T.C. MİLLİ EĞİTİM BAKANLIĞI
.......... OKUL SEÇ ..........
2026-2027 EĞİTİM ÖĞRETİM YILI 12. SINIF FİZİK DERSİ DERS PLANI

1. Derse Giriş15 dk

   Öğretmen, kapıyı menteşeye yakın bir noktadan itmenin zorluğunu sınıf kapısı üzerinde gösterir ve öğrencilerden bu zorluğun nedenini düşünmelerini ister. Öğrencilerin ön bilgilerindeki kuvvetin döndürme etkisi yoklanır (SDB1.1). Haftanın amacının, torkun kuvvet, uzaklık ve açıyla ilişkisini modellemek olduğu paylaşılır.

2. Keşfetme25 dk
   Etkinlik 1

   Öğrencilerden kapı açma ve maden suyu şişesinin kapağını açma gibi günlük yaşam örneklerini kuvvetin döndürme etkisiyle ilişkilendirmeleri istenir (SDB1.1). Her örnekte kuvvetin nereye, hangi yönde uygulandığı ve dönmenin hangi noktaya göre gerçekleştiği sözlü olarak belirtilir. Öğretmen, tork konusunda farkındalık oluşturur (FİZ.12.1.1.a).

   FİZ.12.1.1
3. 25 dk
   Etkinlik 2

   Öğrenciler sınıf kapısını ya da deney malzemesini kullanarak aynı kuvveti dönme noktasından farklı uzaklıklarda ve farklı doğrultularda uygulayıp döndürme etkisindeki değişimi gözlemler. Gözlemler, değişkenler ile döndürme etkisi arasındaki ilişkiyi gösteren bir tahmin olarak yazılır (E3.2, KB2.12) (FİZ.12.1.1.a).

   FİZ.12.1.1
4. Uygulama20 dk
   Etkinlik 1

   Öğretmen soru cevap tekniğiyle öğrencilerin torkun niteliklerini tanımlamasını sağlar. Torkun neyi ifade ettiği, hangi büyüklüklere bağlı olduğu ve dönme etkisinin yönünün nasıl belirlendiği sorulur; yanıtlar etkileşimli tahtada toplanır (FİZ.12.1.1.a).

   FİZ.12.1.1
5. 30 dk
   Etkinlik 2

   Öğrenciler öğretmen rehberliğinde gruplara ayrılır (SDB2.2). Gruplar simülasyon deneyinde kuvvetin büyüklüğünü, kuvvetin dönme noktasına uzaklığını ve uygulama açısını sırayla değiştirerek her değişkenin torka etkisine ilişkin ölçümleri çalışma kâğıdındaki tabloya kaydeder (E3.6) (FİZ.12.1.1.a).

   FİZ.12.1.1
6. 20 dk
   Etkinlik 3

   Öğretmen, torkun matematiksel modeline ulaşılması için gruplar arası tartışma başlatır. Grup liderleri kendi gruplarının iddialarını ve destekleyicilerini sunar, varsa karşıt iddiaları saygı çerçevesinde çürütür (D14.1, E3.5, SDB2.1, SDB2.3). Ölçümlerden torkun kuvvet, uzaklık ve açıyla ilişkisini gösteren model oluşturulur (FİZ.12.1.1.a).

   FİZ.12.1.1
7. Sonuçlandırma25 dk

   Öğrencilerden torkun kuvvet, dönme noktasına uzaklık ve uygulama açısıyla ilişkisini gösteren modeli açık uçlu sorularla açıklamaları istenir. Öğretmen gruplardan topladığı çalışma kâğıtlarını dereceli puanlama anahtarıyla değerlendirir. Öğrenciler öz değerlendirme formunu doldurur. Modelin ölçümlerle tutarlılığı sınıfça gözden geçirilerek hafta toparlanır (FİZ.12.1.1.a).

   FİZ.12.1.1

Sınıf defteri: FİZ.12.1.1 Torkun matematiksel modeline yönelik tümevarımsal akıl yürütebilme; değerlendirme

1. Derse Giriş15 dk

   Öğretmen, kapı kolu, somun anahtarı ve tahterevalli görsellerini etkileşimli tahtada sunar (OB4). Öğrencilerden bu araçlarda dönme etkisini artıran etkenleri söylemeleri istenir. Önceki haftalarda ölçümlerle elde edilen τ = F·d·sinθ ilişkisi hatırlatılır ve bu haftanın amacının bu modeli farklı durumlara genellemek olduğu belirtilir.

2. Keşfetme25 dk
   Etkinlik 1

   Gruplar, önceki ölçümlerden elde ettikleri F, d ve θ değerlerini içeren veri tablolarını sınıfta karşılaştırır. Gruplar arası tartışma sonunda torkun bağlı olduğu değişkenlerle ilişkisini ortak bir matematiksel modelde birleştirir (KB2.17, OB7). Ortak modelin her grubun verisi için geçerli olup olmadığı sınanır (FİZ.12.1.1.b).

   FİZ.12.1.1
3. 25 dk
   Etkinlik 2

   Öğretmen, torkun günlük hayattaki farklı uygulama alanlarına yönelik problem durumlarını gösterir; örneğin pedal, vinç kolu ve bir sporcunun hareketi. Öğrenciler her durumda kuvveti, dönme noktasına uzaklığı ve uygulama açısını belirler. Aynı modelin bu durumların hepsini açıklayıp açıklamadığı akıl yürütülerek tartışılır (KB2.16, FİZ.12.1.1.b).

   FİZ.12.1.1
4. Uygulama35 dk
   Etkinlik 1

   Öğrenciler, torkun matematiksel modelini kullanarak model / maket malzemesiyle kurulan dengeli çubuk, kapı ve anahtar düzeneklerine ilişkin problemlere çözüm bulur (E3.1). Gruplar, çözümlerinde kuvvet, uzaklık ve açı değiştiğinde torkun nasıl değiştiğini yazar. Elde edilen sonuçlar modelin farklı durumlardaki geçerliliği açısından değerlendirilir (FİZ.12.1.1.b).

   FİZ.12.1.1
5. 35 dk
   Etkinlik 2

   Gruplar, torkun farklı uygulama alanlarına yönelik sorular hazırlayıp soru kutusuna atar. Öğrenciler sırayla bir soru çeker ve yanıtını modele dayanarak açıklar; diğer gruplar yanıtı dinleyerek eksik ya da hatalı noktaları belirtir (KB2.17). Yanıtlardan yola çıkılarak torkun matematiksel modeli tek bir genel ifadeyle yeniden yazılır (FİZ.12.1.1.b).

   FİZ.12.1.1
6. Sonuçlandırma25 dk

   Öğrencilerden torkun matematiksel modelini ve uygulama alanlarını bir zihin haritasında göstermeleri istenir. Ardından "Torkun matematiksel modelinin genel olduğunu hangi durumlar gösterir?" açık uçlu sorusu yanıtlanır. Zihin haritaları dereceli puanlama anahtarıyla değerlendirilir; öğrenciler öz değerlendirme formunu doldurarak kendi öğrenmelerini gözden geçirir (SDB1.1).

   FİZ.12.1.1

Sınıf defteri: FİZ.12.1.1 Torkun matematiksel modeline yönelik tümevarımsal akıl yürütebilme; değerlendirme

1. Derse Giriş15 dk

   Öğretmen, etkileşimli tahtada bir parmak ucunda dengede duran kalem ile dengesini kaybeden bir cismin görsellerini gösterir. Öğrencilerden bir cismin hangi koşulda dengede kaldığına dair tahminlerini söylemeleri istenir (KB2.12). Dersin amacının, denge, kütle merkezi ve ağırlık merkezi ile ilgili verileri toplayıp kayıt altına almak olduğu belirtilir.

2. Keşfetme20 dk
   Etkinlik 1

   Öğretmen, 5E öğrenme modelinden yararlanarak günlük hayatta ağırlık merkezinin göz önüne alındığı uygulamalara (ör. denge oyuncağı, yük taşıyan araç, akrobat) ait fotoğraf ve görselleri gösterir ve ağırlık merkezinin önemine dikkat çeker. Öğrencilerden her görselde cismin destek noktasını ve dengede kalma biçimini gözleyip kaydetmeleri istenir (OB4). Gözlemler sınıfça paylaşılır (FİZ.12.1.2.a).

   FİZ.12.1.2
3. 30 dk
   Etkinlik 2

   Öğrenciler öğretmen rehberliğinde gruplara ayrılır (SDB2.1). Gruplardan görsellerde incelenen durumlardan birini seçerek kütle, uzaklık ve destek noktasının konumu gibi hangi niceliklerin ölçülebileceğini belirlemeleri ve veri kayıt tablosunu hazırlamaları istenir. Önceki haftadan torka bağ kurularak kuvvet ve kuvvet kolu da tabloya eklenir (FİZ.12.1.2.a).

   FİZ.12.1.2
4. Uygulama25 dk
   Etkinlik 1

   Her gruba farklı cisimler ve destek noktaları verilir ya da öğrencilerin simülasyon kullanması sağlanır. Gruplar hâlinde destek noktası değiştirilerek cisimlerin dengede kalmasına yönelik denemeler yapılır (SDB1.2). Ölçümler alınır, denge durumundaki kütle ve konum verileri kayıt tablosuna işlenir (FİZ.12.1.2.a).

   FİZ.12.1.2
5. 25 dk
   Etkinlik 2

   Gruplar, denemelerden elde ettikleri ölçümleri tablo ve grafikle düzenleyerek veri seti oluşturur. Öğrencilerden aynı cismin farklı destek noktaları için ölçümleri içeren veri setini hazırlamaları ve verilerdeki tutarsızlıkları denetlemeleri istenir (OB7, KB2.19). Veri setleri etkileşimli tahtaya yansıtılarak gruplarca incelenir (FİZ.12.1.2.b).

   FİZ.12.1.2
6. 20 dk
   Etkinlik 3

   Gruplar, grup içi tartışmalarla topladıkları verileri kütle merkezi ve ağırlık merkezi ile ilişkilendirir. Öğrencilerden veri setinde cismin dengede kaldığı destek noktalarının nerede yoğunlaştığını yorumlamaları (KB2.14) ve bulguları gruplar arasında karşılaştırmaları istenir (SDB2.2). Bulgular kayıt tablosuna eklenir (FİZ.12.1.2.b).

   FİZ.12.1.2
7. Sonuçlandırma25 dk

   Gruplar veri setlerini çalışma kâğıdına işleyerek birbirine sunar. Öğrencilerden veri setlerinin güçlü ve eksik yanlarını Öz Değerlendirme Formu ile değerlendirmeleri istenir (SDB1.1). Haftanın veri toplama ve veri seti oluşturma çalışması dereceli puanlama anahtarıyla değerlendirilir (FİZ.12.1.2.b).

   FİZ.12.1.2

Sınıf defteri: FİZ.12.1.2 Denge, kütle merkezi ve ağırlık merkezi ile ilgili kanıt kullanabilme; değerlendirme

1. Derse Giriş15 dk

   Öğretmen etkileşimli tahtada dengedeki bir cismin görselini gösterir ve önceki derslerde kaydedilen verileri kısaca hatırlatır. Öğrencilerden kütle merkezi ile ağırlık merkezinin her durumda aynı noktada olup olmadığına ilişkin ilk tahminlerini söylemeleri istenir (KB2.12). Dersin amacı olarak verilerden veri seti oluşturmak ve kavramları veriye dayalı açıklamak belirtilir.

2. Keşfetme25 dk
   Etkinlik 1

   Gruplara önceki derslerde toplanan denge, kütle merkezi ve ağırlık merkezi verileri dağıtılır. Gruplar, verileri cismin şekli, asılma ya da destek noktası ve kütle merkezinin konumu sütunlarıyla tabloya dönüştürerek veri setine çevirir (OB7). Eksik ya da birbiriyle çelişen veriler işaretlenir (FİZ.12.1.2.b).

   FİZ.12.1.2
3. 25 dk
   Etkinlik 2

   Gruplar, hazırladıkları veri setlerini etkileşimli tahtada sırayla sunar ve tablolardaki farklılıkların nedenleri sınıfça tartışılır. Öğretmen, gruplar arasında tartışma başlatarak sütunların eklenmesi ya da düzeltilmesi gereken yerleri sorar. Gruplar veri setlerini son hâline getirir (FİZ.12.1.2.b).)

   FİZ.12.1.2
4. Uygulama20 dk
   Etkinlik 1

   Öğrencilerden veri setlerine bakarak denge, kütle merkezi ve ağırlık merkezine yönelik kendi iddialarını ve bu iddiaları destekleyen verileri yazmaları istenir. Her öğrenci iddiasını gruptaki arkadaşlarına okur (FİZ.12.1.2.c).

   FİZ.12.1.2
5. 25 dk
   Etkinlik 2

   Öğrenciler, arkadaşlarının iddialarına yönelik çürütücülerini ve varsa karşıt görüşlerini saygı çerçevesinde ifade eder (D14.1, SDB2.3). Tartışma verilere dayandırılır; Lami Teoremi'nin kullanımından kaçınılır. Öğretmen, gerektiğinde gruplara yönlendirici sorular sorar (FİZ.12.1.2.c).

   FİZ.12.1.2
6. 25 dk
   Etkinlik 3

   Tartışma sonucunda öğrenciler, denge, kütle merkezi ve ağırlık merkezi kavramlarını veriye dayalı olarak açıklar ve öğrenmelerini derinleştirir (E3.6, KB2.19). Öğrencilerden tartışmadan çıkardıkları kanıtlara yönelik kısa bir rapor hazırlamaları istenir (FİZ.12.1.2.c).

   FİZ.12.1.2
7. Sonuçlandırma25 dk

   Öğrencilerden hazırladıkları kısa raporlardaki açıklamayı Çalışma Kâğıdı üzerinde tek bir açık uçlu soruyla özetlemeleri istenir: veriler denge ile kütle ve ağırlık merkezi arasındaki ilişkiyi nasıl gösterir? Öğretmen, Dereceli Puanlama Anahtarı ile raporları değerlendirir. Öğrenciler Öz Değerlendirme Formu'nu doldurarak güçlü ve geliştirilmesi gereken yönlerini belirler (FİZ.12.1.2.c).

   FİZ.12.1.2

Sınıf defteri: FİZ.12.1.2 Denge, kütle merkezi ve ağırlık merkezi ile ilgili kanıt kullanabilme; değerlendirme

1. Derse Giriş15 dk

   Öğretmen, durmakta olan bir topa vurulması ile hızla gelen bir topun karşılanması durumlarını etkileşimli tahtada gösterir. Öğrencilerden iki durumda cisme etki eden kuvvetin etkisinin neden farklı hissedildiğini düşünmeleri istenir. Önceki haftada çalışılan denge konusundaki kuvvet kavramına değinilir. Haftanın amacı, itme ve momentum değişimi arasındaki ilişkiye ait değişkenleri tanımlamak ve ilişkiyi gözlemleyecek bir deneyde verileri kaydetmektir.

2. Keşfetme25 dk
   Etkinlik 1

   Öğretmen, farklı kütle ve hızlardaki cisimlerin çarpışma esnasında yaptıkları etkilere günlük hayattan örnekler verir; örneğin kamyon ile bisikletin ya da hızlı ile yavaş atılan bir topun çarpışması karşılaştırılır. Öğrencilerden örneklerde çarpışmanın şiddetini neyin belirlediğine ilişkin ilk düşüncelerini yazmaları istenir. (FİZ.12.1.3.a)

   FİZ.12.1.3
3. 25 dk
   Etkinlik 2

   Soru cevap tekniği kullanılarak cisimlerin kütlelerinin ve çarpma hızlarının çarpışma üzerindeki etkisi sorgulanır. Öğretmen 'Kütle iki katına çıkarsa etki nasıl değişir?' ve 'Hız iki katına çıkarsa etki nasıl değişir?' gibi sorular yöneltir. Öğrencilerin yanıtları tahtada toplanarak kütle ve hızın etkisi ayrı ayrı değerlendirilir. (FİZ.12.1.3.a)

   FİZ.12.1.3
4. Uygulama30 dk
   Etkinlik 1

   Alınan yanıtlar dikkate alınarak momentumun kütle ve hız ile ilişkisi matematiksel model üzerinden açıklanır; Newton'ın ikinci yasası ve matematiksel modeli hatırlatılır. Öğrencilerden momentumun matematiksel modeline ve Newton'ın ikinci yasasına odaklanarak (E3.2) itme (impuls) ile momentum değişimi arasındaki ilişkiye ait değişkenleri tanımlamaları istenir. (FİZ.12.1.3.a)

   FİZ.12.1.3
5. 40 dk
   Etkinlik 2

   Öğrenciler arkadaşlarıyla yardımlaşarak (D20.1) itme ve momentum değişimi arasındaki ilişkiyi gözlemleyecek bir deney gerçekleştirir. Grupta görev paylaşımı yapılır ve deney süreci planlanan basamaklara göre yürütülür (SDB1.2). Ölçülen kuvvet, süre, kütle ve hız değerleri hazırlanan veri tablosuna kaydedilir. (FİZ.12.1.3.b)

   FİZ.12.1.3
6. Sonuçlandırma25 dk

   Öğrencilerden deneyde topladıkları verileri kaydettikleri tabloyu kontrol etmeleri ve itme ile momentum değişimine ait değişkenleri çalışma kâğıdında adlandırmaları istenir. Veri kaydı ve değişken tanımları dereceli puanlama anahtarıyla değerlendirilir. Öğrencilere öz değerlendirme formu doldurtularak veri toplama süreci toparlanır. (FİZ.12.1.3.b)

   FİZ.12.1.3

Sınıf defteri: FİZ.12.1.3 İtme (İmpuls) ve momentum değişimi arasındaki ilişkiye yönelik…; değerlendirme

1. Derse Giriş15 dk

   Etkileşimli tahtada hızla gelen bir topun yakalanmasını gösteren bir görsel sunulur ve öğrencilerden itme ile momentum değişimi arasında nasıl bir ilişki olabileceğini tahmin etmeleri istenir (E3.2). Önceki haftada tanımlanan bileşenlerin bu hafta verilerle incelenip yorumlanacağı belirtilir. Birleşmiş Milletler Günü'ne değinilerek ortak çalışmada saygının önemi vurgulanır (D14).

2. Keşfetme25 dk
   Etkinlik 1

   Öğrenciler gruplar hâlinde deney malzemeleriyle düzeneği kurar; öğretmen kütle, hız, kuvvet ve zaman değişkenlerinin hangi araçla ölçüleceğini sorar. Her grup bağımsız, bağımlı ve sabit tutulacak değişkenleri belirler (E3.6). Gruplar düzeneği deneme ölçümüyle kontrol eder (FİZ.12.1.3.b).

   FİZ.12.1.3
3. 25 dk
   Etkinlik 2

   Gruplar deneyi farklı kütle ya da hız değerleriyle tekrarlar ve kütle, hız, kuvvet ile zaman verilerini çalışma kâğıdındaki tabloya birimleriyle kaydeder (SDB2.2). Deney yapılamıyorsa öğretmenin verdiği hazır veri seti kullanılır. Kayıtlardaki tutarsız değerler gruplarca gözden geçirilir (FİZ.12.1.3.b).

   FİZ.12.1.3
4. Uygulama20 dk
   Etkinlik 1

   Öğrenciler tablodaki kuvvet ve zaman verilerini çalışma kâğıdına ya da etkileşimli tahtadaki grafik aracıyla kuvvet-zaman grafiğine dönüştürür (KB2.14, OB7). Eksenler adlandırılır ve birimler yazılır. Grafiklerin doğruluğu gruplar arasında kontrol edilir (FİZ.12.1.3.c).

   FİZ.12.1.3
5. 25 dk
   Etkinlik 2

   Sınıf tartışmasında grafiklerden ve verilerden yararlanılarak itme (F·Δt) ile momentum değişiminin (Δp = m·Δv) nasıl ilişkili olduğu yorumlanır (E3.1, E3.6). Öğrencilerden gruplar arası sonuçları karşılaştırarak kuvvet-zaman grafiğinin altında kalan alanın neyi gösterdiğine ilişkin gerekçeli yorum yapmaları istenir. Farklı görüşler saygıyla dinlenir ve ortak sonuç yazılır (FİZ.12.1.3.c).

   FİZ.12.1.3
6. 25 dk
   Etkinlik 3

   Öğrencilere itme ve momentum değişimi arasındaki ilişkiye yönelik açık uçlu sorulardan oluşan çalışma yaprağı verilir. Öğrenciler bireysel olarak verileri ve grafikleri kullanarak soruları yanıtlar, ardından yanıtlarını eşleriyle karşılaştırır (SDB2.1). Yorumların veriye dayanıp dayanmadığı birlikte denetlenir (FİZ.12.1.3.c).

   FİZ.12.1.3
7. Sonuçlandırma25 dk

   Çalışma yaprağındaki yanıtlar dereceli puanlama anahtarıyla değerlendirilir. Öğrenciler itme ile momentum değişimi arasındaki ilişkiyi zihin haritasında özetler (FİZ.12.1.3.c). Performans görevi olarak her grup kendi verisinden çıkardığı bir yorumu sunar. Öğrenciler öz değerlendirme formunu doldurarak veriyi yorumlamada zorlandıkları noktaları yazar (SDB1.1).

   FİZ.12.1.3

Sınıf defteri: FİZ.12.1.3 İtme (İmpuls) ve momentum değişimi arasındaki ilişkiye yönelik…; değerlendirme

1. Derse Giriş15 dk

   Öğretmen, önceki haftada çalışılan itme ve momentum kavramlarını kısa bir soru-cevapla hatırlatır. Ardından iki arabanın çarpışması gibi günlük bir görüntü etkileşimli tahtada gösterilir. Öğrencilerden çarpışmadan önce ve sonra cisimlerin momentumları hakkındaki ilk tahminlerini söylemeleri istenir. Dersin amacının momentumun korunumuna ilişkin veri toplamak ve bu verilerle hesaplama yapmak olduğu belirtilir.

2. Keşfetme25 dk
   Etkinlik 1

   Öğrencilerle okul bahçesine çıkılır; öğretmen taş, top ve oyuncak araba ile momentumun korunumuna yönelik bir gösteri deneyi yapar. Gösteriden önce öğrencilerden cisimlerin momentumlarına odaklanmaları istenir (E3.2). Her denemede cisimlerin kütleleri ve hızları ölçülerek ya da gözlenerek çalışma kâğıdındaki tabloya yazılır (FİZ.12.1.4.a).

   FİZ.12.1.4
3. 25 dk
   Etkinlik 2

   Sınıfa dönülür; öğrencilerden gözlemlerini cisimlerin hızlarını dikkate alarak açıklamaları istenir. Öğretmen soru-cevap tekniğiyle çarpışma öncesi ve sonrası hız değişimlerini sorgular (SDB2.1). Gruplar hâlinde veriler tabloda düzenlenir, tutarsız ölçümler belirlenir ve gerekirse denemeler tekrarlanır (FİZ.12.1.4.a, KB2.12).

   FİZ.12.1.4
4. Uygulama20 dk
   Etkinlik 1

   Öğretmen momentumun korunum şartını belirtir. Öğrenciler etkileşimli tahtada simülasyon kullanarak bir boyutta esnek ve esnek olmayan çarpışmalarda kütle ile hız verilerini toplar. Veriler çalışma kâğıdına kaydedilir (FİZ.12.1.4.a, OB2).

   FİZ.12.1.4
5. 25 dk
   Etkinlik 2

   Toplanan verilerden çarpışma öncesi ve sonrası toplam momentum değerleri hesaplanır. Öğrenciler esnek ve esnek olmayan çarpışmalarda bulduğu değerleri karşılaştırır ve sonuçları veriye dayalı olarak yorumlar (FİZ.12.1.4.b, OB7).

   FİZ.12.1.4
6. 25 dk
   Etkinlik 3

   Öğrenciler simülasyon ya da animasyonla iki boyutlu çarpışma, patlama ve roket hareketi için veri toplar. Her durumda toplam momentum hesaplanır ve korunumun sağlanıp sağlanmadığı nedenleriyle tartışılır (FİZ.12.1.4.b, KB2.16). Gruplar hesaplamalarını birbirlerine açıklar (SDB2.2).

   FİZ.12.1.4
7. Sonuçlandırma25 dk

   Öğrencilerden bu haftaki veri tabloları ve hesaplamaları, çalışma kâğıdında toplam momentum karşılaştırmasını içeren kısa bir özet hâlinde düzenlemeleri istenir (FİZ.12.1.4.b). Çalışma kâğıdı dereceli puanlama anahtarıyla değerlendirilir. Öğrencilerden öz değerlendirme formunu doldurarak hesaplamalardaki güçlü yönlerini ve geliştirmeleri gereken noktaları belirlemeleri istenir (SDB1.2).

   FİZ.12.1.4

Sınıf defteri: FİZ.12.1.4 Momentumun korunumunu veriye dayalı tahmin edebilme; değerlendirme

1. Derse Giriş15 dk

   Öğretmen, dönen bir sandalyeyi ya da bir tekerleği gösteren görseli etkileşimli tahtada sunarak "Bir cisim neden bazen kolay, bazen zor döndürülür?" sorusunu sorar. Momentumun korunumundan hareketle dönme hareketinde de cismin bir direncinin olabileceği düşündürülür. Bu hafta bu direncin hangi durumlarda ortaya çıktığı ve hangi değişkenlere bağlı olduğu incelenecektir.

2. Keşfetme25 dk
   Etkinlik 1

   Öğrenciler, paten sporcusunun ya da cimnastikçinin kollarını açıp kapatarak dönmesini gösteren video veya animasyonu izler. Dönme hızındaki değişim, kollar açıkken ve kapalıyken karşılaştırılarak not edilir. Gözlemler eylemsizlik momenti açısından yorumlanır (OB4) (FİZ.12.1.5.a).

   FİZ.12.1.5
3. 25 dk
   Etkinlik 2

   Gruplar, dijital içerikte sunulan farklı olaylardan (farklı cisimlerin döndürülmesi, kütlesi farklı dağılmış çubuk ya da halka) en az üçünü inceler. Her olayda cismin dönme hareketini değiştirmenin kolay ya da zor olduğu gözlem tablosuna yazılır (SDB2.2). Tablolar gruplar arasında paylaşılır (FİZ.12.1.5.a).

   FİZ.12.1.5
4. Uygulama20 dk
   Etkinlik 1

   Öğretmen soru cevap tekniğiyle eylemsizlik momentine etki eden değişkenlerin neler olabileceğini sorar. Öğrencilerin ileri sürdüğü değişkenler tahtada listelenir. Her değişken için öğrencilerden bir gözlem örneği vermeleri istenir (FİZ.12.1.5.b).

   FİZ.12.1.5
5. 25 dk
   Etkinlik 2

   Görsellerde yer alan farklı cisimlerin (dönen kapı, tekerlek, ince uzun çubuk) dönme hareketine odaklanılır (E3.2). Öğrenciler kütle ve yarıçap veya uzunluk değişkenlerinin etkisini fark eder (KB2.4). Fark edilenler çiftler hâlinde kaydedilir (FİZ.12.1.5.b).

   FİZ.12.1.5
6. 25 dk
   Etkinlik 3

   Matematiksel model kullanılmadan, soru cevap tekniğiyle değişen kütle ve yarıçap veya uzunluk değerlerinin eylemsizlik momenti üzerindeki etkisi sorgulatılır. Örneğin kütle artarsa ya da uzunluk azalırsa ne olacağı sorulur. Öğrenciler yanıtlarını gerekçeleriyle söyler (FİZ.12.1.5.b).

   FİZ.12.1.5
7. Sonuçlandırma25 dk

   Öğrenciler, eylemsizlik momentinin bağlı olduğu değişkenleri ve bunlarla ilişkisini gösteren bir zihin haritası oluşturur. Haritada gözlem tablosundaki ve görsellerdeki örneklere yer verilir. Zihin haritaları dereceli puanlama anahtarıyla değerlendirilir. Öğrenciler öz değerlendirme formunda neyi anladıklarını ve neyi pekiştirmeleri gerektiğini yazar (SDB1.1) (FİZ.12.1.5.b).

   FİZ.12.1.5

Sınıf defteri: FİZ.12.1.5 Eylemsizlik momentine yönelik tümevarımsal akıl yürütebilme; değerlendirme

1. Derse Giriş15 dk

   Öğretmen etkileşimli tahtada artistik patencinin kollarını açıp kapatırken dönüş hızının değiştiğini gösteren görseli sunar. Öğrencilerden bu değişimin nedenini eylemsizlik momentiyle ilişkilendirerek tahmin etmeleri istenir (KB2.12). Önceki hafta gözlemlenen durumlar hatırlatılır; dersin amacı eylemsizlik momentinin bağlı olduğu değişkenlerle ilişkisini bulmak ve genellemek olarak paylaşılır.

2. Keşfetme25 dk
   Etkinlik 1

   Öğrencilerden önceki hafta gözlemlenen durumlara ait verileri (kütle, kütlenin dönme eksenine uzaklığı, cismin biçimi) tabloya yazmaları istenir. Gruplar hâlinde tablo çözümlenir ve her seferinde yalnız bir değişkenin değiştiği durumlar karşılaştırılır (KB2.4, OB7). Eylemsizlik momentinin kütle ve eksene uzaklıkla nasıl değiştiği orantı ilişkisi olarak belirlenir (FİZ.12.1.5.b).

   FİZ.12.1.5
3. 25 dk
   Etkinlik 2

   Gruplar bulduğu orantısal çıkarımları (örneğin kütle iki katına çıkınca eylemsizlik momentinin iki katına, uzaklık iki katına çıkınca dört katına çıkması) farklı durumlar için sınar ve genel bir cümleyle ifade eder (KB2.16, SDB2.2). Genellemeler tahtada paylaşılır; karşı örnek olup olmadığı açık fikirlilikle tartışılır (E3.5, FİZ.12.1.5.c).

   FİZ.12.1.5
4. Uygulama35 dk
   Etkinlik 1

   Öğrencilerden genellemelerini yeni durumlarda (kollarını açıp kapatan patenci, farklı kütleli ve yarıçaplı halkalar, farklı uzunlukta çubuklar) kullanarak eylemsizlik momentinin nasıl değişeceğine dair tahminde bulunmaları istenir. Tahminler gerekçeleriyle yazılır ve gruplar arasında akıl yürütme süreçleri karşılaştırılır (KB2.16, E3.6, FİZ.12.1.5.c).

   FİZ.12.1.5
5. 35 dk
   Etkinlik 2

   Öğrencilere, orantısal çıkarımlarını değerlendirebilmeleri için açık uçlu sorulardan oluşan bir test verilir. Öğrenciler soruları bireysel yanıtlar, ardından yanıtlarını dereceli puanlama anahtarıyla eşleriyle birlikte kontrol eder. Hatalı çıkarımlar gerekçeleriyle düzeltilir (SDB1.2, FİZ.12.1.5.c).

   FİZ.12.1.5
6. Sonuçlandırma25 dk

   Öğrencilerden eylemsizlik momentinin bağlı olduğu değişkenleri ve bunlarla orantısal ilişkilerini gösteren bir zihin haritası hazırlamaları istenir. Haritalar sınıfta paylaşılır; öğretmen genellemeyi ortak bir cümleyle toparlar. Öğrenciler öz değerlendirme formunu doldurarak genelleme yapabilme düzeylerini değerlendirir (SDB1.1).

   FİZ.12.1.5

Sınıf defteri: FİZ.12.1.5 Eylemsizlik momentine yönelik tümevarımsal akıl yürütebilme; değerlendirme

1. Derse Giriş15 dk

   Etkileşimli tahtada dönen bir topaç ve bir bisiklet tekerleği fotoğrafı gösterilir (OB4). Öğrencilere bu cisimlerin dönme hareketini sürdürmesinde hangi niceliklerin rol oynayabileceği sorulur. Öğrencilerin tahminleri tahtaya yazılır (KB2.12).

2. Keşfetme20 dk
   Etkinlik 1

   Öğretmen, soru cevap tekniğiyle öğrencilerin momentum, açısal hız ve eylemsizlik momenti ile ilgili ön bilgilerini hatırlatır. Öğrencilerden bu kavramların tanımını ve birimini söylemeleri, kütle ile dönme eksenine uzaklığın eylemsizlik momentini nasıl etkilediğini açıklamaları istenir (SDB2.1). (FİZ.12.1.6.a)

   FİZ.12.1.6
3. 30 dk
   Etkinlik 2

   Gruplara dönen cisimleri gösteren fotoğraf ve resimler dağıtılır (OB4). Gruplardan görsellerde dönme hareketini etkileyebilecek nicelikleri belirlemeleri ve listelemeleri istenir (KB2.4). Listeler sınıfta paylaşılır, farklı görüşler saygıyla dinlenir (D14). (FİZ.12.1.6.a)

   FİZ.12.1.6
4. Uygulama25 dk
   Etkinlik 1

   Öğretmen, animasyon ve video gibi dijital içerikler ile buz pateni sporcusunun dönme hareketi gibi örnekleri kullanarak farklı cisim ve hareketlilerin açısal momentumunun korunduğunu gösteren görselleri sunar (OB4). Öğrencilerden izleme sırasında kütle, dönme eksenine uzaklık ve açısal hızdaki değişimleri çalışma kâğıdına not etmeleri istenir (OB2). (FİZ.12.1.6.a)

   FİZ.12.1.6
5. 25 dk
   Etkinlik 2

   Soru cevap tekniği ile öğrencilerin açısal momentuma etki eden değişkenleri tanımlamaları sağlanır. Öğrencilerden her değişkenin büyüklüğünün açısal momentumu nasıl etkileyeceği hakkında yargıda bulunmaları ve gerekçelerini açıklamaları istenir (KB2.16). (FİZ.12.1.6.a)

   FİZ.12.1.6
6. 20 dk
   Etkinlik 3

   Verilen değerlerden oluşan tablo üzerinde eylemsizlik momenti ve açısal hız değiştikçe açısal momentumun nasıl değiştiği incelenir (OB7). Öğrencilerden açısal momentum ile bağlı olduğu değişkenler arasındaki ilişkiyi L = I·ω bağıntısı olarak bulmaları istenir (KB2.12). (FİZ.12.1.6.b)

   FİZ.12.1.6
7. Sonuçlandırma25 dk

   Öğrencilerden açısal momentumun bağlı olduğu değişkenleri ve aralarındaki ilişkiyi zihin haritasında özetlemeleri istenir. Haritalar eşlerle karşılaştırılarak eksikler tamamlanır (SDB2.2). Çalışma kâğıdındaki açık uçlu sorular yanıtlanır; öğrenciler öz değerlendirme formuyla öğrenmelerini gözden geçirir (SDB1.1). (FİZ.12.1.6.b)

   FİZ.12.1.6

Sınıf defteri: FİZ.12.1.6 Açısal momentumun korunumuna yönelik tümevarımsal akıl yürütebilme; değerlendirme

1. Derse Giriş15 dk

   Öğretmen, dönen tabureda kollarını açıp kapatan bir kişinin görselini etkileşimli tahtada gösterir ve önceki derste gözlenen değişkenleri sorarak dersi başlatır. Öğrencilerden dönme hızındaki değişimin nedenini tahmin etmeleri istenir (KB2.12). Bu hafta değişkenler arasındaki ilişkinin bulunacağı ve açısal momentumun korunumunun genelleneceği belirtilir.

2. Keşfetme25 dk
   Etkinlik 1

   Öğretmen soru cevap tekniğiyle dönen bir cismin eylemsizlik momenti, açısal hızı ve açısal momentumuna ilişkin sorular yöneltir. Öğrenciler bu değişkenlerin büyüklüklerini karşılaştırarak (KB2.4) aralarındaki ilişkiyi sözel olarak ifade eder; eylemsizlik momenti arttığında ya da azaldığında açısal hızın nasıl değiştiği etkileşimli tahtadaki kavram haritası şablonuna işlenir (FİZ.12.1.6.b).

   FİZ.12.1.6
3. 25 dk
   Etkinlik 2

   Öğretmen, öğrencilerden açısal momentumun korunumuna ilişkin açıklamalarını tork ile ilişkilendirmelerini ister. Dış tork sıfır olduğunda sistemin açısal momentumuna ne olduğu ikili çalışmalarla tartışılır ve ulaşılan ilişki kavram haritası şablonuna eklenir (FİZ.12.1.6.b).

   FİZ.12.1.6
4. Uygulama25 dk
   Etkinlik 1

   Gruplar, artistik patenci, yüksekten atlayan sporcu ve kendi çevresinde dönen gök cisimleri gibi açısal momentumun korunumuna ilişkin farklı örnekleri ders kitabı ve etkileşimli tahta üzerinden inceleyip tartışır (SDB2.2). Her grup, örnekte değişen ve sabit kalan değişkenleri belirler (FİZ.12.1.6.c).

   FİZ.12.1.6
5. 25 dk
   Etkinlik 2

   Öğrenciler, örneklerden elde ettikleri gözlemlere dayanarak (E3.6) açısal momentumun hangi koşulda değişmediğini denklem kullanmadan kendi cümleleriyle ifade eder. Gruplar ifadelerini karşılaştırıp ortak bir genelleme oluşturur (KB2.16) ve genelleme etkileşimli tahtaya yazılır (FİZ.12.1.6.c).

   FİZ.12.1.6
6. 20 dk
   Etkinlik 3

   Öğretmen rehberliğinde sınıfça açısal momentumun korunumuna yönelik bir zihin haritası oluşturulur; merkezde korunum genellemesi, dallarda tork, eylemsizlik momenti, açısal hız ve örnekler yer alır. Öğrencilerden kendi örneklerini haritaya eklemeleri istenir (FİZ.12.1.6.c).

   FİZ.12.1.6
7. Sonuçlandırma25 dk

   Öğrencilerden zihin haritalarını bireysel olarak tamamlamaları ve 'Dış tork sıfır olduğunda dönen bir sistemin açısal momentumu neden değişmez?' açık uçlu sorusunu yazılı yanıtlamaları istenir (FİZ.12.1.6.c). Yanıtlar dereceli puanlama anahtarıyla değerlendirilir. Öğrenciler öz değerlendirme formunu doldurarak genellemeyi ne ölçüde yapabildiklerini belirler (SDB1.1).

   FİZ.12.1.6

Sınıf defteri: FİZ.12.1.6 Açısal momentumun korunumuna yönelik tümevarımsal akıl yürütebilme; değerlendirme

1. Derse Giriş15 dk

   Tutum, Yatırım ve Türk Malları Haftası kapsamında dayanıklı ve uzun ömürlü ürünlerin seçilmesinin tasarrufa katkısı üzerinde durulur (D17). Öğrencilere yaylı bir kalem ile yaylı bir zımba gösterilerek bu ürünlerdeki yayın işlevi sorulur. Bu derste farklı yayların kuvvet karşısındaki davranışının deneyle incelenerek yay sabitinin bulunacağı duyurulur (KB2.16).

2. Keşfetme25 dk
   Etkinlik 1

   Öğretmen bisiklet, motosiklet ve araba amortisörleri ile kalem, kapı kolu ve zımba gibi aletlerin görsellerini etkileşimli tahtada gösterir. Günlük hayatta farklı yaylara ihtiyaç duyulmasının nedenleri üzerine sorular sorar (OB4). Öğrencilerden gözlemlerini kısa cümlelerle ifade etmeleri istenir (FİZ.12.2.1.a).

   FİZ.12.2.1
3. 25 dk
   Etkinlik 2

   Beyin fırtınası ya da soru cevap tekniğiyle öğrencilerin birbirleriyle etkileşim kurması sağlanır (SDB2.1). Görsellerle ilgili merak edilen soruların sorulması teşvik edilir (E3.8). Tartışma sonunda kuvvet, yayın sertliği ve yaydaki uzanım miktarı değişkenleri tahtada listelenir (FİZ.12.2.1.a).

   FİZ.12.2.1
4. Uygulama15 dk
   Etkinlik 1

   Öğretmen farklı sertlikteki yayların karşılaştırılabileceği araç ve aletlerle ilgili problem durumu içeren bir senaryo paylaşır. Öğrenciler gruplara ayrılır (SDB2.2). Gruplardan kuvvet, yayın sertliği ve uzanım miktarı değişkenlerine yönelik fikir alışverişi yaparak senaryoya uygun bir problem cümlesi belirlemeleri istenir (FİZ.12.2.1.a).

   FİZ.12.2.1
5. 20 dk
   Etkinlik 2

   Gruplardan ortak görev bilinciyle (D16.3) kuvvet ve uzanım değişkenlerini kullanarak yay sabitini bulabilecekleri bir deney tasarlamaları istenir (SDB1.2). Tasarımda bağımsız, bağımlı ve sabit tutulacak değişkenler ile gerekli araç gereç yazılır. Gruplar hipotezlerini kurar (FİZ.12.2.1.a).

   FİZ.12.2.1
6. 15 dk
   Etkinlik 3

   Gruplar tasarladıkları deney düzeneğini kurar ve yaya asılan kütlelere karşılık gelen uzanım değerlerini ölçerek veri toplar. Öğrencilerden verileri kuvvet ve uzanım sütunlarından oluşan bir tabloya düzenli biçimde kaydetmeleri istenir (FİZ.12.2.1.a).

   FİZ.12.2.1
7. 20 dk
   Etkinlik 4

   Gruplardan topladıkları verilerden farklı yaylar için kuvvet ve uzanım grafiklerini çizmeleri istenir. Grafiklerin eğimleri yorumlanarak yayların sertlikleri karşılaştırılır ve yay sabiti belirlenir (E3.6, OB7). Hipotezlerin verilerle uyumu tartışılır (FİZ.12.2.1.b).

   FİZ.12.2.1
8. Sonuçlandırma25 dk

   Öğrencilerden farklı sertlik ve uzunluktaki yaylar için tasarlanabilecek deneyleri ve kuvvet ile uzanım grafiklerinin analizini değerlendiren açık uçlu, kısa cevaplı ve eşleştirmeli sorulardan oluşan testi yanıtlamaları istenir. Gruplar, deney sürecini kontrol listesiyle gözden geçirir (SDB1.3). Grafik analizlerinden elde edilen sonuçlar sınıfla paylaşılır (FİZ.12.2.1.b).

   FİZ.12.2.1

Sınıf defteri: FİZ.12.2.1 Yay sabitini tanımlamak için deney yapabilme; değerlendirme

1. Derse Giriş15 dk

   Öğretmen, etkileşimli tahtada yaya asılan kütlelerle uzayan bir yay görseli gösterir. Öğrencilerden kütle arttıkça yayın uzamasının nasıl değişeceğine ilişkin tahminde bulunmaları istenir (KB2.11). Tahminler tahtaya yazılır. Dersin amacının kuvvet ile uzanım arasındaki örüntüyü modellemek ve model üzerinden genelleme yapmak olduğu duyurulur (E3.2).

2. Keşfetme25 dk
   Etkinlik 1

   Gruplar hâlinde deney malzemesiyle yaya farklı kütleler asılır; her kütle için yayın uzanımı ölçülür ve kuvvet–uzanım tablosuna kaydedilir (SDB2.2). Ölçümlerin olduğu gibi, dürüstçe kaydedilmesi vurgulanır (D6). Öğrencilerden tablodaki verileri inceleyerek kuvvetin uzanımla birlikte nasıl değiştiğini belirlemeleri istenir (KB2.4) (FİZ.12.2.2.a).

   FİZ.12.2.2
3. 25 dk
   Etkinlik 2

   Öğrenciler tablodaki verilerle kuvvet–uzanım grafiğini çizer (OB7). Grafiğin doğrusal olup olmadığı ve eğimin neyi gösterdiği sınıfça tartışılır. Bulunan örüntü, Hooke Yasası'nı ifade eden F = k·x biçiminde matematiksel modele dönüştürülür (FİZ.12.2.2.a).

   FİZ.12.2.2
4. Uygulama25 dk
   Etkinlik 1

   Öğrencilerden F = k·x modelini kullanarak hazır veri setlerinde verilen farklı yaylar için yay sabitini hesaplamaları istenir. Hesaplamalar farklı kuvvet ve uzanım değerleriyle tekrar edilir ve sonuçların tutarlılığı kontrol edilir (E1.3) (FİZ.12.2.2.b).

   FİZ.12.2.2
5. 25 dk
   Etkinlik 2

   Farklı yay sabitine sahip yayların kuvvet–uzanım grafikleri aynı eksen takımında karşılaştırılır. Öğrencilerden eğim ile yay sabiti arasındaki ilişkiden hareketle yay sabiti, kuvvet ve uzanım için genel bir sonuç cümlesi yazmaları istenir (KB2.10) (FİZ.12.2.2.b).

   FİZ.12.2.2
6. 20 dk
   Etkinlik 3

   Öğretmen, yay sabitine ilişkin matematiksel hesaplamalar için açık uçlu sorulardan oluşan bir test verir. Öğrenciler çözümlerini gerekçeleriyle yazar, ardından eşleriyle karşılaştırarak kontrol eder (SDB2.1) (FİZ.12.2.2.b).

   FİZ.12.2.2
7. Sonuçlandırma25 dk

   Öğrencilerden kuvvet–uzanım modelinden yola çıkarak yay sabitine ilişkin genellemelerini tek cümleyle yazmaları istenir (FİZ.12.2.2.b). Açık Uçlu Sorular ve Kontrol Listesi ile öğrenme kanıtı toplanır. Öğrenciler kendi çalışmalarını yansıtır (SDB1.3). Genellemeler sınıfta paylaşılarak haftanın öğrenmeleri toparlanır.

   FİZ.12.2.2

Sınıf defteri: FİZ.12.2.2 Yay sabitinin matematiksel modeline ilişkin tümevarımsal akıl…; değerlendirme

1. Derse Giriş15 dk

   Öğretmen, kurmalı bir oyuncağın kurulma miktarı arttıkça daha uzağa gittiğini hatırlatarak 'Yayda enerji nasıl depolanır?' sorusunu yöneltir (E3.8). Öğrencilerin yanıtları etkileşimli tahtaya yazılır. Yay sabiti ve uzanım kavramları kısaca anımsatılır, haftanın hedefinin yayın esneklik potansiyel enerjisinin matematiksel modeline ulaşmak olduğu duyurulur.

2. Keşfetme25 dk
   Etkinlik 1

   Öğretmen, Türk millî sporcuların okçulukta şampiyon olduğu bir videoyu izletir veya görseller sunar (D13.2, D19.2). Öğrenciler beyin fırtınası ya da soru-cevap ile bir yayla oku en uzağa atabilmek için sistemde nelerin değiştirilmesi gerektiğini tartışır. Kurmalı oyuncaklarda kurulma miktarının hareketi nasıl değiştireceği açıklanır (FİZ.12.2.3.a).

   FİZ.12.2.3
3. 25 dk
   Etkinlik 2

   Öğrenciler, yayın uzama veya sıkışma miktarına etki eden değişkenleri belirlemek için deney tasarlar (SDB1.2) ya da simülasyondan yararlanır. Aynı yaya farklı kuvvetler uygulanarak yayın boyundaki değişimler kaydedilir. Elde edilen verilerle kuvvet-uzanım grafiği çizilir (OB7). Grafiğin eğimi yay sabiti olarak yorumlanır (FİZ.12.2.3.a).

   FİZ.12.2.3
4. Uygulama25 dk
   Etkinlik 1

   Öğrenciler Hooke Yasası'nı ve kuvvet-uzanım grafiğini kullanır; grafiğin altında kalan alanın yayı germek için yapılan işe, bunun da yayda depolanan enerjiye eşit olduğunu çıkarır. Alan ifadesinden Eₚ = (1/2)·k·x² modeline ulaşılır (KB2.10). Modeldeki niceliklerin birimleri ve aralarındaki ilişki sözlü olarak ifade edilir (FİZ.12.2.3.a).

   FİZ.12.2.3
5. 25 dk
   Etkinlik 2

   Öğrenciler, farklı yay sabiti ve uzanım değerleri içeren veri setleriyle Eₚ hesaplamaları yapar. Uzanım iki katına çıktığında enerjinin kaç katına çıktığı gibi örüntüler tablo üzerinde incelenir (KB2.16). Bulgulardan yola çıkarak model genellenir (FİZ.12.2.3.b).

   FİZ.12.2.3
6. 20 dk
   Etkinlik 3

   Öğrenciler bireysel ya da ikili gruplar hâlinde iş birliği içinde (SDB2.2) STEM döngüsü çerçevesinde esneklik potansiyel enerjisini kullanarak hareket eden araba veya gemi gibi bir model tasarlar (D3.3, SDB1.2). Yayın sıkıştırılma miktarına göre depolanacak enerji model üzerinde hesaplanır (FİZ.12.2.3.b).

   FİZ.12.2.3
7. Sonuçlandırma25 dk

   Öğrenciler tasarladıkları modelleri sunar; performans görevi dereceli puanlama anahtarı ve akran değerlendirme formuyla değerlendirilir. Öğrencilerden açık uçlu hesaplama sorularından oluşan çalışma kâğıdını yanıtlamaları, hazırlık sürecine ilişkin öz değerlendirme yapıp öğrenmelerini geliştirmeye yönelik görüşlerini paylaşmaları istenir (SDB1.3). Eₚ = (1/2)·k·x² modeli özetlenir (FİZ.12.2.3.b).

   FİZ.12.2.3

Sınıf defteri: FİZ.12.2.3 Yayın esneklik potansiyel enerjisinin matematiksel modeline ilişkin…; değerlendirme

1. Derse Giriş15 dk

   Öğretmen, önceki derste çalışılan yayın esneklik potansiyel enerjisini kısaca hatırlatır. Ardından etkileşimli tahtada yatay zeminde kayarak duran bir cismin görüntüsü gösterilir ve cismin neden durduğu sorulur. Öğrencilerin düşünceleri alınır; bu hafta sürtünme kuvvetinin yaptığı işin gözlenip matematiksel olarak modelleneceği duyurulur.

2. Keşfetme25 dk
   Etkinlik 1

   Tahmin et-gözle-açıkla yöntemiyle aynı yolda giden araçların frene basıldığında durma mesafelerini hangi etmenlerin etkilediği sorulur. Öğrencilerden mevcut bilgilerinden yola çıkarak hız, kütle ve yol yüzeyi gibi etmenler hakkında tahminlerini gerekçeleriyle yazmaları ve ifade etmeleri istenir. Tahminler etkileşimli tahtada listelenir (KB2.11) (FİZ.12.2.4.a).

   FİZ.12.2.4
3. 25 dk
   Etkinlik 2

   Dijital içerikte farklı hız ve yüzey koşullarında araçların durma mesafeleri gözlenir. Öğrencilerden gözlemlerini tahminleriyle karşılaştırmaları ve tahmini tutmayan durumları açıklamaları istenir. Açıklamalar sürtünme kuvveti, yol ve durma kavramlarıyla ortak olarak ifade edilir (FİZ.12.2.4.a).

   FİZ.12.2.4
4. Uygulama25 dk
   Etkinlik 1

   Tahta blok gibi bir cismin yatay zeminde farklı ilk hızlarla ilerlerken aldığı yollar gözlenir ve kayıt altına alınır. Öğrencilerden cismin kinetik enerji değişimi hakkında beyin fırtınası yapmaları, cismin durma nedeniyle ilgili benzer örnekler vererek düşüncelerini birbirleriyle paylaşmaları istenir (D15.1, SDB2.1) (FİZ.12.2.4.a).

   FİZ.12.2.4
5. 20 dk
   Etkinlik 2

   Simülasyon veya animasyon yardımıyla sürtünme kuvvetinin cisim üzerinde yaptığı iş gözlenir. Öğrencilerden ilk hız, sürtünme kuvveti ve alınan yol değiştirildiğinde kinetik enerjideki değişimi gözlemlemeleri ve gözlem sonuçlarını çalışma kâğıdındaki tabloya işlemeleri istenir (KB2.11) (FİZ.12.2.4.a).

   FİZ.12.2.4
6. 25 dk
   Etkinlik 3

   Tablodaki veriler çözümlenerek sürtünme kuvvetinin büyüklüğü, cismin aldığı yol ve kinetik enerji değişimi arasındaki ilişki belirlenir. Yalnız sürtünmenin etkidiği durum için W = −f · Δx = ΔEk bağıntısı oluşturulur. Bağıntıdaki işaretin ve joule biriminin anlamı tartışılır (FİZ.12.2.4.b).

   FİZ.12.2.4
7. Sonuçlandırma25 dk

   Öğretmen, sürtünme kuvvetinin yaptığı işe ilişkin gözlemleri ve oluşturulan matematiksel modeli etkileşimli tahtada özetler. Öğrencilerden Kısa Cevaplı Sorular ve Çalışma Kâğıdı üzerinde, modeli yeni bir cisim ve yol verisine uygulamaları istenir. Çalışmalar Kontrol Listesi ile değerlendirilir; öğrenciler modeli kurarken zorlandıkları noktayı yazar (SDB1.3) (FİZ.12.2.4.b).

   FİZ.12.2.4

Sınıf defteri: FİZ.12.2.4 Sürtünme kuvvetinin yaptığı işe yönelik tümevarımsal akıl yürütebilme; değerlendirme

1. Derse Giriş15 dk

   Öğretmen, Enerji Tasarrufu Haftası'na değinerek sürtünme nedeniyle kaybedilen enerjinin tasarruf açısından önemini sorar. Öğrencilerden önceki derslerde gözlemledikleri sürtünmeli yüzeyde yavaşlayan cisim örneğini anımsamaları istenir. Etkileşimli tahtada bu haftanın hedefi açıklanır: gözlemlerden matematiksel model kurulacak ve model genellenecektir (KB2.16).

2. Keşfetme25 dk
   Etkinlik 1

   Öğrencilerden sürtünmeli yüzeyde ilk hızı verilen bir cismin kinetik enerjisi ile durana kadar aldığı yol verilerini inceleyerek durma yolunu önce tahmin etmeleri istenir (KB2.11). Kinetik enerjideki azalma ile sürtünme kuvvetinin yaptığı iş arasında ilişki kurulur ve model Wsürt = −f·x biçiminde yazılır. Eksi işaretin anlamı etkileşimli tahtada tartışılır (FİZ.12.2.4.b).

   FİZ.12.2.4
3. 25 dk
   Etkinlik 2

   Öğretmen, farklı yay sabiti, uzanım ve yüzey değerlerini içeren hazır veri setlerini etkileşimli tahtada verir (OB7). Öğrencilerden her satırda yayın esneklik potansiyel enerjisi ½kx² ile enerjinin korunumundan sürtünme kuvvetinin yaptığı işi bulmaları, sonuçlardaki ortak örüntüyü belirleyip modelin her durum için geçerli olduğunu genellemeleri istenir (FİZ.12.2.4.c).

   FİZ.12.2.4
4. Uygulama25 dk
   Etkinlik 1

   Öğrencilerden ders kitabındaki ve açık uçlu maddelerden oluşan testteki sürtünmeli yüzey, yay ve verim hesaplarını genellenen modeli kullanarak çözmeleri istenir (E3.6). Çözüm basamakları ve birimler çalışma kâğıdına yazılır. Öğretmen gerekçesi eksik çözümlerde dönüt verir (FİZ.12.2.4.c).

   FİZ.12.2.4
5. 25 dk
   Etkinlik 2

   Öğrencilerden sürtünme kuvvetinin yaptığı işin azaltılmasına yönelik araştırma yaparak bireysel poster hazırlamaları istenir. Posterde genellenen modelden yararlanılarak yağlama, yüzey seçimi gibi yöntemlerin işi nasıl azalttığı gösterilir. Günlük hayatta tasarruf sağlanmasının (D17.2) sürdürülebilirlik bilinci açısından önemi vurgulanır (OB8; FİZ.12.2.4.c).

   FİZ.12.2.4
6. 20 dk
   Etkinlik 3

   Öğrenciler posterlerini sınıf panosunda kısa sunumlarla paylaşır. Sunumlar, öğrencilerin dürüst puan vereceği (D6) akran değerlendirme formu ile izlenir. Öğretmen sunumlardaki modelin doğru kullanımına ilişkin geri bildirim verir (SDB2.1; FİZ.12.2.4.c).

   FİZ.12.2.4
7. Sonuçlandırma25 dk

   Öğrencilerden genelleme sonuçlarını kısa cevaplı ve açık uçlu sorulara yanıt vererek özetlemeleri istenir. Posterler kontrol listesi ve akran değerlendirme formuyla değerlendirilir. Öğretmen, modelin her sürtünmeli durumda geçerli olduğunu vurgular ve öğrenme kanıtlarını toplar (SDB1.3; FİZ.12.2.4.c).

   FİZ.12.2.4

Sınıf defteri: FİZ.12.2.4 Sürtünme kuvvetinin yaptığı işe yönelik tümevarımsal akıl yürütebilme; değerlendirme

1. Derse Giriş15 dk

   Öğretmen, önceki haftada çalışılan sürtünme kuvvetinin yaptığı işi kısaca anımsatır ve etkileşimli tahtada eğik düzlemden aşağı kayan bir cismin görselini sunar. Öğrencilerden cismin enerjisine ne olacağına ilişkin tahminlerini yazmaları istenir (KB2.11). Haftanın hedefi olarak enerjinin dönüşümü ve korunumu duyurulur.

2. Keşfetme25 dk
   Etkinlik 1

   Öğrenciler gruplara ayrılır. Sürtünmenin ihmal edildiği eğik düzlemin tepesinden bırakılan cismin aşağı kayarken enerjisinin nasıl dönüştüğü ve korunup korunmadığı tartışılır (SDB2.2). Her grup, konum ve hız değişimine göre enerji türlerini bir şema üzerinde gösterir (OB4, FİZ.12.2.5.a).

   FİZ.12.2.5
3. 25 dk
   Etkinlik 2

   Aynı tartışma sürtünmenin ihmal edilmediği eğik düzlem için sürdürülür; sürtünme kuvvetinin yaptığı işin cismin enerjisine etkisi ve toplam enerji değerlendirilir. Gruplar iki durumu karşılaştırarak sonuçlarını sınıfa sunar (SDB2.1). Çıkarımlar, enerjinin dönüşümüne ve korunumuna ilişkin özellikler olarak tahtada listelenir (FİZ.12.2.5.a).

   FİZ.12.2.5
4. Uygulama20 dk
   Etkinlik 1

   Tartışma sonuçlarından yararlanılarak öğrencilerden enerji dönüşümünün özelliklerini kendi cümleleriyle tanımlamaları istenir. Tanımlar etkileşimli tahtada ortak bir listede birleştirilir ve gerektiğinde düzeltilir (FİZ.12.2.5.a).

   FİZ.12.2.5
5. 20 dk
   Etkinlik 2

   Enerji dönüşümleri güneş enerji sistemleri ve elektrikli arabalar üzerinden örneklendirilir. Elektrik enerjisinin diğer enerji biçimlerine dönüşümü, elektrik enerjisiyle çalışan ısıtıcılar örneği üzerinden açıklanır. Öğrencilerden her örnek için enerji dönüşüm zincirini yazmaları istenir (FİZ.12.2.5.a).

   FİZ.12.2.5
6. 30 dk
   Etkinlik 3

   Öğrencilerden enerjinin bir türden başka bir türe dönüşümüyle ilgili bir simülasyon ya da animasyonu izleyerek enerjinin korunumuna yönelik veri toplamaları istenir. Toplanan veriler, olduğu gibi çalışma kâğıdındaki tabloya kaydedilir (OB7, D6). Her dönüşümde başlangıç ve son enerji değerleri not edilir (FİZ.12.2.5.b).

   FİZ.12.2.5
7. Sonuçlandırma25 dk

   Gruplar topladıkları verileri sınıfa özetler; verilerin enerjinin korunumu hakkında neyi gösterdiği ele alınır (FİZ.12.2.5.b). Öğrencilerden kısa cevaplı sorularla ve çalışma kâğıdıyla öğrendiklerini göstermeleri istenir. Öğretmen veri kayıtlarını kontrol listesiyle değerlendirir. Öğrenciler öz yansıtma yaparak eksik gördükleri noktaları belirler (SDB1.3).

   FİZ.12.2.5

Sınıf defteri: FİZ.12.2.5 Enerjinin dönüşümü ve korunumuna ilişkin bilimsel çıkarım yapabilme; değerlendirme

1. Derse Giriş15 dk

   Öğretmen, yayla fırlatılan bir cismin sürtünmeli eğik düzlemde hareketini gösteren görseli etkileşimli tahtada sunar. Öğrencilere yay gerildiğinde depolanan enerjinin cismin hareketi boyunca hangi enerji türlerine dönüşebileceği sorulur ve tahminler kaydedilir. Önceki haftada tanımlanan enerji dönüşümü ve korunumu özelliklerine bağ kurularak bu hafta verilerle ve matematiksel modellerle çalışılacağı belirtilir.

2. Keşfetme25 dk
   Etkinlik 1

   Öğrenciler ön bilgilerinden yararlanarak yaylı sistem ve sürtünmeli yüzey içeren simülasyona ya da animasyona odaklanır (E3.2). Yayın uzanımı, cismin hızı ve yüksekliği gibi nicelikler gözlenir. Elde edilen veriler tabloya kaydedilir (FİZ.12.2.5.b).

   FİZ.12.2.5
3. 25 dk
   Etkinlik 2

   Öğrencilere yaylı oyuncak ya da kaydırak gibi günlük hayattaki bir olay verilir. Öğrenciler, olaydaki enerji dönüşümü hakkında gerekçeli yargıda bulunur (E1.6, SDB3.3). Yargılarını desteklemek için gözlenen yeni verileri tabloya ekler (FİZ.12.2.5.b).

   FİZ.12.2.5
4. Uygulama25 dk
   Etkinlik 1

   Kaydedilen veriler kullanılarak yayın esneklik potansiyel enerjisi Ep = ½·k·x² bağıntısıyla, sürtünme kuvvetinin yaptığı iş ise W = F·d bağıntısıyla hesaplanır. İlk ve son durumdaki enerjiler karşılaştırılarak enerjinin korunumuna ilişkin matematiksel model kurulur (OB7) (FİZ.12.2.5.c).

   FİZ.12.2.5
5. 25 dk
   Etkinlik 2

   Modelden yararlanılarak sistemin verimi hesaplanır ve kaybolan enerji miktarı sürtünme kuvvetinin yaptığı işle ilişkilendirilir. Enerjinin korunumunun hangi durumda mekanik enerjinin korunumu olarak ifade edilebileceği akıl yürütülerek yorumlanır ve değerlendirilir (KB2.16) (FİZ.12.2.5.c).

   FİZ.12.2.5
6. 20 dk
   Etkinlik 3

   Öğrencilere enerji dönüşümleriyle ilgili farklı soru tiplerinden oluşan çalışma yaprağı verilir. Öğrenciler yay sabiti, uzanım, sürtünme kuvvetinin yaptığı iş ve verim kavramlarını içeren soruları çözerek modelleri kullanır (FİZ.12.2.5.c).

   FİZ.12.2.5
7. Sonuçlandırma25 dk

   Öğrencilerden, seçtikleri bir enerji dönüşümü olayının verilerini ve matematiksel modelini içeren kısa bir performans görevini sunmaları istenir. Görevler kontrol listesi ve dereceli puanlama anahtarıyla, sunumlar akran değerlendirme formuyla değerlendirilir. Enerjinin korunumuna ilişkin çıkarımlar sınıfça özetlenir (FİZ.12.2.5.c).

   FİZ.12.2.5

Sınıf defteri: FİZ.12.2.5 Enerjinin dönüşümü ve korunumuna ilişkin bilimsel çıkarım yapabilme; değerlendirme