı
• 2. tepki
• Ayranın tuzlu olduğunu duyunca tatmadan yüzünü buruşturur.
• Tuzlu yoğurt mu? Ne tuhaf!
• Hangi tepki daha saygılıdır? Biz başka bir ülkeye gittiğimizde hangisi gibi davranmalıyız?

Öğretmene not: Bu kez “farklı” olan biziz: Bizim için çok sıradan olan ayran, turşu suyu ya da şalgam, başka ülkelerden gelenlere alışılmadık gelebilir. Beklenen cevap: Birinci tepki. Merak eden turist hem yeni bir şey öğrenir hem de ev sahiplerini kırmaz. Bir yemeği beğenmemek doğaldır; önemli olan bunu kırıcı olmadan söylemektir. Başka bir ülkeye gittiğimizde biz de o ülkenin yemeklerine merakla yaklaşmalıyız.

49. Baharı karşılayan bayramlar

• Kültürel unsur · Bayram
• Nevruz
• Türk dünyasında 21 Mart’ta ateş üstünden atlanır, baharın gelişi kutlanır.
• Hıdrellez
• Anadolu’da ve Balkanlar’da 6 Mayıs’ta baharın gelişi kutlanır.
• Maslenitsa
• Rusya’da kışın bitişi, blini denen kreplerle kutlanır.
• Holi
• Hindistan’da insanlar baharda birbirine renkli toz serper.
• Bu dört bayramın ortak yanı nedir?
• Hepsi baharın gelişini kutlar. Kutlama biçimleri farklı ama sevinç ortaktır.
• Her bayram, onu kutlayan insanlar için değerlidir ve saygıyı hak eder.

Öğretmene not: Nevruz; Türkiye’de, Azerbaycan’da, Orta Asya’daki Türk devletlerinde ve İran’da kutlanır. Hıdrellez, 5 Mayıs’ı 6 Mayıs’a bağlayan gece ve 6 Mayıs’ta kutlanır. Maslenitsa, Rusya’da kışa veda edilen ve bir hafta süren bir şenliktir. Holi, Hindistan’da “renkler bayramı” olarak bilinir. Ülkemizdeki dinî bayramları (Ramazan ve Kurban bayramları) ve millî bayramları (23 Nisan, 19 Mayıs, 30 Ağustos, 29 Ekim) da öğrencilere sorun: Bu bayramları nasıl kutlarız?

50. 23 Nisan’da dünya çocukları bizde

• 23 Nisan Ulusal Egemenlik ve Çocuk Bayramı’nda farklı ülkelerden çocuklar ülkemize gelir.
• Konuk çocukların çoğu, Türk ailelerin evlerinde ağırlanır.
• Her ülkenin çocukları kendi halk danslarını sergiler.
• Çocuklar birbirinin dilinden, oyunundan yeni şeyler öğrenir.
• Misafirperverlik
• Konuğu güler yüzle karşılayıp iyi ağırlama.
• Evinizde başka bir ülkeden bir çocuk kalsa ona neler öğretirdiniz?
• Örneğin bir oyunumuzu, bir türkümüzü, bir yemeğimizi. Biz de ondan kendi dilinde birkaç kelime öğrenirdik.

Öğretmene not: TRT’nin Uluslararası 23 Nisan Çocuk Şenliği 1979’dan beri düzenlenir. Şenliğe dünyanın dört bir yanından çocuk halk dansı toplulukları katılır; konuk çocuklar Türk ailelerin yanında kalır. Öğrencilere sorun: Konuk bir çocuğu ağırlarken nelere dikkat ederdiniz? (Onun yemek alışkanlıklarını sormak, dilini ve kültürünü merak etmek, onu oyunlara katmak.)

51. Selamlaşma ve işaretler de kültürdür

• Kültürel unsur · İletişim
• Türkiye
• El sıkışırız; bayramda büyüklerimizin elini öperiz.
• Japonya
• İnsanlar birbirine eğilerek selam verir.
• Hindistan
• Avuçlar birleştirilir, hafifçe eğilip “Namaste” denir.
• Bulgaristan
• Başı aşağı yukarı sallamak “hayır”, sağa sola sallamak “evet” demektir.
• Bulgaristan’da birine “Su ister misin?” diye sordun; başını sağa sola salladı. Ne demek istedi?
• “Evet, isterim.” Farklı işaretleri bilmek yanlış anlaşılmaları önler.

Öğretmene not: Selamlaşma iletişimin ilk adımıdır ve her kültürde farklıdır. Bulgaristan’daki baş işaretleri birçok ülkedekinin tersidir; bu yüzden yanlış anlaşılmalar olabilir. Öğrencilere sorun: Başka bir ülkeye gittiğimizde o ülkenin selamlaşma biçimini öğrenmek neden önemlidir? (Kibar olmak, yanlış anlaşılmamak, karşımızdakine saygı göstermek.) İsteyen öğrenciler kartlardaki selamlaşmaları canlandırabilir.

52. Kültürler birbirinden öğrenir

• Yoğurt kelimesi Türkçedir. İngilizler “yogurt”, Fransızlar “yaourt” der.
• Lale, Osmanlı’dan Avrupa’ya gitti. Bugün Hollanda’nın simgesidir.
• Kahve Afrika’dan, çay Çin’den bütün dünyaya yayıldı.
• Biz de başka kültürlerden pizza, makarna gibi yemekleri benimsedik.
• Kültürel etkileşim
• Farklı kültürlerin birbirinden bir şeyler öğrenip alması.
• Saygı duymadığımız bir kültürden yeni bir şey öğrenebilir miyiz?
• Çok zor. Saygı ve merak, kültürler arasında köprü kurar; birbirimizden öğrenmemizi sağlar.

Öğretmene not: Yoğurt sözcüğü Türkçeden pek çok dünya diline geçmiştir. Lale, 16. yüzyılda Osmanlı topraklarından Avrupa’ya götürüldü; bugün Hollanda dünyada en çok lale yetiştiren ülkedir. Kahve bitkisinin anavatanı Etiyopya’dır. Öğrencilere sorun: Başka kültürlerden aldığımız, günlük hayatta kullandığımız başka neler var? (Ör. bazı sporlar, oyunlar ve kelimeler.)

53. Saygı sözleşmemiz

• Etkinlik · Sınıf sözleşmesi
• Farklı kültürlere saygı için sınıfça bir sözleşme hazırlayalım.
• Farklı bir dili, yemeği ya da kıyafeti alaya almam.
• Tanımadığım bir kültürü merakla sorar, öğrenirim.
• Gittiğim yerin kurallarına ve geleneklerine uyarım.
• Kendi kültürümü de severek tanıtırım.
• Farklı ülkelerden arkadaşlarımı oyunlarıma katarım.
• Sözleşme
• Bir topluluğun uymayı birlikte kabul ettiği kurallar.
• Sözleşmemizi hepimiz imzalayalım ve sınıf panosuna asalım.

Öğretmene not: Maddeler örnektir; sınıf kendi maddelerini tartışarak yazsın. Her maddenin neden önemli olduğunu bir örnekle konuşun (Yuki’nin öğle yemeği, ayranı ilk kez gören turist, Bulgaristan’daki baş işaretleri). Yıl sonuna kadar sözleşmeye uyan davranışları sınıfça fark edip takdir edin.

54. Özet ve tekrar

• Önce kavramları ve özeti hatırlayalım, sonra kendimizi deneyelim.
• Anahtar kavramlar
• Özet
• Sorularımız
• 6 doğru-yanlış
• 6 test sorusu
• Kim bilecek?

55. Anahtar kavramlar

• Küresel
• Bütün dünyayı kapsayan, dünya ölçüsünde olan.
• Komşu ülke
• Ülkemizle ortak kara sınırı olan ülke.
• Kültürel unsur
• Kültürü oluşturan parçalar: yemek, kıyafet, oyun, müzik, bayram, aile ilişkileri gibi.
• Ön yargı
• Bir kişi, yemek ya da kültür hakkında, onu tanımadan önce verilen yargı.
• Saygı
• Başkalarının düşüncelerine, inançlarına ve yaşama biçimine değer vermek.

Öğretmene not: Bölümlerde tanımlanan diğer kavramlar: kıta, başkent, sınır, sınır kapısı, özerk, yüz ölçümü, bağımsız devlet, kardeş ülke, lehçe, kültür, geleneksel kıyafet, çekirdek aile, geniş aile, kültürel etkileşim, misafirperverlik. Öğrenciler her kavram için ünitedeki bir örneği söylesin.

56. Özet: Küresel yolculuğumuz

• Küresel bağlantılar
• Dünya ülkeleri
• Her ülkenin kendine özgü kimliği var
• Komşularımız
• Sekiz kara komşu, iyi komşuluk
• Türk devletleri
• Ortak dil, tarih ve kültür
• Kültürel unsurlar
• Yemek, giyim, oyun, müzik, aile
• Karşılaştırma
• Benzerlikleri ve farkları buluruz
• Saygı
• Farklılıklar dünyamızın zenginliği
• Her kılçığa bu üniteden bir örnek ekleyin: bir ülke, bir komşu, bir bayram…

Öğretmene not: Öğrenciler balık kılçığını deftere çizsin ve her kılçığa ünitede öğrendikleri bir örneği yazsın (ör. Dünya ülkeleri: İsviçre’nin başkenti Bern; Türk devletleri: KKTC, Yavru Vatan; Saygı: Yuki’nin öğle yemeği).

57. Sorularımıza dönelim

• Cevabını bulduk mu?
• Derse başlarken 5N1K kartlarına yazdığınız sorulara şimdi cevap verebilir misiniz?
• Örnek: Nevruz ne zaman kutlanır? 21 Mart’ta. Kültürler neden farklıdır? İklimler, yaşam biçimleri ve gelenekler farklı olduğu için.
• Kanıta dayalı cevap
• Bir soruya verdiğimiz cevabı, topladığımız bilgilere ve kaynaklara dayandırmak.
• Hâlâ merak ettiklerimiz
• Cevabını bulamadığınız sorular hangileri? Bunları hangi kaynaklardan araştırabilirsiniz?
• Atlas, ansiklopedi, kütüphane, güvenilir siteler, büyüklerimiz ve öğretmenimiz.

Öğretmene not: Panodaki 5N1K kartlarını öğrencilere geri dağıtın. Her öğrenci sorusunu, bulduğu cevabı ve cevabın dayanağını (kaynak ya da sunudaki bir örnek) söylesin.

58. Doğru mu, yanlış mı?

• Lübnan kıyılarının iklimi, Akdeniz kıyılarımızın iklimine benzer.
• İki yerde de yazlar sıcak ve kurak, kışlar ılık ve yağmurlu geçer.

59. Doğru mu, yanlış mı?

• Gürcistan, Türkiye’nin güneyindeki komşularından biridir.
• Gürcistan kuzeydoğumuzdadır. Güneydeki komşularımız Irak ve Suriye’dir.

60. Doğru mu, yanlış mı?

• Türkiye, 1991’de bağımsız olan Türk devletlerini ilk tanıyan ülke olmuştur.
• Azerbaycan, Kazakistan, Kırgızistan, Özbekistan ve Türkmenistan’ın bağımsızlığını ilk tanıyan ülke Türkiye’dir.

61. Doğru mu, yanlış mı?

• Kültürel unsurlar her ülkede aynıdır.
• Her ülkenin kültürü kendine özgüdür. Komşu ve akraba toplumların kültürlerinde ise benzerlikler görülür.

62. Doğru mu, yanlış mı?

• Nevruz yalnızca Türkiye’de kutlanan bir bayramdır.
• Nevruz; Azerbaycan’dan Orta Asya’ya kadar Türk dünyasında ve İran’da da kutlanır.

63. Doğru mu, yanlış mı?

• Bir ülkenin iklimi, insanların giydiği kıyafetleri etkileyebilir.
• Soğuk yerlerde kalın, sıcak yerlerde ince ve açık renkli giysiler giyilir.

64. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Aşağıdakilerden hangisi Türkiye’nin kara komşularından biri değildir?
• Bulgaristan
• İran
• Lübnan
• Ermenistan
• C
• Lübnan, Akdeniz’in doğusundadır ama Türkiye ile kara sınırı yoktur; aramızda Suriye vardır.

65. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Bir ülkenin kimlik kartında şu bilgiler yazıyor:
• Başkenti Bern’dir.
• Almanca, Fransızca, İtalyanca ve Romanşça konuşulur.
• Alp Dağları ülkenin büyük bölümünü kaplar.
• Bu ülke hangisidir?
• İsviçre
• Lübnan
• Japonya
• Yunanistan
• A
• Bern, İsviçre’nin başkentidir. İsviçre’de dört dil konuşulur ve ülkenin büyük bölümünü Alp Dağları kaplar.

66. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Şemada bazı Türk devletleri ve başkentleri eşleştirilmiştir.
• Kazakistan
• Astana
• Kırgızistan
• Bişkek
• Azerbaycan
• ?
• Şemadaki “?” yerine aşağıdakilerden hangisi yazılmalıdır?
• Aşkabat
• Taşkent
• Lefkoşa
• Bakü
• D
• Azerbaycan’ın başkenti Bakü’dür. Aşkabat Türkmenistan’ın, Taşkent Özbekistan’ın, Lefkoşa KKTC’nin başkentidir.

67. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Aşağıdakilerden hangisi Türkiye ile komşuları arasındaki iş birliğine bir örnektir?
• Ermenistan’ın denize kıyısının olmaması
• Azerbaycan petrolünün Gürcistan’dan geçen boru hattıyla Türkiye’ye taşınması
• Yunanistan’ın başkentinin Atina olması
• İran’ın yüz ölçümünün Türkiye’ninkinden büyük olması
• B
• Boru hattı, ülkelerin birlikte çalışmasıyla kuruldu. Diğer seçenekler iş birliği değil, ülkeler hakkında bilgidir.

68. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Ela, Japonya’nın kültürünü kendi kültürümüzle karşılaştırmak için bir tablo hazırlıyor.
• Ela tablosuna aşağıdakilerden hangisini kültürel unsur olarak yazarsa yanlış olur?
• Yemekler
• Yüz ölçümü
• Çocuk oyunları
• Müzik aletleri
• B
• Yüz ölçümü, bir ülkenin topraklarının kapladığı alandır; kültürel unsur değildir. Yemek, oyun ve müzik kültürün parçalarıdır.

69. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Öğretmen
• Sınıfımıza Kırgızistan’dan Aybek katıldı. Bize ülkesinden bir oyun öğretmek istiyor.
• Aşağıdaki davranışlardan hangisi farklı kültürlere saygıya örnektir?
• “Bizim oyunlarımız daha güzel, onu oynamayalım.” demek
• Aybek’in konuşmasını taklit edip gülmek
• Aybek’in anlattığı oyunu merakla öğrenip birlikte oynamak
• Oyun bitene kadar Aybek’le hiç konuşmamak
• C
• Merakla öğrenmek ve birlikte oynamak saygıdır. Küçümsemek, alay etmek ve dışlamak ise saygısızlıktır.

70. Kim bilecek?

• Uzun çatala takılan ekmeğin eriyen peynire batırıldığı İsviçre yemeği hangisidir?
• Fondü
• Türkiye’de sevgiyle “Yavru Vatan” diye anılan Türk devleti hangisidir?
• Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti (KKTC)
• Türkiye’nin en uzun kara sınırı hangi komşusuyladır?
• Suriye

71. Yıl sonu: Neler öğrendik?

• Ben kimim? Farklılıklarımıza nasıl saygı gösteririz?
• Kültürel mirasımızdan ve Millî Mücadele kahramanlarımızdan neler öğrendik?
• Yaşadığımız yeri, teknolojiyi ve kaynaklarımızı nasıl doğru kullanırız?
• Bilinçli bir tüketici ve vatandaş olarak haklarımız ve sorumluluklarımız neler?
• Yıl boyunca öğrendiklerinden bir “Sosyal Bilgiler pasaportu” hazırla. Her ünite için bir sayfa, bir resim ve bir cümle yaz. Yaz tatilinde gördüğün yerleri de ekle!

Öğretmene not: Küresel Bağlantılar, 4. sınıf Sosyal Bilgiler dersinin son öğrenme alanıdır; bu slayt kısa bir yıl sonu tekrarıdır. Sorular yılın öğrenme alanlarını özetler: 1. soru Birey ve Toplum; 2. soru Kültür ve Miras; 3. soru İnsanlar, Yerler ve Çevreler ile Bilim, Teknoloji ve Toplum; 4. soru Üretim, Dağıtım ve Tüketim ile Etkin Vatandaşlık. Her soruyu bir öğrenci grubuna verip yıl boyunca tuttukları defterlerden örneklerle cevaplamalarını isteyebilirsiniz. 5. sınıfta “Evimiz Dünya” temasında ülkemize kara sınırı olan komşu devletler, “Birlikte Yaşamak” temasında kültürel özelliklere saygı konuları daha ayrıntılı işlenecek.

72. Kaynaklar ve notlar

• Kazanımlar
• MEB Sosyal Bilgiler Dersi Öğretim Programı (2018): 4. sınıf, 7. öğrenme alanı (Küresel Bağlantılar), SB.4.7.1–SB.4.7.4.
• Kaynak
• MEB 4. Sınıf Sosyal Bilgiler ders kitabı (2026-2027) kapsamına göre özgün olarak yazılmıştır.
• Haritalar
• Natural Earth kıyı verisiyle çizildi. Noktalar yaklaşık konumlardır; ülke sınırlarını göstermez.
• Örnek olaylar
• Sunudaki örnek olaylar, kişiler ve konuşmalar kurgusaldır; bu sunu için yazılmıştır.

73. Görsel kaynakları

• Avuçta küçük bir yerküre modeli
• Porapak Apichodilok · CC0 · Wikimedia Commons: Person holding world globe.jpg
• Zermatt kasabası ve Matterhorn Dağı, İsviçre
• Jmmarkiewicz · CC BY-SA 4.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0) · Wikimedia Commons: Zermatt and Matterhorn different view.jpg
• Lübnan Dağları’nın yamacında bir sedir ağacı, Lübnan
• Vyacheslav Argenberg · CC BY 4.0 (creativecommons.org/licenses/by/4.0) · Wikimedia Commons: Cedar of Lebanon (Cedar of God), Lebanon.jpg
• Atatürk’ün doğduğu ev (Atatürk Müzesi), Selanik, Yunanistan
• Ymblanter · CC BY-SA 4.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0) · Wikimedia Commons: Thessaloniki Atatürk's House Museum from the west.jpg
• Hoca Ahmet Yesevî Türbesi, Türkistan, Kazakistan
• Petar Milošević · CC BY-SA 4.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0) · Wikimedia Commons: Mausoleum of Khoja Ahmed Yasawi in Hazrat-e Turkestan, Kazakhstan.jpg
• Girne Limanı, Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti
• Michal Klajban · CC BY-SA 4.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0) · Wikimedia Commons: Harbour, Kyrenia, Northern Cyprus 07.jpg
• Bağlama ailesi: cura, çöğür, bağlama ve divan sazı
• Sven Kraus · CC BY-SA 4.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0) · Wikimedia Commons: Cura cogur baglama divan saz.jpg
• Kazak halk çalgısı dombıra (müzede)
• PlainVector · CC BY-SA 4.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0) · Wikimedia Commons: Zhambyl Zhabaev's dombra 03.jpg
• Balalayka, 20. yüzyılın ikinci yarısı (müzede)
• Miloš Jurišić · CC BY-SA 3.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0) · Wikimedia Commons: Balalajka, druga polovina 20. veka.jpg
• İskoç gaydası
• Mushummel Christiane Menger · Kamu malı · Wikimedia Commons: Great Highlands Bagpipe (cropped).jpg