4. Sınıf Üretim, Dağıtım ve Tüketim Sunusu: Üretimden Tüketime

1. Üretimden Tüketime

• Üretimden
• Tüketime
• 4. Sınıf Sosyal Bilgiler · Üretim, Dağıtım ve Tüketim Sunusu
• İhtiyaç mı, istek mi? Ürünler sofraya nasıl gelir? Paramızı ve kaynaklarımızı nasıl koruruz?
• Kazanımlar SB.4.5.1–SB.4.5.5
• İhtiyacı istekten ayırmayı, çevremizdeki işleri, bilinçli alışverişi, bütçe yapmayı ve israf etmemeyi öğreniyoruz.

Öğretmene not: MEB 2018 Sosyal Bilgiler Dersi Öğretim Programı, 4. sınıf, 5. öğrenme alanı “Üretim, Dağıtım ve Tüketim”; ders kitabında ünitenin adı “Üretimden Tüketime” (2026-2027 yıllık planında 21–27. haftalar). Sunu beş kazanımın hepsini sırayla işler: Bölüm 1 SB.4.5.1 (21–22. haftalar), Bölüm 2 SB.4.5.2 (23. hafta), Bölüm 3 SB.4.5.3 (24. hafta), Bölüm 4 SB.4.5.4 (25. hafta), Bölüm 5 SB.4.5.5 (26–27. haftalar). Ünitede karar verme, öz denetim ve finansal okuryazarlık becerileri öne çıkar. Sunudaki kişiler, örnek olaylar ve tutarlar kurgusaldır; TL tutarları yalnızca hesap örneğidir. Her hafta ilgili bölümü açarak ilerleyebilirsiniz. Kapak fotoğrafı Ankara’da bir pazar tezgâhındaki sebzelerdir (patlıcan, biber, karnabahar, brokoli…); “Bu sebzeler tezgâha gelene kadar kimlerin elinden geçti?” sorusuyla derse girebilirsiniz.

2. Merak edelim

• Kahvaltıda yediğin peynir ve ekmek, sofrana gelene kadar kimlerin emeğinden geçti?
• Çok istediğin bir şey ile gerçekten ihtiyacın olan bir şey arasında nasıl seçim yaparsın?
• 5N1K soru kartı: Merak ettiğin bir soruyu yaz
• Kim?
• Sofradaki ekmeği kimler üretir?
• Ne?
• Ürün etiketinde neler yazar?
• Nerede?
• Çevremizde hangi işler yapılır?
• Ne zaman?
• Para biriktirmeye ne zaman başlarım?
• Nasıl?
• Kendi bütçemi nasıl yaparım?
• Neden?
• Suyu neden boşa akıtmamalıyız?

Öğretmene not: İki soruyu sorun, öğrencilerin tahminlerini tahtaya yazın. Sonra her öğrenci 5N1K kartına merak ettiği bir soruyu yazsın. Kartları sınıf panosunda toplayın; ünite ilerledikçe bulunan cevapları kartların yanına ekleyin. Özet slaytında bu sorulara geri dönün.

3. Yol haritamız

• İhtiyaç mı, istek mi?
• Temel ihtiyaçlar, istekler, fayda ve maliyet
• Ekonomik faaliyetler
• Üretim, dağıtım, tüketim; meslekler ve ailemiz
• Bilinçli tüketici
• Liste, etiket, ürün işaretleri, fiş ve garanti
• Bütçemi hazırlıyorum
• Gelir, gider, tasarruf ve kumbara
• İsraf etmeyelim
• Gıda, su, elektrik, kâğıt, zaman; geri dönüşüm
• Özet ve tekrar
• Kavramlar, doğru-yanlış, test, kim bilecek

Öğretmene not: Web sürümünde ve PowerPoint’te başlıklara tıklayınca ilgili bölüme gidilir. Her bölüm bir kazanıma karşılık gelir; bölümleri haftalara yayarak işleyebilirsiniz.

4. İhtiyaç mı, istek mi?

• Neye gerçekten ihtiyacımız var, neyi yalnızca istiyoruz? Doğru seçim yapmayı öğrenelim.
• Temel ihtiyaçlar
• Sosyal ve kültürel ihtiyaçlar
• İstek
• Sınırlı kaynaklar
• Fayda ve maliyet
• Bilinçli seçim

Öğretmene not: Kazanım SB.4.5.1: İstek ve ihtiyaçlarını ayırt ederek ikisi arasında bilinçli seçimler yapar (21–22. haftalar). Programın açıklaması: Kaynakların sınırlılığı, fayda ve maliyet dengesi göz önüne alınır; istek ve ihtiyaçların birbirinden farklı olduğu vurgulanır.

5. Yaşamak için neye ihtiyacımız var?

• Beslenmek
• Yemek yer, su içeriz. Besinler bize güç verir.
• Barınmak
• Evimiz bizi soğuktan, sıcaktan ve yağmurdan korur.
• Uyumak
• Uykuda dinlenir, yeni güne güçlü başlarız.
• Giyinmek
• Giysiler bedenimizi soğuktan ve sıcaktan korur.
• Bu dördünün yanında insan başka neye ihtiyaç duyar?
• Sevilmeye, sevgi ve ilgi görmeye. Sevgi gibi elle tutulamayan (manevi) ihtiyaçlar da temel ihtiyaçlardandır.
• Temel ihtiyaçlar, yaşamak için mutlaka karşılanması gereken maddi (yemek, ev) ve manevi (sevgi) gereksinimlerdir.

Öğretmene not: Ders kitabı temel ihtiyacı, hayatı sürdürmek için gereken maddi ve manevi her şey olarak tanımlar; beslenme, barınma ve uyku örneklerini verir. Maddi: yiyecek, giysi, ev gibi elle tutulan şeyler; manevi: sevgi, güven gibi elle tutulamayan şeyler. Kartları açmadan önce öğrencilere “Yaşamak için mutlaka neye ihtiyacımız var?” diye sorun ve cevapları tahtaya yazın.

6. Temel ihtiyaçlar herkes için aynıdır

• Köyde, şehirde ya da başka bir ülkede yaşayan herkes beslenir, uyur, barınır.
• Temel ihtiyaçlar zamanla değişmez: Yüz yıl önce yaşayanlar da yemek yer, uyurdu.
• Karşılanmazlarsa sağlığımız ve hayatımız tehlikeye girer.
• Günümüzde sabun, diş fırçası, çamaşır makinesi gibi ürünler de ihtiyaç sayılır.
• İhtiyaç
• Hayatımızı sağlıklı ve düzenli sürdürmek için gerek duyduğumuz şey.
• Bir çoban ile bir astronotun ortak ihtiyaçları neler olabilir?
• İkisi de beslenir, uyur, giyinir ve korunaklı bir yerde kalır.

Öğretmene not: Gelirimiz ya da yaşadığımız yer temel ihtiyaçları değiştirmez; yalnızca onları karşılama biçimimiz farklı olabilir (ör. köy evi ya da apartman dairesi). Ders kitabı da diş fırçası, sabun, şampuan ve çamaşır makinesi gibi ürünlerin, temel ihtiyaç olmasalar da bugünkü yaşamda ihtiyaç sayıldığını belirtir.

7. Sosyal ve kültürel ihtiyaçlar

• Temel ihtiyaçlarımızın yanında sosyal ve kültürel ihtiyaçlarımız da vardır.
• Temel ihtiyaçlar
• Beslenmek, barınmak, uyumak, giyinmek
• Karşılanmazsa hayatımız tehlikeye girer.
• Okula gitmek, arkadaş edinmek, spor yapmak
• Gezmek; müzeye, sinemaya, tiyatroya gitmek
• Karşılanmasa da yaşam sürer ama hayatımızı zenginleştirir.
• Okula gidemeyen bir çocuk neleri kaçırır?
• Okuma yazmayı, yeni bilgileri ve okul arkadaşlıklarını kaçırır. Eğitim, hayatımızı zenginleştiren önemli bir ihtiyaçtır.

Öğretmene not: Ders kitabının metni eğitim almayı, aile kurmayı, gezmeyi, spor yapmayı, sinema ve tiyatroya gitmeyi sosyal ve kültürel ihtiyaçlara örnek verir; bunların karşılanmaması hayatın devamına engel olmaz. Aynı sayfadaki tabloda ise gezmek, spor yapmak ve sinemaya gitmek “istekler” sütununda yer alır. Bu yüzden sınıfta “Gezmek ihtiyaç mı, istek mi?” tartışması çıkabilir: Cevap kişinin durumuna göre değişebilir. Amaç sınıflandırmayı ezberletmek değil, temel ihtiyaçların önce geldiğini kavratmaktır. Sunudaki sorular bu tartışmalı örnekleri sormaz.

8. İstek nedir?

• İstek
• İhtiyaçlarımızın dışında, sahip olmayı çok arzuladığımız şeyler: yeni bir oyuncak, ikinci bir top gibi.
• Herkesin isteği aynı mı?
• Elif gitar, Emre bisiklet, Selin resim seti istiyor. İstekler neden farklı?
• Herkesin zevki, merakı ve hayali farklıdır. İstekler kişiden kişiye değişir.
• İstek karşılanmazsa?
• Çok istediğin bir oyuncağı alamazsan hayatın durur mu?
• Hayır. Üzülebiliriz ama hayatımız sürer. Temel ihtiyaçlar ise ertelenemez.

Öğretmene not: Ders kitabı isteği, temel ihtiyaçların dışında kalıp bize yarar sağlayacağını düşündüğümüz şeylere duyduğumuz özlem olarak anlatır; tablet ya da gitar almak buna örnektir. İsteklerin kötü olmadığını, yalnızca sırasının ihtiyaçlardan sonra geldiğini vurgulayın.

9. İhtiyaç mı, istek mi? Ayıralım

• Etkinlik · Sınıflandıralım
• Önce tahmin edin, sonra cevabı açın: İhtiyaç mı, istek mi?
• Montu küçülen bir çocuğa kışlık mont
• İhtiyaç: Onu kışın soğuktan korur.
• Dolabında üç çift varken dördüncü spor ayakkabı
• İstek: Ayakkabı ihtiyacın zaten karşılanmış.
• Susadığında bir bardak su
• İhtiyaç: Su olmadan yaşayamayız.
• Yeni çıkan bir bilgisayar oyunu
• İstek: Olmasa da hayatımız sürer.

Öğretmene not: Her satırı açmadan önce sınıfa “İhtiyaç mı, istek mi?” diye sorun, parmak kaldırarak oylama yapın. Ardından her öğrenci kendi hayatından bir ihtiyaç ve bir istek örneği söylesin.

10. Yeni ayakkabı: İki çocuk, iki durum

• Ali
• Botu delindi
• Ali’nin tek botu delindi. Kar yağınca ayakları ıslanıyor, üşüyor.
• Can
• Ayakkabıları sağlam
• Can’ın iki sağlam ayakkabısı var. Vitrinde ışıklı bir ayakkabı gördü.
• Anne, bunu da alalım mı?
• Yeni bir ayakkabı kimin için ihtiyaç, kimin için istek? Neden?

Öğretmene not: Beklenen cevap: Ali için ihtiyaç, çünkü ayaklarını soğuktan koruyacak sağlam bir ayakkabısı yok. Can için istek, çünkü ayakkabı ihtiyacı zaten karşılanmış. Sonuç: Aynı ürün, kişinin durumuna göre ihtiyaç da istek de olabilir.

11. Sınırlı kaynak, fayda ve maliyet

• İhtiyaç ve isteklerimizin sonu gelmez ama hepsini birden karşılayamayız. Neden?
• Sınırlı kaynak
• Paramız, zamanımız ve eşyalarımız isteklerimizin hepsine yetmez. Seçim yaparız.
• Fayda
• Bir ürünün ya da hizmetin ihtiyacımızı karşılaması, işimize yaraması
• Maliyet
• Bir şeyi elde etmek için harcadığımız para, zaman ve emeğin toplamı
• Yağmurda okula giderken şemsiyenin faydası ne, maliyeti ne?
• Faydası: Bizi ıslanmaktan korur. Maliyeti: Onu almak için ödediğimiz para.

Öğretmene not: Ders kitabına göre fayda, bir ürün ya da hizmetin ihtiyacımızı ve isteğimizi karşılamasıdır; maliyet ise bir şeyi elde etmek için harcadığımız değerlerin toplamıdır. Maliyete yalnız paranın değil zaman ve emeğin de girdiğini örnekleyin: Evde kek yapmak daha ucuz olabilir ama zaman ve emek ister.

12. Bilinçli seçim yapalım

• İhtiyaç mı, istek mi? Önce bunu sor.
• Faydasını düşün: Bana ne kadar yarar?
• Maliyetine bak: Param yeter mi, neyden vazgeçerim?
• Sonra kararını ver
• Şimdi al
• İhtiyaçsa, faydası büyükse ve paran yetiyorsa
• Bekle, biriktir
• Yalnızca istekse ya da paran şimdilik yetmiyorsa
• Bilinçli seçim
• İhtiyaçları öne alıp fayda ile maliyeti karşılaştırarak karar vermek.

Öğretmene not: Bu üç soruyu sınıf panosuna asabilirsiniz. Program, kaynakların sınırlılığını ve fayda-maliyet dengesini göz önüne almayı ister. Beklemek de bir seçimdir: Birkaç gün sonra hâlâ istiyorsak o istek bizim için gerçekten değerlidir.

13. Örnek olay: Zeynep’in 100 lirası

• Etkinlik · Karar verelim
• Resim dersi için boya kalemlerim bitti. Cebimde 100 lira var. Kırtasiyede gözüm başka şeylere de kaydı.
• Zeynep
• 4. sınıf öğrencisi
• Zeynep’in seçenekleri (örnek fiyatlar)
• A
• Parıltılı, kokulu 12’li boya kalemi: 100 lira
• B
• Sade 12’li boya kalemi: 60 lira
• C
• Boya kalemi yerine 100 liralık çıkartma albümü
• D
• Hiçbir şey almamak
• Hangisi hem ihtiyacını karşılar hem de daha az maliyetlidir? Kalan parayla ne yapabilir?

Öğretmene not: Beklenen cevap B: İhtiyacını karşılar ve 40 lira artar; artan parayı kumbarasına atabilir. A da ihtiyacı karşılar ama maliyeti daha yüksektir; parıltı ve koku boyamaya bir şey katmaz. C bir istektir, ihtiyacı karşılamaz. D’de resim dersinde boyası olmaz. Fiyatlar yalnızca örnektir; güncel fiyatlara göre değiştirebilirsiniz. İsteyen öğrenciler Zeynep’i ve kırtasiyeciyi canlandırsın.

14. Çevremizdeki ekonomik faaliyetler

• Ailemiz ve çevremizdeki insanlar hangi işleri yapıyor? Ürünler bize nasıl ulaşıyor?
• Üretim, dağıtım, tüketim
• Ülkemizden örnekler
• Tarım, hayvancılık, ormancılık
• Madencilik, turizm, sanayi
• Meslekler
• Gelir ve gider

Öğretmene not: Kazanım SB.4.5.2: Ailesi ve yakın çevresindeki başlıca ekonomik faaliyetleri tanır (23. hafta). Programın açıklaması: Gelir, gider, bütçe, üretim, dağıtım, tüketim ve meslek kavramlarını kullanarak öğrencinin yakın çevresindeki ekonomik faaliyetleri gözlemlemesi ve raporlaştırması sağlanır. Bölümün son slaytındaki gözlem ve rapor etkinliği bu açıklamaya karşılık gelir. Bölüm kapağındaki fotoğraf Adana’nın Karataş ilçesinde bir buğday tarlasıdır.

15. Üretim, dağıtım, tüketim

• Bir ürün üç aşamadan geçer. Öğretmenin ders anlatması gibi hizmetler de üretilir ve tüketilir.
• Üretim
• Ürün ya da hizmet ortaya koymak: Çiftçi domates yetiştirir, öğretmen ders anlatır.
• Dağıtım
• Ürünü üretildiği yerden alıcıya ulaştırmak: Kamyon domatesi pazara taşır.
• Tüketim
• Ürün ve hizmetleri ihtiyaçlarımız için kullanmak: Domatesi salatada yeriz.
• Kantinden aldığın simit bu üç aşamadan nasıl geçti?
• Fırında yapıldı (üretim), kantine getirilip satıldı (dağıtım), sen de yiyerek tükettin (tüketim).

Öğretmene not: Üç kavramı bir zincir gibi anlatın: Biri üretir, biri taşır ve satar, biri kullanır. Hizmet; eğitim, sağlık, ulaşım gibi elle tutulamayan ama ihtiyacımızı karşılayan iştir. Öğretmen eğitim, doktor sağlık, şoför ulaşım hizmeti üretir; biz de bu hizmetlerden yararlanırız.

16. Domatesin tarladan sofraya yolculuğu

• Üretim: Çiftçi domatesi tarlada ya da serada yetiştirir.
• Dağıtım: Kamyonlar domatesi hale ve pazarlara taşır.
• Satış: Pazarcı ve manav domatesi tezgâhta satar.
• Yolculuğun sonunda
• Tüketim
• Ailemiz domatesi alır; salatada, yemekte kullanır.
• Emeği geçenler
• Çiftçi, şoför, pazarcı: Her biri bu zincirin bir halkasıdır.
• Hal
• Sebze ve meyvelerin büyük miktarlarda alınıp satıldığı çarşı.

Öğretmene not: Programdaki dağıtım kavramını somutlaştırın: Ürün bize gelene kadar taşınır, saklanır ve satılır; taşıma ve satış dağıtımın parçalarıdır. Yazım notu: Pazar yeri anlamındaki “hal” düzeltme işaretsiz yazılır (“hâl” durum demektir). Öğrencilere başka bir ürünün yolculuğunu sorun: süt (çiftlik, süt fabrikası, market) ya da defter (orman, kâğıt fabrikası, kırtasiye).

17. Ülkemizden altı örnek

• Ekonomik faaliyetler haritada
• Tarım: Geniş ovalarında bol buğday yetişen Konya
• Hayvancılık: Gür çayırlarında büyükbaş hayvan beslenen Kars
• Ormancılık: Karadeniz kıyısında ormanları geniş Kastamonu
• Madencilik: Demir, krom, bakır çıkarılan Sivas
• Turizm: Koyları, plajları ve müzeleriyle Muğla
• Sanayi: Otomobil, tekstil ve gıda fabrikalarıyla Bursa
• Konya
• Tarım
• Kars
• Hayvancılık
• Kastamonu
• Ormancılık
• Sivas
• Madencilik
• Muğla
• Turizm
• Bursa
• Sanayi
• KARADENİZ
• AKDENİZ
• Ekonomik faaliyet
• İnsanların para kazanmak ve ihtiyaçlarını karşılamak için yaptığı işler.
• İşaretler yaklaşık konumlardır; her ilde başka faaliyetler de vardır.

Öğretmene not: Örnek iller ders kitabındaki çocukların anlattığı illerdir. Konya’ya bol tahıl ürettiği için “tahıl ambarı” da denir. Kars’ın geniş çayır ve meraları büyükbaş hayvancılığa elverişlidir. Kastamonu’da ormandan planlı olarak kesilen ağaçlardan kereste, kâğıt ve mobilya yapılır. Sivas’ta demir, linyit, krom, bakır ve mermer çıkarılır. Muğla’da Bodrum, Marmaris ve Datça deniz turizmiyle tanınır. Bursa ülkemizin en büyük sanayi illerindendir. Kendi ilinizi haritada gösterin ve sorun: Bizim ilimizde hangi faaliyetler öne çıkıyor?

18. Başlıca ekonomik faaliyetler

• Tarım
• Toprağı işleyip bitki yetiştirmek: buğday, domates, fındık, çay
• Hayvancılık
• Hayvan yetiştirip süt, et, yumurta, bal ve yün elde etmek
• Ormancılık
• Ormanları korumak, ağaçlardan tahta ve kâğıt yapımı için odun elde etmek
• Madencilik
• Yer altındaki demir, kömür, bakır gibi madenleri çıkarıp işlemek
• Turizm
• Gezmek, dinlenmek, öğrenmek için gelenleri ağırlamak
• Sanayi
• Pamuk, demir gibi ham maddeleri fabrikada işleyip yeni ürün yapmak

Öğretmene not: Ders kitabı her faaliyeti bir ilimizden bir çocuğun ağzından anlatır. Kısaca: Tarımda ürün yetiştirilir ve pazara hazırlanır; hayvancılık büyükbaş ve küçükbaş hayvan, kümes hayvanı yetiştirmeyi, balıkçılığı ve arıcılığı kapsar; ormancılıkta orman hem korunur hem de ağaçlardan ürün alınır; madencilikte yer altındaki madenler aranır, çıkarılır ve işlenir; sanayide ham maddeler fabrikada ürüne dönüşür; turizm ise gezmek, dinlenmek, eğlenmek ve öğrenmek için yapılan yolculuklardır.

19. Fotoğraflarla üç faaliyet

• Her yörenin doğal özellikleri, orada hangi işlerin yapılacağını etkiler.
• Hayvancılık · Kars
• Yaylada otlayan büyükbaş hayvanlar (1989)
• Ormancılık · Karadeniz
• Kesilen ağaç gövdeleri kamyona yükleniyor (Düzce)
• Turizm · Muğla
• Bodrum Kalesi ve limandaki tekneler
• Bu faaliyetler yörenin doğal özellikleriyle nasıl ilgili?
• Kars’ın geniş çayırları hayvancılığa uygundur. Karadeniz’in yağışlı dağlarında ormanlar büyür. Muğla’nın sıcak yazları ve güzel koyları turistleri çeker.

Öğretmene not: Fotoğrafları tek tek açın ve önce öğrencilere ne gördüklerini sorun. Kars fotoğrafı 1989’da Kars yaylasında çekilmiştir: Bu inekler süt için beslenir, sütlerinden peynir ve yoğurt yapılır; çayırlar yaz boyunca büyük sürülere otlak olur. Düzce fotoğrafında (2007) orman deposunda kesilmiş ağaç gövdeleri, yani tomruklar, kamyona yükleniyor; tomruklar kereste, mobilya ve kâğıt yapımında kullanılır. Düzce de Kastamonu gibi Karadeniz Bölgesi’ndedir. Bodrum Kalesi bugün Sualtı Arkeoloji Müzesi olarak her yıl çok sayıda ziyaretçi ağırlar; limandaki tekneler koylara gezi düzenler.

20. Kim hangi faaliyette çalışır?

• Etkinlik · Meslekleri eşleştirelim
• Önce tahmin edin: Bu meslek hangi ekonomik faaliyette çalışır?
• Veteriner
• Hayvancılık: Hayvanların sağlığını korur, aşılarını yapar.
• Orman mühendisi
• Ormancılık: Ormanı korur, ağaçların planlı kesilmesini sağlar.
• Turist rehberi
• Turizm: Gezginlere müzeleri ve tarihî yerleri tanıtır.
• Maden mühendisi
• Madencilik: Madenin güvenle çıkarılmasını planlar.

Öğretmene not: Ders kitabındaki örnek kişilerin anlattığı meslekler: buğday üretiminde çiftçi, tahıl uzmanı, ziraat ve gıda mühendisi; hayvancılıkta veteriner; ormancılıkta orman mühendisi; madencilikte işçi, maden ve jeoloji mühendisi, teknisyen; turizmde aşçı, garson, temizlik görevlisi, kaptan, rehber, dalış eğitmeni; sanayide işçi, usta. Öğrencilere büyüyünce hangi meslekte çalışmak istediklerini ve o mesleğin hangi faaliyete girdiğini sorun.

21. Kahvaltı sofrasında kimlerin emeği var?

• Zengin bir Türk kahvaltısı sofrası
• Domates, biber, salatalık ve zeytin tarım ürünüdür; tarlada ve bahçede yetişir.
• Peynir sütten yapılır; süt hayvancılıktan gelir.
• Ekmek ve zeytinyağı, tarım ürünlerinin fırında ve fabrikada işlenmesiyle yapılır.
• Bu ürünleri sofraya kadar kimler taşıdı, kimler sattı?
• Kamyon şoförleri, toptancılar, pazarcılar ve market çalışanları: Hepsi dağıtımda görev alır.

Öğretmene not: Fotoğrafta ahşap bir servis tahtasında peynir, domates, biber, salatalık ve maydanoz; yanda zeytin, zeytinyağı ve ekmek sepeti görülüyor. Ahşap tahta ormandan gelir; kâseler ve tabaklar gibi eşyalar da fabrikada yapılır (sanayi). Öğrencilere bu sabah kahvaltıda ne yediklerini sorup her ürünün hangi faaliyetten geldiğini birlikte bulun.

22. Ailemizin ekonomik faaliyetleri

• Ela’nın ailesi hem üretir ve kazanır hem de harcar ve tüketir.
• Üretir, gelir elde eder
• Annesi hemşire: Sağlık hizmeti üretir, maaş alır.
• Dedesi bahçesinde fındık yetiştirip satar.
• Ağabeyi bir fırında ekmek yapar.
• Harcar, tüketir
• Mutfak alışverişi, giysi, ayakkabı
• Elektrik, su ve doğal gaz faturaları
• Kira, ulaşım ve okul giderleri
• Gelir
• Çalışarak ya da başka yollarla elimize geçen paranın tamamı.
• Gider
• İhtiyaç ve isteklerimiz için harcadığımız paranın tamamı.

Öğretmene not: Program; gelir, gider, bütçe, üretim, dağıtım, tüketim ve meslek kavramlarının öğrencinin kendi çevresi üzerinden kullanılmasını ister. Ailelerin gelirini ya da kimin ne kazandığını sınıfta sormayın; “Ailende kimler hangi işte çalışıyor, bu iş hangi faaliyete girer?” sorusu yeterlidir. Ev işleri ve bakım işleri de aile için değerli bir emektir.

23. Mahallemizi gözlemleyelim

• Etkinlik · Gözlem ve rapor
• Yakın çevrendeki bir iş yerini bir büyüğünle gözlemle, kısa bir rapor yaz.
• Bir iş yeri seç: fırın, manav, terzi, eczane ya da bir tarla.
• Sorularını hazırla: Ne üretiliyor ya da satılıyor? Kimler çalışıyor?
• İzin alarak çalışanlara soru sor, gördüklerini not al.
• Gördüğün işi üretim, dağıtım ya da tüketim diye sınıflandır.
• Bulduklarını yarım sayfalık bir raporla sınıfta paylaş.
• Rapor
• Gözlem ve araştırmayla toplanan bilgilerin düzenli olarak yazılması.
• Unutma
• Gözleme bir büyüğünle git. Çalışanlar meşgulse bekle, sonra kibarca soru sor.

Öğretmene not: Programın açıklaması, öğrencinin yakın çevresindeki ekonomik faaliyetleri gözlemlemesini ve raporlaştırmasını ister. Rapor için basit bir şablon verin: iş yerinin adı ve türü, yapılan iş, çalışanların meslekleri, ürün nereden geliyor, nereye gidiyor? Raporları panoda “Mahallemizin ekonomisi” başlığıyla sergileyin.

24. Bilinçli tüketici

• Alışverişte nelere dikkat ederiz? Ürünü nasıl tanır, hakkımızı nasıl koruruz?
• Tüketici
• Alışveriş listesi
• Etiket ve tarih
• Ürün işaretleri
• Fiş ve garanti belgesi
• Reklamlar

Öğretmene not: Kazanım SB.4.5.3: Sorumluluk sahibi bir birey olarak bilinçli tüketici davranışları sergiler (24. hafta). Bölüm alışverişten önce (liste, bütçe), alışveriş sırasında (etiket, tarih, işaretler, reklamlar) ve alışverişten sonra (fiş, garanti belgesi, hak arama) yapılacakları sırayla işler. Bölüm kapağındaki fotoğraf 2017’de Ankara’da bir semt pazarında çekilmiştir: Kayısıların üzerinde “Kilo 5 Lira” yazan fiyat etiketi, arkada da terazi görülüyor. Bilinçli tüketici fiyatları karşılaştırır, tartıyı kontrol eder. Fiyatların yıllar içinde değiştiğini de konuşabilirsiniz.

25. Bilinçli tüketici nasıl davranır?

• Ürün ve hizmetleri satın alan, kullanan herkes bir tüketicidir. Sen de bir tüketicisin!
• Bilinçsiz tüketici
• Alışverişe listesiz çıkar, gözüne ne çarparsa alır.
• Tarihe ve etikete bakmaz.
• Fiş almaz, belgeleri atar.
• Bilinçli tüketici
• İhtiyacını listeye yazar, parasına göre alır.
• Etiketi ve tarihleri okur.
• Fiş alır, garanti belgesini saklar.
• Sen hangisine daha çok benziyorsun? Neyi değiştirebilirsin?

Öğretmene not: Tüketici, ürün ve hizmetleri ihtiyaçları için satın alan ve kullanan kişidir. Öğrencilere bu hafta neleri tükettiklerini sorun: yiyecek, kırtasiye, giysi, ulaşım ve sağlık hizmetleri… Hepimiz her gün tüketiciyiz; bu yüzden bilinçli davranmak hepimizin sorumluluğudur.

26. Alışverişe listeyle çıkalım

• Alışveriş listesi hazırlayan bir anne ve kızı (temsilî)
• Önce evde neyin eksik olduğuna birlikte bakarız.
• Listeye yalnızca ihtiyaçlarımızı yazar, paramıza göre alırız.
• Markette listeye uyarız; böylece paramız ve zamanımız boşa gitmez.
• Listesiz alışverişe çıkan bir aile ne yaşayabilir?
• Gereksiz ürünler alabilir, bir ihtiyacını unutabilir, parası yetmeyebilir.

Öğretmene not: Görsel yapay zekâyla üretilmiş temsilî bir aile sahnesidir. Öğrenciler ailesiyle birlikte bir alışveriş listesi hazırlasın ve listeyi derse getirsin. Sınıfta listelerdeki ürünleri ihtiyaç ve istek diye ayırın. Eşyalarımızı uzun süre kullanmak da (eskiyen çantayı onarmak, kalemi sonuna kadar kullanmak) bilinçli tüketimin parçasıdır.

27. Alışverişte nelere dikkat ederiz?

• Taze mi?
• Sebze ve meyvenin tazeliğine bakarız.
• Tarihi geçmiş mi?
• Üretim ve son kullanma tarihini okuruz.
• İçinde ne var?
• Gıdalarda “içindekiler” bölümünü inceleriz.
• Ambalaj sağlam mı?
• Yırtık, ezik ya da şişmiş ambalajlı ürünü almayız.
• Paramız yetiyor mu?
• Ailemizin alışveriş için ayırdığı parayı aşmayız.
• Gerçekten gerekli mi?
• İndirim ya da reklam yüzünden gereksiz ürün almayız.

Öğretmene not: Şişmiş konserve ya da kabarmış kapaklı bir ürün bozulmuş olabilir; böyle ürünler alınmaz. Ders kitabındaki listede ambalajın geri dönüşüme uygunluğu ve ürünün yetkili kurumların onayını alması da var; bunlar iki slayt sonra “Ürünlerin üzerindeki işaretler” slaytında geliyor.

28. Etiketi okuyalım

• Ambalajlı bir ürünün etiketi, o ürünün kimlik kartı gibidir. Etikette neler yazar?
• Ürünün adı ve onu üreten firma
• Üretim tarihi: Ürünün ne zaman yapıldığı
• Son kullanma tarihi: Bu tarihten sonra ürün tüketilmez.
• İçindekiler: Ürünün nelerden yapıldığı
• Saklama koşulları: Serin ve kuru yerde ya da buzdolabında
• Etiket
• Ürünün üzerinde, onu tanıtan bilgilerin yazılı olduğu kısım.
• Bugün 15 Mart. Son kullanma tarihi 10 Mart olan sütü içer misin?
• Hayır. Tarihi geçen ürün bozulmuş olabilir, sağlığımıza zarar verebilir.

Öğretmene not: Gıda etiketlerinde bu tarih genellikle “Son tüketim tarihi (STT)” ya da “Tavsiye edilen tüketim tarihi (TETT)” diye yazılır; ilaç ve kozmetik ürünlerinde “son kullanma tarihi” ifadesi kullanılır. Sınıfa boş bir süt ya da makarna ambalajı getirip etiketi birlikte okuyabilirsiniz. Alerjisi olan öğrenciler için içindekiler bölümünün önemini vurgulayın.

29. Ürünlerin üzerindeki işaretler

• TSE
• Türk Standartları Enstitüsü: Ürün, ülkemizin kalite ve güvenlik kurallarına uygundur.
• CE
• Ürün, Avrupa’da geçerli sağlık ve güvenlik kurallarına uygundur.
• ISO 9001
• Üretici, kaliteli üretim için uluslararası kurallara uyar.
• Yerli üretim logosu
• Ürün Türkiye’de üretilmiştir. Yerli ürün ekonomimize destek olur.
• Barkod 868 ya da 869
• Bu sayılarla başlayan barkod numarası Türkiye’de verilmiştir.
• Geri dönüşüm işareti
• Ambalaj geri dönüştürülebilir; geri dönüşüm kutusuna atılır.

Öğretmene not: TSE (Türk Standartları Enstitüsü) 1960’tan beri çalışır; ürünlerin uyması gereken kuralları, yani standartları belirler. CE işareti, Fransızca “Conformité Européenne” (Avrupa uygunluğu) sözlerinin kısaltması olarak bilinir; ürünün Avrupa Birliği’nin sağlık, güvenlik ve çevre kurallarına uygun olduğunu gösterir. Dikkat: Ders kitabı CE’yi “Uluslararası Standart Organizasyonu” diye açıklar; bu ad CE’nin değil ISO’nun (Uluslararası Standardizasyon Örgütü) adıdır. ISO 9001 bir kalite yönetimi belgesidir; ürüne değil, üreten firmaya verilir. ÇEVKO (Çevre Koruma ve Ambalaj Atıkları Değerlendirme Vakfı) 1991’de kurulmuş, geri dönüşüm alanında çalışan bir vakıftır. Barkodun ilk rakamları ürünün nerede üretildiğini değil, barkodun hangi ülkede alındığını gösterir; yerli üretimi anlamak için etiketteki “Türkiye’de üretilmiştir” ifadesine de bakın.

30. Fişini al, hakkını koru

• Alışverişten sonra fiş ya da fatura isteriz; bu, alışverişimizin belgesidir.
• Ürünü değiştirmek gerekirse fiş işimize yarar.
• Fişteki vergi devletin kasasına girer.
• Vergilerle okul, hastane, yol ve köprü yapılır.
• Vergi
• Devletin ortak hizmetler için vatandaşlardan topladığı para.
• Fiş almazsak kim kaybeder?
• Hepimiz. Vergi devlete ulaşmaz; okul, hastane ve yol için daha az para kalır.

Öğretmene not: Fişte satın alınan ürünler, fiyatları, tarih ve vergi tutarı yazar. Sınıfa bir market fişi getirip birlikte okuyun: Tarih, ürünler, toplam tutar ve vergi nerede yazıyor? Ders kitabı, vergilerin ülkemizin kalkınması ve refahı için önemli olduğunu vurgular.

31. Ürün bozuk çıkarsa ne yaparız?

• Tost makinesi bozuldu
• Ailenin yeni aldığı tost makinesi ilk hafta bozuldu. Ne yapmalı?
• Fiş ve garanti belgesiyle satıcıya ya da yetkili servise gidilir. Ürün onarılır ya da değiştirilir.
• Garanti belgesi
• Ürünün belli bir süre sağlam çalışacağını gösteren, satıcının alıcıya verdiği belge.
• Tüketici Hakem Heyeti
• Sorun çözülmezse tüketiciler, haklarını koruyan Tüketici Hakem Heyeti’ne başvurabilir.

Öğretmene not: Ders kitabı, garanti belgesinin saklanmasını ve gerektiğinde Tüketici Hakem Heyeti’ne başvurulabileceğini anlatır. Tüketici hakem heyetleri il ve ilçelerde bulunur, başvuru ücretsizdir; belirli bir tutarın üzerindeki uyuşmazlıklar için tüketici mahkemesine gidilir (bu tutar her yıl güncellenir).

32. Reklam ne der, ben ne düşünürüm?

• Etkinlik · Reklam dedektifi
• Reklamdaki sözü okuyun. Bilinçli bir tüketici ne düşünür?
• “Herkeste var, bir sende yok!”
• Herkeste olması, bana gerekli olduğunu göstermez.
• “Bugüne özel: 3 al, 2 öde!”
• İhtiyacım yoksa üç tane almak tasarruf değildir.
• “Bu ayakkabıyla en hızlı sen koşarsın!”
• Reklamlar ürünü olduğundan daha harika gösterebilir.
• “Acele et, ürünler tükeniyor!”
• Acele etmem; önce düşünür, ailemle konuşurum.

Öğretmene not: Ders kitabı, indirimlere ve reklamlara kapılıp gereksiz şeyler almamamızı öğütler. Her satırda önce öğrencilerin cevabını alın. Ardından öğrenciler gördükleri bir reklamı (markasını söylemeden) anlatsın: Reklam neyi vaat ediyor, ürün gerçekte ne kadar faydalı?

33. Bütçemi hazırlıyorum

• Paramız nereden gelir, nereye gider? Gelire göre harcamayı ve biriktirmeyi öğrenelim.
• Gelir
• Gider
• Bütçe
• Bütçe fazlası ve açığı
• Tasarruf ve kumbara
• Haftalık bütçem

Öğretmene not: Kazanım SB.4.5.4: Kendine ait örnek bir bütçe oluşturur (25. hafta). Programın açıklaması: Öğrencinin ailesiyle birlikte örnek bir bütçe miktarı üzerinden gelir-gider tablosu oluşturması sağlanır; yöresel ve sosyo-ekonomik şartlar ile ailelerin gelir düzeyleri dikkate alınır. Bu nedenle ailelerin gerçek gelirini sınıfta sormayın, örnek tutarlarla çalışın. Sunudaki tutarlar yalnızca hesaplama örneğidir. Bölüm kapağındaki görsel yapay zekâyla üretilmiş temsilî bir aile sahnesidir.

34. Gelir, gider ve bütçe

• Paramızı planlamak için önce üç kavramı tanıyalım.
• Gelir
• Elimize geçen paranın tamamı: maaş, kazanç, harçlık
• Gider
• İhtiyaç ve isteklerimiz için harcadığımız paranın tamamı
• Bütçe
• Gelir ve giderlerimizi önceden hesaplayıp planlamak
• Bayramda büyüklerinden aldığın harçlık gelir mi, gider mi?
• Gelir: Eline geçen paradır. Onunla bir şey aldığında harcadığın para gider olur.

Öğretmene not: Ders kitabında gelir, kazandığımız bütün paradır (maaş, kira geliri, harçlık); gider, bir şey için harcadığımız paranın tamamıdır; bütçe ise gelir ile giderin planlanmasıdır. Gelir ve gider günlük, haftalık, aylık ya da yıllık hesaplanabilir.

35. Bir ailenin bütçesinde neler var?

• Gelirler
• Çalışanların maaşı
• Tarladan, dükkândan elde edilen kazanç
• Varsa kira geliri
• Giderler
• Kira, mutfak alışverişi, giyim
• Elektrik, su, doğal gaz, telefon faturaları
• Okul ve ulaşım giderleri
• Para azsa önce hangi giderler ödenmeli?
• Önce zorunlu giderler: kira, yemek, faturalar, okul. İstekler bekleyebilir.

Öğretmene not: Geliri yılda bir ya da birkaç kez eline geçen aileler (ör. buğday üreten bir çiftçi ailesi) giderlerini bütün yıla göre planlar; maaşla çalışan aileler genellikle aylık plan yapar. Ailelerin gelirini sormayın; gider türleri üzerinde konuşun.

36. Gelir ile gider karşılaşınca

• Bütçe fazlası
• Gelir giderden fazladır. Artan para biriktirilir.
• Bütçe açığı
• Gider gelirden fazladır. Para yetmez, borç gerekebilir.
• Tasarruf
• Paranın bir kısmını harcamayıp ilerisi için ayırmak
• Bütçesi açık veren bir aile ne yapabilir?
• Gereksiz giderleri azaltır, önce ihtiyaçlarını karşılar, isteklerini erteler.
• İyi bir bütçede giderler gelire göre planlanır.

Öğretmene not: Ders kitabı, gelirin giderden fazla olduğu duruma bütçe fazlası, giderin gelirden fazla olduğu duruma bütçe açığı der. Gelir ile gider arasındaki fark büyüdükçe biriktirilebilecek para da artar.

37. Ayağını yorganına göre uzat

• Önce gelirimizi öğreniriz: Ne kadar paramız var?
• Giderleri sıralarız: Önce ihtiyaçlar, sonra istekler.
• Gelirimizden fazlasını harcamayız.
• Küçük de olsa bir miktar para biriktiririz.
• Borç
• Başkasından alınan ve sonra geri ödenmesi gereken para.
• Ayağını yorganına göre uzat.
• Atasözü

Öğretmene not: Atasözünün anlamı: Harcamalarını gelirine göre ayarla, gücünün yetmeyeceği işlere girişme. Öğrencilerden atasözünü kendi cümleleriyle açıklamalarını ve bir örnek vermelerini isteyin.

38. Örnek: Ece’nin haftalık bütçesi

• Ece, ailesiyle birlikte bir haftalık gelir-gider tablosu hazırladı. Tutarlar örnektir.
• Gelirlerim
• Haftalık harçlık: 250 TL
• Babaannemin hediyesi: 50 TL
• Toplam gelir: 300 TL
• Giderlerim
• Okul kantini: 150 TL
• Kırtasiye: 50 TL
• Toplam gider: 200 TL
• Haftanın sonunda Ece’nin ne kadar parası kalır? Bu duruma ne denir?
• 300 − 200 = 100 TL kalır. Gelir giderden fazla: bütçe fazlası.

Öğretmene not: Tutarlar yalnızca örnektir; sınıfınızın koşullarına göre değiştirebilirsiniz. Ek soru: Ece kantin giderini 30 TL azaltırsa haftada ne kadar biriktirir? (130 TL)

39. Hedef koy, kumbarana biriktir

• Hedef seç: Ece 600 liralık bir kitap seti istiyor.
• Hesapla: Haftada 100 lira biriktirirse 6 haftada hedefine ulaşır.
• Biriktir: Her hafta artan parasını kumbarasına atar.
• Altı hafta sonra
• Hedefine ulaşır
• Kitap setini kendi biriktirdiği parayla alır.
• Zor güne hazır olur
• Biriktirmeyi sürdürürse beklenmedik bir ihtiyaçta parası olur.
• Kumbara
• Para biriktirmek için kullanılan, üstünde dar bir yarığı olan kutu.

Öğretmene not: Hesap: 600 ÷ 100 = 6 hafta. Tutarlar yalnızca örnektir. “Ak akçe kara gün içindir.” atasözünü hatırlatın: Biriktirilen para zor günlerde işe yarar. “Damlaya damlaya göl olur.” atasözü de küçük birikimlerin zamanla büyüdüğünü anlatır. İsteyen öğrenciler atık bir kutudan kendi kumbarasını yapsın.

40. Örnek olay: Kerem’in parası neden yetmedi?

• Ne oldu?
• Kerem’in haftalık harçlığı 300 lira. Pazartesi hepsini bir oyuncağa harcadı. Perşembe günü defteri bitti ama yenisine parası kalmadı.
• Önce isteğine harcadı, ihtiyacına para kalmadı.
• Öncelik
• Önce yapılması ya da karşılanması gereken şey. Bütçede öncelik ihtiyaçlarındır.
• Kerem ne yapmalıydı?
• Kerem nasıl bir plan yapsaydı hem defterini hem oyuncağını alabilirdi?
• Önce defter parasını ayırır, oyuncak için birkaç hafta biriktirirdi.

Öğretmene not: Örnek olayı canlandırabilirsiniz; tutar yalnızca örnektir. Tartışma sorusu: Kerem oyuncağı almaktan vazgeçmek zorunda mıydı? Hayır; yalnızca sıralamayı doğru yapmalı ve beklemeyi bilmeliydi.

41. Kendi haftalık bütçemi hazırlıyorum

• Etkinlik · Gelir-gider tablosu
• Ailenle birlikte örnek bir tutar seçin ve bir haftalık bütçe tablosu hazırlayın.
• Tablonun bir yanına gelirlerini yaz: harçlık, hediye para…
• Öbür yanına bu haftaki giderlerini tahmin edip yaz.
• Her gideri ihtiyaç ya da istek diye işaretle.
• Toplam gelirden toplam gideri çıkar, kalanı bul.
• Kalan parayla neyi biriktireceğine karar ver.
• Gelir-gider tablosu
• Gelirlerin ve giderlerin türleriyle ve tutarlarıyla yazıldığı çizelge.
• Daha çok biriktirmek için hangi giderini azaltabilirsin?
• Örnek: Beslenmemi evden getirir, kantine haftada iki gün giderim.

Öğretmene not: Program, öğrencinin ailesiyle birlikte örnek bir bütçe miktarı üzerinden gelir-gider tablosu oluşturmasını ister. Ailelerin farklı gelir düzeylerini göz önüne alın: Harçlık almayan öğrenciler öğretmenin verdiği örnek bir tutarla çalışabilir. Tablolar karşılaştırılırken tutarlar değil, plan yapma becerisi değerlendirilir.

42. Kaynakları israf etmeyelim

• Su, gıda, elektrik, kâğıt ve zaman sınırlıdır. Onları nasıl tasarruflu kullanırız?
• İsraf
• Gıda
• Su
• Elektrik
• Kâğıt ve zaman
• Geri dönüşüm

Öğretmene not: Kazanım SB.4.5.5: Çevresindeki kaynakları israf etmeden kullanır (26–27. haftalar). Programın açıklaması: Sahip olduğu kaynakları bilinçli kullanarak tasarrufta bulunması gerektiği vurgulanır. Bölüm kapağındaki akan musluk fotoğrafıyla başlayın: “Bu musluğun başında kimse yoksa ne olur?”

43. İsraf nedir?

• Dünya, bildiğimiz kadarıyla canlıların yaşayabildiği tek gezegendir.
• Su, toprak, orman, besinler ve enerji bu gezegenin kaynaklarıdır.
• Nüfus arttıkça kaynaklar daha çok kullanılır.
• Hiçbir kaynak sonsuz değildir; onları dikkatli kullanmalıyız.
• İsraf
• Bir kaynağı (su, gıda, elektrik, kâğıt, zaman) gereğinden fazla ya da boş yere harcamak.
• Evimizde en çok hangi kaynaklar boşa gidiyor olabilir?
• Açık kalan musluk ve lambalar, artan yemekler, tek yüzü kullanılan kâğıtlar…

Öğretmene not: Öğrencilerin cevaplarını tahtaya yazın; bölüm boyunca her kaynağı tek tek ele alacağız. İsrafın karşıtı tasarruftur: kaynakları gereği kadar kullanmak.

44. Gıdayı çöpe atmayalım

• Az al
• Tabağına yiyebileceğin kadar yemek al; gerekirse yine alırsın.
• Doğru sakla
• Gıdayı uygun yerde sakla, tarihi yaklaşanı önce tüket.
• Fazlasını paylaş
• İhtiyacından fazla yemeği ihtiyacı olanlarla paylaş.
• Ekmeği değerlendir
• Bayat ekmekten kızarmış ekmek ya da galeta unu yap.
• Bir ekmek çöpe gidince yalnız ekmek mi boşa gider?
• Hayır. Çiftçinin emeği, tarlada kullanılan su, değirmenin ve fırının harcadığı enerji de boşa gider.

Öğretmene not: Ders kitabı, ekmeğin dünyada en çok israf edilen gıdalardan biri olduğunu belirtir. Bir ekmeğin yolculuğunu (tarla, değirmen, fırın, taşıma) hatırlatarak israf edilen her ekmekle emeğin, suyun ve enerjinin de boşa gittiğini vurgulayın. Sebze ve meyve kabukları da çöpe atılmak yerine bahçe için gübreye (komposta) dönüştürülebilir.

45. Su neden bu kadar değerli?

• Dünyamızın büyük bölümü sularla kaplı. Bütün suyu 100 bardak sayalım: Kaçını kullanabiliriz?
• 3/4
• Dünya yüzeyinin yaklaşık dörtte üçü sularla kaplıdır.
• 100 bardağın yaklaşık 97’si tuzlu sudur; içilemez.
• Yalnızca yaklaşık 3 bardağı tatlı sudur; çoğu buzullarda donmuştur.
• İçebileceğimiz, kullanabileceğimiz su çok azdır.

Öğretmene not: Dörtte üç bilgisi ders kitabından alınmıştır. Diğer sayılar yaklaşık değerlerdir: Kaynaklarda dünyadaki suyun yaklaşık yüzde 97’sinin tuzlu, yaklaşık yüzde 2,5–3’ünün tatlı su olduğu yazar. 100 bardak benzetmesi bu oranları somutlaştırmak içindir; tatlı suyun da büyük bölümü buzullarda donmuş ya da yer altındadır. Sınavda kesin oran sormayın; amaç, kullanılabilir suyun çok az olduğunu kavratmaktır.

46. Suyu boşa akıtmayalım

• Soldaki davranış suyu boşa harcar. Bunun yerine ne yaparız?
• Dişlerini fırçalarken musluğu açık bırakmak
• Fırçalarken ve sabunlanırken musluğu kapatırız.
• Damlayan musluğu görmezden gelmek
• Büyüklerimize haber verir, tamir ettiririz.
• Duşta uzun süre oyalanmak
• Kısa duş alırız.
• Sifonu gereksiz yere çekmek
• Sifonu yalnızca gerektiğinde kullanırız.

Öğretmene not: Ders kitabı da benzer önlemler sıralar: diş fırçalarken ve el yıkarken musluğu kapatmak, bozuk musluğu onartmak, duşu kısa tutmak, sifonu gerekmedikçe kullanmamak. Öğrencilerden evde bir hafta boyunca uygulayacakları bir su tasarrufu kuralı seçmelerini isteyin.

47. Elektriği tasarruflu kullanalım

• Işığı söndür
• Boş odada yanan lambayı kapat; gündüz güneş ışığından yararlan.
• Fişten çek
• Kullanmadığın televizyonu ve şarj aletini fişten çek.
• Buzdolabını kapat
• Buzdolabını gereğinden uzun açık bırakma.
• Tasarruflu ampul
• Az elektrik harcayan ampulleri tercih et.
• Elektrik tasarrufu yalnızca faturayı mı azaltır?
• Hayır. Elektrik üretmek için kullanılan sınırlı kaynaklar da korunur.

Öğretmene not: Ders kitabı, elektriği ürettiğimiz kaynakların da tükenebileceğini; onları tutumlu kullanırsak daha uzun yeteceğini vurgular. Öğrenciler evde akşam yanan lambaları sayıp hangilerinin gereksiz olduğunu not etsin.

48. Kâğıt ağaçtan gelir

• Kâğıt ve orman
• Kâğıt ağaçtan yapılır. 1 ton (1000 kilogram) kâğıt geri dönüştürülünce yaklaşık 17 ağaç kesilmekten kurtulur.
• Ne yapabiliriz?
• Okulda ve evde kâğıdı daha az harcamak için neler yapabiliriz?
• Defterin iki yüzünü kullanırız. Karalama için kullanılmış kâğıdın arkasını değerlendiririz. Atık kâğıdı geri dönüşüm kutusuna atarız.
• Ormanlar neden önemli?
• Ormanlar yalnızca kâğıt için mi değerlidir?
• Hayır. Ormanlar oksijen üretir, toprağı korur ve birçok canlıya yuva olur.

Öğretmene not: 17 ağaç bilgisi ders kitabında geçer. Bir ağacın kâğıt yapılacak kadar büyümesi uzun yıllar sürer; bu yüzden kâğıdı özenle kullanmak ormanları korur. Kutuyu açmadan önce öğrencilere sorun: “Bir ton kâğıt geri dönüşüme gidince sence kaç ağaç kurtulur?”

49. Zaman da bir kaynaktır

• Herkesin günü 24 saattir; zaman herkese eşit verilir.
• Geçen zaman geri gelmez; boşa geçen bir saati yeniden yaşayamayız.
• Ödev, oyun, uyku ve aile zamanımızı planlarız.
• Ekran başında saatlerce kalmak, zamanı boşa harcamaktır.
• Plan
• Bir işi ne zaman ve nasıl yapacağımızı önceden belirlemek.
• Okuldan sonraki saatlerini nasıl planlarsın? Bir örnek ver.
• Örnek: Önce dinlenip ödevimi yaparım, sonra oyun oynarım, akşam ailemle vakit geçiririm.

Öğretmene not: Ders kitabı zamanı geri getirilemeyen, çok değerli bir kaynak olarak anlatır ve günlük işlerin planlanmasını öğütler. Öğrencilerden bir günlük basit bir zaman çizelgesi hazırlamalarını isteyin.

50. Geri dönüşüm: Atık değil, kaynak

• Ayır: Kâğıt, cam, metal ve plastiği çöpten ayırırız.
• At: Her atığı kendi geri dönüşüm kutusuna atarız.
• İşle: Atıklar fabrikada yeniden işlenip yeni ürün olur.
• Geri dönüşüm sayesinde
• Kaynaklar korunur
• Doğal kaynaklar daha yavaş tükenir, çöp azalır.
• Enerji tasarrufu
• Yeni ürünü sıfırdan yapmaya göre daha az enerji harcanır.
• Geri dönüşüm
• Kâğıt, cam, metal, plastik gibi kullanılmış maddelerin yeniden işlenmesi.

Öğretmene not: Ders kitabı geri dönüşümün faydalarını şöyle sıralar: Doğal kaynakların hızla azalmasını önler, enerji tasarrufu sağlar, ülkemizin kalkınmasına katkı sunar, gelecek kuşaklara temiz bir çevre bırakır. Atık yağlar ve piller ayrı toplanır; lavaboya ya da çöpe atılmaz. Okulunuzdaki atık kutularını öğrencilerle birlikte inceleyin.

51. Sınıfça israf avına çıkalım

• Etkinlik · Tasarruf sözleşmesi
• Bir hafta boyunca evde ve okulda israfın izini sürelim.
• İsraf gördüğün anları not et: açık musluk, yanan lamba, artan yemek…
• Notlarını su, gıda, elektrik, kâğıt ve zaman diye grupla.
• Her biri için bir tasarruf önerisi yaz.
• Sınıfça en önemli beş öneriyi seçin.
• Önerileri bir tasarruf sözleşmesi olarak panoya asın.
• Tasarruf
• Kaynakları gereği kadar kullanmak; parayı ve eşyayı ileriye saklamak.
• Sözleşmemizden bir madde
• “Sınıftan son çıkan, ışıkları kapatır.”

Öğretmene not: Program, sahip olunan kaynakların bilinçli kullanılarak tasarruf edilmesinin vurgulanmasını ister. Sözleşmeyi bütün öğrenciler imzalasın; bir ay sonra ne kadar uyulduğunu birlikte değerlendirin.

52. Özet ve tekrar

• Önce kavramları ve özeti hatırlayalım, sonra kendimizi deneyelim.
• Anahtar kavramlar
• Özet
• 6 doğru-yanlış
• 6 test sorusu
• Kim bilecek?

53. Anahtar kavramlar (1)

• İhtiyaç
• Hayatımızı sürdürmek için gerek duyduğumuz şeyler: beslenme, barınma, uyku.
• İstek
• İhtiyaçlarımızın dışında, sahip olmayı arzuladığımız şeyler.
• Fayda
• Bir ürünün ya da hizmetin ihtiyacımızı karşılaması, işimize yaraması.
• Maliyet
• Bir şeyi elde etmek için harcanan para, zaman ve emeğin toplamı.
• Meslek
• Belirli bir eğitimle öğrenilen ve geçimimizi sağlayan düzenli iş.

54. Anahtar kavramlar (2)

• Üretim
• İhtiyaçları karşılayan ürün ya da hizmeti ortaya koymak.
• Dağıtım
• Ürünü üretildiği yerden tüketiciye ulaştırmak.
• Tüketim
• Ürün ve hizmetleri ihtiyaçlarımız için kullanmak.
• Bütçe
• Gelir ve giderlerimizi önceden hesaplayıp planlamak.
• İsraf
• Kaynakları gereğinden fazla ya da boşuna harcamak.

Öğretmene not: Programın kazanım açıklamalarında geçen kavramlar: gelir, gider, bütçe, üretim, dağıtım, tüketim, meslek; ayrıca fayda, maliyet, tasarruf. Gelir, gider ve tasarruf Bölüm 4’te ayrıntılı tanımlandı.

55. Özet: Üretimden tüketime

• Önce ihtiyaçlar
• Temel ihtiyaçlar herkes için aynıdır; istekler sonra gelir.
• Fayda ve maliyet
• Kaynaklar sınırlı: En faydalı ve uygun olanı seçeriz.
• Ürünün yolculuğu
• Ürünler üretilir, dağıtılır ve tüketilir.
• Meslekler
• Her ekonomik faaliyette farklı meslekler çalışır.
• Bilinçli tüketici
• Liste yapar, etiketi okur, fiş alır, hakkını arar.
• Bütçe
• Gelire göre harcar, artanı biriktiririz.
• İsrafa hayır
• Su, gıda, elektrik, kâğıt ve zamanı boşa harcamayız.
• Geri dönüşüm
• Atıkları ayırır, kendi kutusuna atarız.

Öğretmene not: Kartları tek tek açarken her biri için sunudaki bir örneği hatırlatın (Ali ile Can’ın ayakkabısı, domatesin yolculuğu, Ece’nin bütçesi, Kerem’in harçlığı…). Ardından giriş bölümündeki 5N1K kartlarına dönün: Hangi sorularımızın cevabını bulduk, hangileri hâlâ açık?

56. Doğru mu, yanlış mı?

• Temel ihtiyaçlarımız, yaşadığımız yere ve ailemizin gelirine göre değişir.
• Beslenme, barınma, uyku gibi temel ihtiyaçlar herkes için aynıdır. Kişiden kişiye değişen isteklerdir.

57. Doğru mu, yanlış mı?

• Öğretmen ve doktor ürün üretmez ama hizmet üretir.
• Öğretmen eğitim, doktor sağlık hizmeti verir. Hizmetler de üretilir ve tüketilir.

58. Doğru mu, yanlış mı?

• Alışverişten sonra fiş almak, ödediğimiz verginin devlete ulaşmasını sağlar.
• Fiş, satışın kayda geçmesini sağlar. Vergilerle okul, hastane ve yol gibi hizmetler yapılır.

59. Doğru mu, yanlış mı?

• Son kullanma tarihi geçmiş bir ürün, ambalajı sağlamsa tüketilebilir.
• Tarihi geçen ürün bozulmuş olabilir ve sağlığımıza zarar verebilir. Ambalajın sağlam olması yetmez.

60. Doğru mu, yanlış mı?

• Giderleri gelirinden fazla olan birinin bütçesinde para artar.
• Gider gelirden fazlaysa bütçe açığı oluşur. Para yetmez, borç gerekebilir.

61. Doğru mu, yanlış mı?

• Defterimizin iki yüzünü de kullanmak, ormanların korunmasına katkı sağlar.
• Kâğıt ağaçtan yapılır. Kâğıdı ne kadar az harcarsak o kadar az ağaç kesilir.

62. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Emir’in tek kalemi kırıldı ve yarın sınavı var. Harçlığı aşağıdakilerden yalnızca birine yetiyor.
• Emir’in bilinçli bir seçim yapması için hangisini alması gerekir?
• Yeni çıkan bir çıkartma albümü
• Renkli, ışıklı bir anahtarlık
• Bir kurşun kalem ve silgi
• Bir paket oyun kartı
• C
• Kalem, Emir’in sınav için ihtiyacıdır. Diğerleri istektir; ihtiyaç dururken isteğe harcamak bilinçli seçim değildir.

63. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Şemada bazı işler, ait oldukları ekonomik faaliyetle eşleştirilmiştir.
• Buğday yetiştirmek
• Tarım
• Kömür çıkarmak
• Madencilik
• Otelde konuk ağırlamak
• ?
• Şemadaki “?” yerine hangisi yazılmalıdır?
• Turizm
• Hayvancılık
• Ormancılık
• Sanayi
• A
• Otelde konuk ağırlamak, aşçılık ve rehberlik gibi işler turizm faaliyetine girer.

64. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Aşağıdakilerden hangisi bir dağıtım faaliyetidir?
• Çiftçinin tarlaya buğday ekmesi
• Fabrikada buğdaydan un yapılması
• Ailenin akşam yemeğinde pilav yemesi
• Kamyon şoförünün meyveleri markete taşıması
• D
• Ürünü üretildiği yerden alıcıya ulaştırmak dağıtımdır. A ve B üretim, C tüketim örneğidir.

65. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Aşağıdakilerden hangisi bilinçli tüketici davranışı değildir?
• Alışverişe çıkmadan önce liste hazırlamak
• Reklamda gördüğü için ihtiyacı olmayan bir ürünü almak
• Ürünün içindekiler bölümünü okumak
• Ürün bozuk çıkınca garanti belgesiyle başvurmak
• B
• Bilinçli tüketici reklama kapılmaz, ihtiyacı olanı alır. Diğer seçenekler bilinçli tüketici davranışlarıdır.

66. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Ayşe’nin bir haftalık bütçesi aşağıda verilmiştir.
• Gelir: Harçlık 350 TL
• Gider: Kantin 150 TL
• Gider: Kırtasiye 50 TL
• Ayşe haftanın sonunda kalan parasının hepsini kumbarasına atarsa kumbarasına kaç TL girer?
• 550 TL
• 200 TL
• 150 TL
• 100 TL
• C
• Toplam gider 150 + 50 = 200 TL’dir. 350 − 200 = 150 TL kalır; bu bir bütçe fazlasıdır.

67. Hangisi? Çöz bakalım

• Çöz bakalım
• Öğretmen
• Okulumuzda israfı önlemek için bu hafta ne yapabiliriz?
• Aşağıdaki öğrenci önerilerinden hangisi israfı önlemeye yöneliktir?
• “Teneffüste sınıfın ışıklarını açık bırakalım.”
• “Damlayan musluğu okul müdürüne haber verelim.”
• “Yarım kalan ekmekleri çöpe atalım.”
• “Her hafta yeni bir defter alalım.”
• B
• Damlayan musluk her gün boşa su akıtır; tamir ettirmek su israfını önler. Diğer öneriler israfa yol açar.

68. Kim bilecek?

• Ambalajın üzerinde, ürünü tanıtan bilgilerin yazılı olduğu kısma ne ad verilir?
• Etiket
• Bir şeyi elde etmek için harcadığımız para, zaman ve emeğin toplamına ne denir?
• Maliyet
• Kullanılmış kâğıt, cam ve plastiğin fabrikada yeniden işlenmesine ne denir?
• Geri dönüşüm

69. Gelecek üniteye hazırlanalım

• Çocuk olarak hangi haklara sahibiz?
• Evde ve okulda hangi sorumluluklarımız var?
• Okulumuzda hangi sosyal etkinlikleri düzenleyebiliriz?
• Ülkemizin bağımsızlığı ile bizim özgürlüğümüz arasında nasıl bir bağ var?
• Bu ünitede tüketici olarak haklarımızı öğrendik. Şimdi evde ve okulda sahip olduğun bir hakkı ve bir sorumluluğunu deftere yaz.

Öğretmene not: Sıradaki öğrenme alanı: SB.4.6 Etkin Vatandaşlık (ders kitabında “Bilinçli Vatandaşım”, 27–32. haftalar). Kazanımları: çocuk olarak sahip olunan haklara örnek verme, aile ve okul yaşamında söz ve eylemlerinin sorumluluğunu alma, okulda eğitsel sosyal etkinlikler önerme, ülkenin bağımsızlığı ile bireysel özgürlük arasındaki ilişkiyi açıklama. Bu ünitedeki tüketici hakları ve sorumluluk fikri, yeni ünitedeki hak ve sorumluluk konusuna köprü kurar.

70. Kaynaklar ve notlar

• Kazanımlar
• MEB Sosyal Bilgiler Dersi Öğretim Programı (2018): 4. sınıf, 5. öğrenme alanı (Üretim, Dağıtım ve Tüketim), SB.4.5.1–SB.4.5.5.
• Kaynak
• MEB 4. Sınıf Sosyal Bilgiler ders kitabı (2026-2027) kapsamına göre özgün olarak yazılmıştır.
• Örnek olaylar
• Sunudaki kişiler, örnek olaylar ve tutarlar kurgusaldır; tutarlar yalnızca hesaplama örneğidir.
• Harita
• Natural Earth kıyı verisiyle çizildi. İl örnekleri ders kitabından alındı; işaretler yaklaşık konumlardır, sınırları göstermez.
• Sayılar
• Dünyadaki su oranları yaklaşık değerlerdir. Kâğıdın geri dönüşümüyle ilgili 17 ağaç bilgisi ders kitabından alınmıştır.

71. Görsel kaynakları

• Pazar tezgâhında sebzeler, Ankara (2017)
• E4024 · CC BY-SA 4.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0) · Wikimedia Commons: Eggplants and other veggies in Turkey.jpg
• Buğday tarlası, Karataş (Adana)
• Zeynel Cebeci · CC BY-SA 4.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0) · Wikimedia Commons: Buğday tarlası - Wheat field 01.jpg
• Yaylada otlayan büyükbaş hayvanlar, Kars (1989)
• Volker Höhfeld · CC BY-SA 4.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0) · Wikimedia Commons: Kars Yaylası 06 1989 Rinderherde bei Yalınkaya.jpg
• Orman deposunda tomruk yüklenen kamyon, Düzce (2007)
• sonmez81 · CC BY 3.0 (creativecommons.org/licenses/by/3.0) · Wikimedia Commons: Orman işletme deposu - panoramio.jpg
• Bodrum Kalesi ve tekneler, Bodrum (Muğla)
• Mustang Joe · CC0 · Wikimedia Commons: Bodrum Castle, Turkey.jpg
• Zengin bir Türk kahvaltısı sofrası
• Glassmug29 · CC BY-SA 4.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0) · Wikimedia Commons: Turkish Breakfast Spread.jpg
• Pazarda fiyat etiketi ve terazi, Ankara (2017)
• E4024 · CC BY-SA 4.0 (creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0) · Wikimedia Commons: Pazar in Ankara.jpg
• Alışveriş listesi hazırlayan bir anne ve kızı (temsilî)
• Yapay zekâ ile üretilmiş temsilî görsel (Google Gemini); gerçek bir yeri, kişiyi ya da olayı göstermez.
• Ailesiyle bütçe planlayan ve kumbarasına para atan bir çocuk (temsilî)
• Akan bir musluk
• Vien Hoang · CC0 · Wikimedia Commons: Tap-gb0fe5d2cc 1920.jpg